Ալ-Քաիդա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ալ-Քաիդա
Flag of al-Qaeda in Iraq.svg
Տեսակ կազմակերպություն
Հիմնադիր Ուսամա բեն Լադեն
Ստեղծման տարեթիվ 1988
Al-Qaeda Վիքիպահեստում

«Ալ-Քաիդա» (արաբ․՝ القاعدة‎‎, al-qāʿidah, IPA: /ælˈqɑːʕɪdɐ/, «Հիմք», «Հենակետ», «ֆունդամենտ», «սկզբունք»), ամենածայրահեղական- արմատական ահաբեկչական կազմակերպություններից մեկը[1], պատկանում է իսլամի վահաբիստական ուղղությանը:

Ստեղծվել է 1988 թվականին[2]: Սովետական զորքերի Աֆղանստան ներխուժումից հետո, «Ալ-Քաիդան» երկար պայքար սկսեց ԱՄՆ-ի՝ երկրի, որին այդ ժամանակ անվանում էին «Արևմտյան աշխարհ» և մուսուլմանական երկրներում գտնվող նրա դաշնակիցների դեմ: Կազմակերպության նպատակն է հանդիսանում իսլամական երկրներում աշխարհիկ ռեժիմի տապալումը և «Իսլամական մեծ խալիֆաթի» ստեղծումը:

1998 թվականին Քենիայի և Տանզանիայի մայրաքաղաքներում ԱՄՆ դեսպանատան պայթյուններից հետո «Ալ-Քաիդան» համարվեց աշխարհում № 1 ահաբեկչական կազմակերպությունը: «Ալ-Քաիդայի» կողմից իրականացվել են մի շարք ահաբեկչական գործողություններ, այդ թվում ԱՄՆ Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումները: Դեպքերի շղթան սկսվում է 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ից և կապված է «Ալ-Քաիդայի» գործունեության և դրա ճնշման հետ։ Սա առավել հայտնի է Ահաբեկչության դեմ պատերազմ անունով: Համագործակցում է Լաշկարե Թայբայի, Կովկասյան էմիրաթի և այլ ահաբեկչական կազմակերպությունների հետ[3]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևմտյան հետազոտողները «Ալ-Քաիդայի» պատմությունը բաժանում են հինգ շրջանի՝ ծագումը (1980-ականների վերջ), «Վայրի» շրջան (1990—1996 թթ.), ծաղկում (1996—2001 թթ.), ցանցի տեսքով գոյության ժամանակաշրջան (2001—2005 թթ.) և մասնատում (2005 թվականից հետո):

Աֆղանական պատերազմ (1979—1989 թթ.)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ալ-Քաիդայի» ծագումը կապվում է Աֆղանական պատերազմի հետ, իսկ ավելի կոնկրետ, ԱՄՆ-ի արձագանքի հետ, երբ սովետական զորքերը մտան Կենտրոնական Ասիայի այս պետություն: ԱՄՆ-ն սովետական զորամասերի կուտակումը Պակիստանի սահմանին համարում էր խորհրդային ագրեսիայի աղաղակող դեպք: Պատասխանը եղավ "Ցիկլոն" գործողությունը, որի ընթացքում Պակիստանի Միջազգային հետախուզության օգնությամբ ԱՄՆ-ն Աֆղանական մոջահեդներին ֆինանսական օգնություն է փոխանցում[4][5]:

Աֆղանստանում ընդդեմ սովետական զորքերի հայտարարվում է ջիհադ: Պատերազմին են միանում մեծ թվով արաբ վարձկաններ: Օգնություն է ուղարկվում իսլամական միջազգային կազմակերպություններից: Դրանց թվում հատուկ տեղ է զբաղեցնում Մաքթաբ-ալ-Քիդմաթը[6], որը հիմնադրվել է 1984 թվականին Փեշավար քաղաքում (ՊակիստանՈւսամա բեն Լադենի և Աբդուլլա Ազզամի կողմից:

