Թաջ Մահալ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Դամբարանային տաճար
Թաջ Մահալ
հինդի՝ ताज महल, անգլ.՝ Taj Mahal
Taj Mahal 2012.jpg
Թաջ Մահալ դամբարանը
Երկիր Հնդկաստան
Հիմնադիր Շահ Ջահան
Հիմնադրման թվական 1632 թվական
Շինարարության սկիզբ 1632
Շինարարության վերջ 1653
Կոորդինատներ: 27°10′27″ հս․ լ. 78°2′32″ ավ. ե. / 27.17417° հս․. լ. 78.04222° ավ. ե. / 27.17417; 78.04222
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դրոշը ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգություն ,
օբյեկտ № 252
ռուս..անգլ..ֆր.
Թաջ Մահալի դամբարանը։

Թաջ Մահալը (հնդկերեն՝ ताज महल; պարսկերեն՝ تاج محل) դամբարան Ագրա քաղաքում՝ Հնդկաստանում, Ջամնա գետի ափին: կառուցվել է Շահ Ջահան մուղալ կայսեր կողմից իր ամենասիրած կնոջ՝ Մումթազ Մահալի համար, որը մահացել էր 14-րդ երեխային լույս աշխարհ բերելուց: հետագայում այստեղ է թաղվել նաև ինքը՝ Շահ Ջահանը։

Թաջ Մահալը (որին կարճ անվանում են նաև պարզապես «Թաջ») համարվում է մողոլական ճարտարապետության եզակի ու փայլուն նմուշը, որն իր մեջ միաձուլում է պարսկական, հնդկական և իսլամական ճարտարապետության տարրեր[1][2]:

1983 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ճանաչել է այս տաճարը որպես համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ:

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թաջ Մահալը հինգ գմբեթներով շենք է, բարձրությունը մոտ 74 մետր է՝ անկյուններում 4 մինարեթով (մզկիթներին կից աշտարակով, որի վրա բարձրանում են մոլլաները և բարձր երգաձայն աղոթքով հավատացյալներին աղոթքի հրավիրում): Մինարեթների բարձրությունը 42մ է։ Մինարեթները փոքր-ինչ թեք են կառուցված, որպեսզի քանդվելու դեպքում չվնասեն տաճարը։ Թաջ Մահալն ամբողջությամբ կառուցված է ձյունասպիտակ մարմարից։ Ողջ շինությունը դրվագազարդված է թանկարժեք եւ կիսաթանկարժեք քարերից պատրաստված ծաղիկներով, տերևներով, ինչպես նաև Ղուրանի որոշ սուրահներով։ Կոթողի գեղեցկությունը լրացնում է կից, կանոնավոր հատակագծով պարտեզը:

Թաջ Մահալի կառուցման համար անհրաժեշտ նյութերը մատակարարվում էին ոչ միայն Հնդկաստանից, այլ նաև ասիական շատ երկրներից: Աշխատանքների վայր դրանք հասցնելու համար օգտագործվել են հազարից ավելի փղեր: Կիսաթափանցիկ սպիտակ մարմարը հիմնականում բերվում էր Հնդկաստանի Մակրանա քաղաքից ու Ռաջաստան նահանգից, հասպիսը՝ Պենջաբ նահանգից, ժադեիտը՝ Չինաստանից, փիրուզը՝ Տիբեթից, լազուրիտը՝ Աֆղանստանից, շափյուղան՝ Շրի Լանկայից, և այդպես շարունակ: Ընդհանուր առմամբ համալիրի կառուցման համար օգտագործվել են 28 տեսակի թանկարժեք ու կիսաթանկարժեք քարեր, որոնք, հիմնականում, ձուլվել են բուն հիմքին՝ սպիտակ մարմարին: Ներքին պատերից շատերը զարդարված են ծաղիկների, մրգերի ու այլ պատկերների նուրբ զարդանախշերով:

Այն դարպասի վրա, որով այցելուները մտնում են համալիրի գլխավոր այգին, կարելի է կարդալ Ղուրանից մի քանի տող: Թաջ Մահալի ամբողջ համալիրը աչքի է ընկնում բացառիկ սիմետրիկությամբ. սրբավայրը համաչափ է Մումթազ Մահալ դամբարանի նկատմամբ: Ընդհանուր սիմետրիկությունը խախտում է միայն գլխավոր դամբարանը՝ Թաջ Մահալը: Քանի որ բոլոր շինությունների հումքի մեջ զանազան թանկարժեք քարեր են խառնված, այդ պատճառով արևի լույսի տակ կարելի է տարբերակել նրանց բոլորի երանգները: Թաջ Մահալի դիմաց տեղադրված հսկայան լողավազանը արտացոլում է դամբարանը:

