Փոկաս (Բյուզանդիայի կայսր)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox prétendant à un trône.png
Փոկաս
Phocas cons.jpg
Զինվորական կոչում ռազմական առաջնորդ
Ծնվել է՝ 547[1]
Ծննդավայր Թրակիա
Մահացել է՝ 610
Վախճանի վայր Կոստանդնուպոլիս, Բյուզանդական կայսրություն
Քաղաքացիություն Բյուզանդական կայսրություն
քաղաքական գործիչ
Մայր Դոմենցիա
Երեխաներ Դոմենցիա
Կրոնական հավատքներ քրիստոնեություն

Փոկաս (լատիներեն ՝լատ.՝ Flavius ​​Phocas Augustus, հունարեն՝ Φωκάς, Phokas, 547[1], Թրակիա - 610, Կոստանդնուպոլիս, Բյուզանդական կայսրություն), Բյուզանդական զորապետ[2], բյուզանդական կայսր 602 թվականից մինչև 610 թ.։ Իշխանության է անցել Մորիկ կայսեր գահընկեց անելուց հետո։ Իր հերթին գահընկեց է արվել Հերակլ զորավարի կողմից (հետագայում Հերակլ Ա կայսր) պարտություն կրելով քաղաքացիական պատերազմում։ Փոկասի իշխանության տարիները բնութագրվում են արտաքին անհաջողություններով, մասնավորապես՝ Սասանյան Պարսկաստանից կրած պարտություններով։

Գահակալություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

602 թվականին Մորիկը հրամայում է Թրակիայի կողմերի բյուզանդական բանակին ձմեռել Դանուբ գետի մյուս ափին՝ ավարների թշնամական տարածքում[3][4] Բանակը հայտարարում է թրակիացի ցենտուրիոն Փոկասին նոր կայսր և շարժվում մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս[5][4][6]: Մորիկը փորձեց պաշտպանել քաղաքը զինելով կանաչ և կապույտ խմբակցություններին, ովքեր Հիպոդրոմի ձիարշավային մրցավազքի երկու խոշորագույն երկրպագուների խմբերն էին։ Սակայն այս քայլը հաջողությամբ չպսակվեց և քաղաքն ընկավ ապստամբների ձեռքը: Մորիկը փախավ, սակայն շուտով բռնվեց և սպանվեց Փոկասի զինվորների ձեռքով[4][7][8][9]:

Բյուզանդա-սասանյան պատերազմ (602-628 թթ.)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկու կայսրությունները մ.թ. 600 թվականին

Մորիկի սպանությունից հետո հռոմեական Միջագետք նահանգի կառավարիչ Նարսեսը ապստամբեց Փոկասի դեմ և գրավեց նահանգի գլխավոր քաղաք Եդեսիան[10]: Փոկասը հրամայեց իր զորավար Գերմանուսին պաշարել Եդեսիան, որը դրդեց Նարսեսին օգնություն խնդրել պարսիկներից։ Խոսրով Բ Փարվեզը, պատճառաբանելով իր «ընկեր և հայր» Մորիկի սպանությունը, ուրախությամբ համաձայնվեց պատերազմ սկսել Բյուզանդական կայսրության դեմ[11][12]:

Շուտով Գերմանուսը սպանվեց պարսիկների հետ կռիվներում1 Փոկասի կողմից ուղարկված մյուս բանակը ևս ջախջախվեց Վերին Միջագետքի Դարա բերդաքաղաքի մոտակայքում: Հաղթանակի շնորհիվ պարիսկները կարողացան գրավել այդ կարևորագույն պաշտպանական կետը, որը անպաշտպան թողեց ողջ Սիրիան և Միջագետքը: Նարսեսին հաջողվեց խուսափել Փոկասի կողմնակիցների կողմից գերի ընկնելուց[13], սակայն երբ նա, տեսնելով պարսակական վտանգը, որոշեց ետ վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս և հաշտվել կայսրի հետ, Փոկասը բռնել տվեց նրան և ողջ-ողջ այրեց: Լավագույն հրամանատարներից մեկը համարվող Նարսեսի մահը և մի շարք պարտությունները պարսիկներից, գցեցին Փոկասի հեղինակությունը ժողովրդի շրջանում[13][14]:

Հերակլիոսի ապստամբություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պղնձե մետաղադրամ Փոկասի դեմքով
Պղնձե մետաղադրամ Փոկասի դեմքով:

608 թվականին Աֆրիկայի էկզարխատ երկսարքոս Հերակլիոս Ավագը ապստամբեց Փոկասի դեմ[14][15]: Հերկալիոս Ավագն ու իր տղան՝ Հերակլիոսը հայտարարեցին իրենց կոնսուլներ և սկսեցին մետաղադրամ հատել իրենց դեմքերով[16]:

Միևնույն ժամանակ ապստամբություններ բարձրացվեցին Սիրիայում և Պաղեստինում: Իրավիճակը լարված էր հատկապես Անտիոքում: Բազմաթիվ աղբյուրներ վկայում են, որ կռիվներում ներգրավված էին հրեաները, չնայած պարզ չէ արդյոք նրանք կազմում էին որևէ խմբակցության անդամ, թե հանդես էին գալիս որպես քրիստոնյաների հակառակորդներ[17][18]: Շուտով Փոկասի կողմից ուղարկված նոր արևելքի կոմսը (լատ.՝ comes Orientis) կանգնեցրեց անկարգությունները և պատժեց դրանցում մասնակցելու համար երկրպագուների կանաչ խմբավորմանը[17]:

Հերակլիոս Ավագը ուղարկեց իր զարմիկ Նիկետասին գրավելու Եգիպտոսը: Արևելքի կոմսը ևս շարժվեց Եգիպտոս, սակայն պարտվեց Ալեքսանդրիայի մոտակայքում[17]: 610 թվականին Նիկետասը գրավեց Եգիպտոսը և օգնեց Հովհաննես Ողորմածին դառնալ Ալեքսանդրիայի պատրիարք[19][20][21][22][23]:

Ապստամբների հիմնական ուժը կրտսեր Հերակլիոսի գլխավորությամբ ծովային ուղով շարժվեցին դեպի Կոստանդնուպոլիս1 Արդեն որոշված էր, որ հաջող հեղաշրջման դեպքում Հերակլիոս կրտսերը կհռչակվի կայսր։ Քաղաքը ընկավ դավաճանության պատճառով և Փոկասը բռնվեց Հերակլիոսի զինվորների կողմից[24]:

Պահպանվել է մահապատժից առաջ Փոկասի և Հերակլիոսի միջև խոսակցությունը.

Aquote1.png «Արդյոք այսպե՞ս ես կառավարել կայսրությունը» - հարցնում է Հերակլիոսը

Փոկասը պատասխանում է. «Իսկ դու այն ավելի լավ կկարողանա՞ս կառավարել»[25]

Aquote2.png


Հերակլիոս Ավագը շուտով անհետանում է արձանագրություններից. ենթադրվոմ է, որ նա արդեն մահացել էր, սակայն մահվան ստույգ թվականը հայտնի չէ[26]:

Փոկասի սպանությունից հետո, 35-ամյա Հերակլիոսը ամուսնացավ իր զարմուհու՝ Մարտինայի հետ և թագադրվեց Կոստանդնուպոլսի պատրիարքի կողմից: Կայսր թագարդվելուն պես Հերակլիոսը սկսեց քայլեր կատարել կայսրությունը վերականգնելու նպատակով։ Սակայն նա դեռ ուներ մրցակիցներ. Փոկասի եղբայրը դեռևս իր հրամանատարության տակ ուներ խոշոր զորագունդ, որը գտնվում էր կենտրոնական Փոքր Ասիայում: Բայց հայ հրամանատար Հուստինոսի կողմից Փոկասի եղբոր սպանության հետևանքով, այս վտանգը վերացավ[20]: Քանի որ այդ զորագունդը դեռևս չէր վերադարձել իր դիրքերը, պարսիկները շարունակեցին իրենց առաջխաղացումը Փոքր Ասիայում[27]: Հերակլիոսը, փորձելով մեծացնել եկամուտը և կրճատել ծախսերը, սահմանափակեց Կոստանդնուպոլսի եկեղեցիների անձնակազմի քանակը, քանի որ նրանք ֆինանսավորվում էին պետության կողմից[28]: Նոր կայսրը օգտագործում էր արարողակարգերը օրինականացնելու իր արքայատոհմը[29] և փորձում էր լինել հնարավորինս չափ արդար մեծացնելու ժողովրդականությունը[30]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Encyclopædia Britannica
  2. «Պատմություն Արծրունյաց տան, Թովմա Արծրունի և Անանուն», ծանոթ՝. Վրեժ Վարդանյանի, 1978, Երևան, էջ 107, 351
  3. Luttwak 2009, էջ. 401
  4. 4,0 4,1 4,2 Treadgold 1997, էջ. 235
  5. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Norwich87 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  6. Oman 1893, էջ. 153
  7. Oman 1893, էջ. 154
  8. Ostrogorsky 1969, էջ. 83
  9. Norwich 1997, էջ. 88
  10. Dodgeon, Greatrex & Lieu 2002, էջեր. 183–184
  11. Oman 1893, էջ. 155
  12. Foss 1975, էջ. 722
  13. 13,0 13,1 Dodgeon, Greatrex & Lieu 2002, էջ. 184
  14. 14,0 14,1 Kaegi 2003, էջ. 39
  15. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Kaegi37 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  16. Kaegi 2003, էջ. 41
  17. 17,0 17,1 17,2 Dodgeon, Greatrex & Lieu 2002, էջ. 187
  18. Kaegi 2003, էջ. 55
  19. Oman 1893, էջ. 156
  20. 20,0 20,1 Kaegi 2003, էջ. 53
  21. Kaegi 2003, էջ. 87
  22. Dodgeon & Greatrex Lieu2002, էջ. 194
  23. Martindale, Jones & Morris 1992, էջ. 942
  24. Kaegi 2003, էջ. 49
  25. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Norwich90 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  26. Kaegi 2003, էջ. 52
  27. Kaegi 2003, էջ. 54
  28. Kaegi 2003, էջ. 60
  29. Kaegi 2003, էջ. 63
  30. Kaegi 2003, էջ. 64