«Մաքթաբ-ալ-Քիդմաթը» Փեշեվարում ստեղծել է հյուրատներ և զինյալների պատրաստման ճամբարներ: Ուսամա բեն Լադենը այս կազմակերպությանը օգնում էր իր անձնական միջոցներով: 1987 թվականին Ազզամը և բեն Լադենը սկսեցին ճամբարներ ստեղծել հենց Աֆղանստանում: Միաժամանակ «Մաքթաբ-ալ-Քիդմաթը» և արաբ վարձկանները պատերազմի ընթացքում ոչ մի դեր լուրջ չխաղացին: Պետք է ասել, որ ընդդեմ սովետական զորքերի դուրս եկավ 250 հազար աֆղանցի, իսկ արաբ վարձկանները մարտի դաշտում միաժամանակ երբեք 2000- զինյալից ավելի չեն եղել: Այնուհանդերձ Ազզամի և բեն Լադենի կազմակերպությունից 1982-1992 թվականներին աշխարհի 42 երկրներից պատերազմին մասնակցել է 35 հազար զինվոր: Սովետական զորքերը 1989-ին դուրս եկան Աֆղանստանից, որից հետո ևս 3 տարի պաշտոնավարեց Նադջիբուլլիի կառավարությունը, որից հետո մոջահեդները գրավեցին Քաբուլը:

Ազզամի սպանությունից հետո 1989 թվականին «Մաքթաբ-ալ-Քիդմաթը» տապալվեց և նրա մեծ մասը միացավ «Ալ-Քաիդային»:

«Ալ-Քաիդայի» ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինչպես գրում է Լոուրենս Ռայթը, «Ալ-Քաիդան» ստեղծվել է 1988 թվականի օգոստոսի 11-ին, երբ կայացավ Եգիպտական իսլամական ջիհադի մի քանի բարձր ղեկավարների հանդիպումը: Нրանք էին՝ Աբդուլլա Ազզամը և Ուսամա բեն Լադենը, որի ժամանակ որոշվեց միավորել բեն Լադենի գումարները Եգիպտական իսլամական ջիհադի փորձի հետ և սովետական զորքերի Աֆղանստանից հեռանալուց հետո ջիհադ հայտարարել ամբողջ աշխարհին: Հանդիպումը անցել է Փեշեվարում (Պակիստան)[7]: Նաև «Ալ-Քաիդայի» ստեղծմանը մասնակցել է Լաշկարե Թայբայի ղեկավարը:

ԿՀՎ-ն քննադատության է ենթարկել Աֆղանստանում իսլամիստ զինյալների ֆինանսավորումը, ըստ նրանց հենց այդ գումարների շնորհիվ է ստեղծվել «Ալ-Քաիդան»:[8] Գրող և լրագրող, իսլամական ահաբեկչության փորձագետ[9] Ջեյսոն Բերկը այս քննադատությանը ի պատասխան գրել է որ ֆինանսավորումը ուղարկվել է Գուլբեդդին Հեկմատյարին, իսկ Ալ-Քաիդայի հետագա ղեկավարը և ստեղծողն է Ուսամա բեն Լադենը, իսկ այդ ժամանակ այն ոչ մի վտանգ չէր ներկայացնում, նրա խմբավորումը հազմիվ գերազանցում էր մի քանի տասնյակը և մեծապես կախված էր այլ իսլամական կազմակերպություններից, օրինակ՝ Եգիպտական իսլամական ջիհադը: Իր «Аль-Каида՝ Ծայրահեղ իսլամի ճշգրիտ պատմությունը» գրքում Բերկը ապացուցումը է, որ՝

Aquote1.png Առաջին հիշատակումը, որում կար «Ալ-Քաիդա» անվանումը հայտնվեց ԿՀՎ հաշվետվություններում, որը կազմվել է 1996 թվականին, հիշատակվում է, որ մոտավորապես 1985 թվականին բեն Լադենը... հովանավորում է Իսլամական Փրկության Ճակատ, կամ «Ալ-Քաիդա», որպեսզի օգնի Աֆղանստանում կռվող մոջահեդներին: Հայտնի չե թե արդյո՞ք հեղինակը նկատի ուներ «Ալ-Քաիդա» խմբավորումը, թե «Ալ-Քաիդա» անվանվող խումբը... Անխոս կազմակերպության մասին ոչ մի հիշատակում չկա Պետդեպարտամենտի և Պակիստանում դրա ներկայացուցչի գրություններում: Aquote2.png