Վերջին ժամանակներում Թաջ Մահալի վրա մի քանի ճաքեր են նկատվել: Դրանց առաջացման պատճառը, ենթադրաբար, Ջամնա գետի վարարումն է: Բացի այդ, դամբարանը սկսել է աստիճանաբար կորցնել իր լեգենդար ճերմակությունը. այս դեպքում պատճառն օդի աղտոտվածությունն է: Չնայած համալիրին շրջապատող մեծ այգու խիստ վերահսկողությանը և Ագրայում օդային վնասակար արտադրություններից մաքսիմալ պաշտպանությանը, Թաջ Մահալը գնալով խամրում է: Դամբարանը կանոնավոր մաքրման է ենթարկվում հատուկ սպիտակ կավի միջոցով:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառուցման աշխատանքները սկսվել են մոտավորապես 1632 թվականին և ավարտվել 1653 թվականին։ Շինարարությանը մասնակցել են ավելի քան 22 000 վարպետ[3] կայսրության բոլոր կողմերից, ինչպես նաև վարպետներ Միջին Ասիայից, Պարսկաստանից ու Մերձավոր Արևելքից։

Դամբարանի համար նախատեսված տարածքը ստանալու համար Շահ Ջահանն այն փոխանակում է Ագրայի կենտրոնում գտնվող հսկայական պալատի հետ: Մոտ 1,2 հեկտար տարածքը սկսվում է վերափոխվել ու հարմարեցվել ապագա դամբարանին. տարածքի մակերեսը բարձրացվում է ծովի մակարդակից մոտ 50 մետր չափով: Շինարարական աշխատանքներին օժանդակելու նպատակով բազմաթիվ ջրհորներ են պատրաստվում: Բուն դամբարանի կառուցումը տևել է մոտ 20 տարի, իսկ համալիրի հարակից մյուս շինություններն ավարտին հասցնելու համար պահանջվել է ևս 10 տարի: Այս է պատճառը, որ Թաջ Մահալի վերջնական ավարտված լինելու թվականը բավականին խնդրահարույց է:

Մումթազ Մահալի պապի՝ Իտիմադ-Ուդ-Դաուլի (1622—1628) դամբարանը, որ կոչվում է նաև Փոքր Թաջ (անգլ.՝ Baby Taj) գտնվում է Ագրա քաղաքում։ Իտիմադ-Ուդ-Դաուլի դամբարանը նման է Թաջ Մահալին, բայց չափերով ավելի փոքր է։

Ինչ վերաբերում է դամբարանի անվանը, ապա այն տարատեսակ մեկնաբանություններ ունի: Պարսկերենից «թաջ մահալը» կարող է թարգմանվել որպես «թագավորական պալատ» («թաջ»` թագ, «մահալ»՝ պալատ): Շահ Ջահանի անունը պարսկերենից թարգմանաբար նշանակում է «աշխարհի տիրակալ», իսկ նրա կնոջ&՝ Մումթազ Մահալի անունը՝ «պալատի, արքունիքի ընտրյալ»:

Լեգենդներ, միֆեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իր ստեղծման օրվանից ի վեր Թաջ Մահալը հիացմունքի առարկա է դարձել՝ անցնելով Հնդկաստանի սահմաններն ու իր փառքը տարածելով ամբողջ աշխարհով մեկ: Այս դամբարանը հայտնի է նաև իր մի շարք լեգեդներով:[4]

Թաջ Մահալի շուրջ հյուսված ամենահայտնի լեգենդներից մեկի համաձայն Յամունա գետի մյուս ափին՝ Թաջ Մահալի դիմաց, Շահ Ջահանը մտադիր էր մեկ այլ դամբարան կառուցել։ Դա էլ իր համար, որը պետք է լիներ սև մարմարից։ Երկու դամբարանները պետք է միմյանց միանային մոխրագույն մարմարից կառուցված կամրջով։ Սակայն նրա որդին՝ Ջահանգիրը, որին արդեն հոգնեցրել էին հոր անտեղի հսկայական ծախսերը, Շահ Ջահանին գահընկեց է անում և տնային կալանքի տակ առնում իր պալատում։ Շահ Ջահանի մահից հետո նրան թաղում են նույն դամբարանում՝ իր սիրած կնոջ կողքին։ Այս տեղեկությունը պատմության էջերին փոխանցել է եվրոպացի ճանապարհորդ Ժան-Բատիստ Տավերնիեն, որը 1665 թվականին այցելել էր Ագրա ու ծանոթացել Թաջ Մահալի ստեղծման պատմությանը:

Գետի մյուս ափին՝ «Լուսնի այգում» հայտնաբերված սև մարմարի մնացորդները, թվում էր, հաստատում են այս վարկածը, սակայն հետագայում արված ուսումնասիրություններն ապացուցել են, որ դա ոչ թե սև, այլ սևացած սպիտակ մարմար էր[5][6]:

Ըստ մեկ այլ լեգենդի՝ համալիրի կառուցման աշխատանքներին մասնակցած վարպետների մեծամասնությունը Շահ Ջահանի հրամանով դաժանորեն սպանվել է, սակայն այս տեղեկությունը հաստատող ոչ մի փաստ գոյություն չունի: Ավելի ճշմարտացի է հնչում այն, որ նրանք բոլորը հատուկ փաստաթղթով պարտավորվել են երբեք այլևս ոչ մի տեղ նմանատիպ շինություն չկառուցել: Ինչպես հայտնի է, նման պատմություններ հյուսվում են գրեթե բոլոր հայտնի ու եզակի շինությունների շուրջ[7]:

Տուրիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արգելվում է ինքնաթիռով թռչել Թաջ Մահալի վրայով։ Թաջ Մահալը Հնդկաստանի ամենաայցելվող վայրերից է. տարեկան 3-ից 5 միլիոն մարդ է այցելում դամբարան, որոնցից մոտ 200 000-ը՝ զբոսաշրջիկ[8][9]:

2007 թվականին Թաջ Մահալը ներառվել է Աշխարհի նոր յոթ հրաշալիքների շարքում[10]:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Hasan, Parween (November 1994), «Review of Mughal Architecture: Its outline and its history», The Journal of Asian Studies 53 (4) 
  2. Lesley A. DuTemple, «The Taj Mahal», Lerner Publishing Group (March 2003). pg 26: «The Taj Mahal, a spectacular example of Moghul architecture, blends Islamic, Hindu and Persian styles»
  3. Taj Mahal Architecture — Architecture of Taj Mahal Agra — Design and Layout of Taj Mahal
  4. Koch, Ebba (2006) [Aug 2006]. The Complete Taj Mahal: And the Riverfront Gardens of Agra (Paperback) (First ed.). Thames & Hudson Ltd., 288 pages. ISBN 0-500-34209-1., p. 231.
  5. Koch, p. 249.
  6. Warrior Empire: The Mughals of India (2006) A+E Television Network.
  7. Rosselli, J., Lord William Bentinck the making of a Liberal Imperialist, 1774—1839, London Chatto and Windus for Sussex University Press 1974, p. 283.
  8. Koch, p. 120.
  9. Koch, p. 254.
  10. Travel Correspondent (2007-07-09)։ «New Seven Wonders of the World announced» (English)։ The Telegraph։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-25-ին։ Վերցված է 2007-07-06 

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Asher, Catherine B. Architecture of Mughal India New Cambridge History of India I.4, Cambridge University Press 1992 0-521-26728-5.
  • Bernier, Françoi' Travels in the Moghul Empire A.D. 1657–1668 (Westminster: Archibald Constable & Co.) 1891.
  • Carroll, David (1971). The Taj Mahal, Newsweek Books 0-88225-024-8.
  • Chaghtai, Muhammad Abdullah Le Tadj Mahal d'Agra (Inde). Histoire et description (Brussels: Editions de la Connaissance) 1938.
  • Copplestone, Trewin. (ed). (1963). World architecture — An illustrated history. Hamlyn, London.
  • Gascoigne, Bamber (1971). The Great Moguls, Harper & Row.
  • Havel, E.B. (1913). Indian Architecture: Its Psychology, Structure and History, John Murray.
  • Kambo, Muhammad Salih Amal-i-Salih or Shah Jahan Namah Ed. Ghulam Yazdani (Calcutta: Baptist Mission Press) Vol.I 1923. Vol. II 1927.
  • Koch, Ebba (2006) [Aug 2006]. The Complete Taj Mahal: And the Riverfront Gardens of Agra (First տպ.). Thames & Hudson Ltd., 288 pages. ISBN 0-500-34209-1. 
  • Lahawri, 'Abd al-Hamid Badshah Namah Ed. Maulawis Kabir al-Din Ahmad and 'Abd al-Rahim under the superintendence of Major W.N. Lees. (Calcutta: College Press) Vol. I 1867 Vol. II 1868.
  • Lall, John (1992). Taj Mahal, Tiger International Press.
  • Preston, Diana & Michael (2007) [2007]. A Teardrop on the Cheek of Time (First տպ.). London: Doubleday, 354 pages. ISBN 978-0-385-60947-0. 
  • Rothfarb, Ed (1998). In the Land of the Taj Mahal, Henry Holt 0-8050-5299-2.
  • Saksena, Banarsi Prasad History of Shahjahan of Dihli (Allahabad: The Indian Press Ltd.) 1932.
  • Spiller, R (1994). "Agricultural Sites of the Taj Mahal", Chronicle Books.
  • Stall, B (1995). Agra and Fathepur Sikri, Millennium.
  • Stierlin, Henri [editor] & Volwahsen, Andreas (1990). Architecture of the World: Islamic India, Taschen.
  • Tillitson, G.H.R. (1990). Architectural Guide to Mughal India, Chronicle Books.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Թաջ Մահալ հոդվածին
Wikivoyage has travel information related to: Թաջ Մահալ