Պատերազմը Պարսից ծոցում և «Ալ-Քաիդան» ընդդեմ ԱՄՆ-ի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովետական բանակի Աֆղանստանից հեռանալուց հետո Ուսամա բեն Լադենը վերադառանում է Սաուդյան Արաբիա (1989 թ.), իսկ 1990 թվականի օգոստոսին միացյալ Իրաքի զորքերը օկուպացնում են Քուվեյթը, սաուդյան նավթային դաշտի համար ստեղծելով լուրջ վտանգ: Ուսամա բեն Լադենը թագավոր Ֆահադին առաջարկում է իր օգնությունը՝ Աֆղանստանից ուղարկելով մոջահեդների իրաքյան բանակի հավանական հարձակումը կանխելու համար: Բայց միապետը նրա առաջարկից հրաժարվում է, դրա փոխարեն օգտվելով ԱՄՆ-ի օգնությունից: Ամերիկյան և նրա դաշնակից զորքերը տեղակայվում են Պարսից ծոցում: Սակայն բեն Լադենը համարում է, որ օտարերկրյա զորքերը պղծում են «երկու մզկիթների տարածքը» (Մեքքա և Մադինա): Նրա հրապարակային ելույթներից հետո իշխանությունները բեն Լադենին վտարում են Սաուդյան Արաբիայից (1991 թ.), և նա իր համակիրների հետ տեղափոխվում է Սուդան:

Սուդանում (1992—1996 թթ.)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բեն Լադենը և իր համակիրները Սուդան են ժամանում իսլամիզմի գաղափարակից Հասան Թուրաբիի հրավերով: Սուդանում հեղաշրջման հետևանքով Օմար ալ-Բաշիրի գլծավորությամբ հենց իսլամիստներն էին եկել իշխանության: Համագործակցելով սուդանի կառավարության հետ և վարելով բիզնես բեն Լադենը կարողացավ զինյալների պատրաստման ճամբար ստեղծել:

1992 թվականին Սաուդյան Արաբիան կողմ է արտահայտվում Օսլոյի համաձայնագրին, որը իրենից ներկայացնում էր խաղաղության համաձայանգիր Իսրայելի և պաղեցստինցիների միջև: Իսկ 1994 թվականին բեն Լադենին զրկում է սաուդյան հպատակությունից: Դրան անմիջապես հետևեց նրա հարազատներին ամենամյա նպաստից զրկումը (7 մլն դոլլար տարեկան) և հաշիվների սառեցումը: Հարազատները հրապարակայնորենհրաժարվեցին Ուսամա բեն Լադենից:

Այս ընթացքում նաև սնանկանում է «Եգիպտական իսլամական ջիհադը»: 1993 թվականին Եգիպտոսի վարչապետ Աթեֆա Սեդկիի վրա կատարված անհաջող մահափորձը հանգեցնում է դպրոցականի մահվան, որից հետո եգիպտական հասարակությունը երես է թեքում իսլամստներից: Եգիպտական ոստիկանությունը ձերբակալում է ազ-Զավահիրի խմբավորման 280 անդամի և նրանցից վեցին դատապարտում մահապատժի: 1995 թվականի հունիսին նախագահ Մուբարաքի վրա կատարված ավելի անհաջող մահափորձը բերում է նրան, որ «Եգիպտական իսլամական ջիհադը» վտարվում է Եգիպտոսից: 1996 թվականի մայիսին սուդանի իշխանությունները որոշում են վտարել Ուսամա բեն Լադենին իրենց երկրից: Այս ամենից հետո նա ուղևորվում է Աֆղանստան:

1996—2001 թթ.[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1996-ից 2001 թվականներին «Ալ-Քաիդայի» ղեկավարությունը բազա տեղակայեց Աֆղանստանում: «Կազմակերպության գործունեության հետ է կապված նաև թմրանյութերի վաճառքը, որն արտադրվում է Աֆղանստանում», նշվում է Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Թոնի Բլերի դոսյեում՝ «Բեն Լադենի մեղավորության ապացույցը»[10].

Այս ընթացքում ակտիվ աշխատում էին զինյալների պատրաստման ճամարները, որոնցից ամենամեծը եղել է Ալ-Ֆարուկը:

2001 թվականից հետո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաս խմբավորման կողմից Գազայի գոտու գրավումից հետո 2006 թվականին «Ալ-Քաիդան» խրամաբջիջներ ստեղծել այս տարածքներում[11]: Այս երկու խմբավորումների միջև միաձայնությունը բերեց մեծամասշտաբ բախումների: 2009 թվականի օգոստոսի 15-ին Ռաֆախ քաղաքում բախումների հետևանքով մահացավ ամենաքիչը 24 և վիրավորվեց ավելի քան 120 մարդ[12]:

Լիբիական իշխանությունների հաստատմամբ «Ալ-Քաիդան» մասնակից է եղել Լիբիայի քաղաքացիական պատերազմին[13]:

2011 թվականի հունիսին «Ալ-Քաիդան» դիմեց ամբողջ աշխարհի մուսուլմաններին, որպեսզի միանան «ծայրահեղական ջիհադին»[14]:

Ըստ ԱԴԾ տօնրեն Ալեքսանդր Բորտնիկովի (2012 թվականի հոկտեմբեր)՝ «Ալ-Քաիդայի գաղափարական քարոզները թույլ են տալիս նրանց նոր համակիրներ ձեռք բերել, իսկ ժամանակակից ինֆորմացիոն-տեղեկատվական միջոցները այս գործնթացը դարձում են ավելի մասսայական»[15]:

Հետաքրքիր եզրակացություն, որին հանգել է գիտնական Մարկ Սեյջմանը, «Ալ-Քաիդայի» ահաբեկիչների սոցիալ-հոգեբանական վիճակը համապատասխանում է ֆանատիկ մարդկանց միջին վիճակագրական նորմային[16]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Կազմակերպություններ, որոնք Ռուսաստանի Դաշնության Գերագույն դատարանի կողմից ճանաչվել են ահաբեկչական
  2. Ինչպես «Ալ-Քաիդան» ճանաչելի դարձել աշխարհին
  3. Кавказский Узел | "Իսլամական պետությունը" զինյալներ է հավաքագրել Հյուսիսային Կովկասից
  4. «How the CIA created Osama bin Laden»։ 2001-09-19։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-08-03-ին։ Վերցված է 2007-01-09  (անգլերեն)
  5. «1986-1992: CIA and British Recruit and Train Militants Worldwide to Help Fight Afghan War»։ Cooperative Research History Commons։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-24-ին։ Վերցված է 2007-01-09 
  6. «Maktab al-Khidamat»։ GlobalSecurity.org։ 2006-01-11։ Վերցված է 2007-02-11  (անգլերեն)
  7. Wright, Lawrence (2006). The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11. New York: Knopf. ISBN 037541486X. (անգլերեն)
  8. «Frankenstein the CIA created»։ Guardian։ January 17, 1999։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին 
  9. Politics, media and war: 9/11 and its aftermaths The Open University
  10. Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Թոնի Բլերի դոսյեն բեն Լադենի մասին // Agentura.ru.
  11. Իսլամիստ զինյալները ընդարձակում են իրենց ազդեցությունը Մերձավոր արևելքում. — 01.04.2009.
  12. Բախումներ Գազայում՝ պաղեստինյան կողմի հայացքը // Mignews. — 15.08.2009.
  13. Լիբիան «Ալ-Քաիդային» մեղադրում է մասսայական անկարգույթւոններ հրահրելու մեջ // Голос России. — 22.02.2011.
  14. ԶԼՄ՝ «Ալ-Քաիդան» ստեղծում է քիմիական զենք, որը պետք օգտագործվի ԱՄՆ-ի դեմ // Новости@Mail.ru/ Росбалт. — 13.08.2011.
  15. Զինյալները Հյուսիսային Կովկասից գնում են Գազայի գոտի և Սիրիա // ИТАР-ТАСС. — 13.10.2012.
  16. Дерлугьян, Георгий Индустриализация власти // Эксперт. — 2008. — № 30 (619).

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]