Պակիստանա-հնդկական հակամարտություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Հնդկաստան-Պակիստան հակամարտություն, տարածքային հակամարտություն Հնդկաստանի և Պակիստանի միջև, որը դարձավ չորս պատերազմների պատճառ։ Բրիտանական Հնդկաստանի բաժանումից և ժամանակակից Հնդկաստանի և Պակիստանի առաջացումից ի վեր (1947 թվական) Հարավասիական այս երկու երկրները պատերազմել են չորս անգամ։ Սակայն հակամարտության ընթացքում եղել է նաև մեկ չհայտարարված պատերազմ և բազմաթիվ սահմանային ռազմական ընդհարումներ։ Քաշմիրի խնդիրը հակամարտության գլխավոր պատճառն էր, բացառությամբ 1971 թվականի պատերազմի, որի պատճառը Արևելյան Պակիստանում (այժմյան Բանգլադեշ) տեղի ունեցող քաղաքակական խժդժություններն էին։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրիտանական Հնդկաստանի բաժանումը տեղի ունեցավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ և՛ Մեծ Բրիտանիան, և՛ Բրիտանական Հնդկաստանը տնտեսական լուրջ խնդիրներ ունեցան պատերազմի պատճառով[1]։ Բաժանումը, համաձայն այնպիսի քաղաքական գործիչների, որպիսիք են Միցայալ հնդկական մուսուլմանական լիգայի (անգլ.՝ All India Muslim League) առաջնորդ Մոհամմադ Ալի Ջինահը և Հնդկական ազգային կոնգրեսի (անգլ.՝ Indian National Congress) առաջնորդ Ջավահարլալ Ներուն, ենթադրվում էր, որ սկիզբ կդնեն խաղաղ հարաբերությունների։ Քանի որ հինդուիստ և մուսուլման բնակչությունը խառն էին ապրում ամբողջ երկրի տարածքում, Բրիտանական Հնդկաստանի բաժանումը Հնդկաստանի և Պակիստանի թվականին հնարավոր չէր իրականացնել կրոնական սկզբունքով։ Բրիտանական Հնդկաստանի մուսուլման բնակչության մեկ երրորդից ավելին մնաց Հնդկաստանում[2]։ Մինչհամայնքային բախումները հինդուիստների, սիքերի և մուսուլմանների միջև պատճառ հանդիսացան 500․000-1․000․000 տուժածների համար[1]։ Թագավորական կառավարում ունեցող տարածքները, ինչպես օրինակ Քաշմիրը և Հայդարաբադը, նույնպես ներառված էին բաժանման մեջ։ Այս տարածքների կառավարիչները պետք է ընտրեին միանալ Հնդկաստանին կամ Պակիստանին։ Ե՛վ Հնդաստանը, և՛ Պակիստանը պահանջում էին Քաշմիրը, և այն դարձավ հակամարտության հիմնական օջախը[1][3]։ Քաշմիրի կառավարողը միացավ Հնդաստանին՝ ստորագրելով «Միացման փաստաթուղթը» (անգլ.՝ [Instrument of Accession)[3]։

Պատերազմներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարհանմանը սպասող փախստականներ, 1947 թվականի դեկտեմբեր:

1947 թվականի պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատերազմը անվանվում է նաև Քաշմիրի առաջին պատերազմ։ Այն սկսվել է 1947 թվականի հոկտեմբերին, երբ Պակիստանը մտավախություն ուներ , որ Քաշմիրի և Ջամմուի Մահարաջան կմիանար Հնդկաստանին։ Բաժանմանը համապատասխան, պետություններին էր թողնվել որոշել միանալ Հնդկաստանին կամ Պակիստանին կամ մնալ անկախ։ Ամենամեծ տարածքները՝ Ջամմուն և Քաշմիրը ունեին գերակշռող մուսուլման բնակչություն, որը կառավարվում էր հինդուիստ Մահարաջայի կողմից։ Ցեղային ուժերը, աջակցություն ստանալով Պակիստանի բանակից հարձակվեցին և զավթեցին որոշ տարածքներ։ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը 1948 թվականի ապրիլի 22֊ին ընդունեց 47֊րդ բանաձևը, որը վերաբերում էր հակամարտության կարգավորմանը։ Կողմերը ամրացնում էին իրենց ռազմական ճակատները, որը հայտնի դարձավ «վերահսկողության սահմանագիծ»(անգլ.՝ Line of Control) անունով։ Պաշտոնական զինադադարը հաստատվեց 1949 թվականի հունվարի 1֊ին, ժամը 23։59-ին[4]։ Հնդկաստանը ստանձնեց պետության մեկ երրորդի կառավարումը ներառյալ Քաշմիրի դաշտավայրը, Ջամմուն և Լաբախը, այնինչ Պակիստանը ստացավ Ազադ Քաշմիրի և Բալտիստանի կառավարումը[5][6][7][8]:

1965 թվականի պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս պատերազմն սկսվեց Պակիստանի Ջիբրալթար գործողությունից հետո, որը նախատեսում էր ուժեր մտցնել Ջամմու և Քաշմիր` հնդկական իշխանության դեմ անհնզանդություններ բորբոքելու համար: Հնդկաստանը պատասխանեց` սկսելով լայնամասշտաբ ռազմական գործողություններ Արևմտյան Պակիստանում: Տասնյոթ օր տևած պատերզամում կողմերը կիրառեցին ծանր հրետանի, զրահատանկային տեխնիկա` միմյանց պատճառելով ահռելի մարդկային կորուստներ:[9][10] Կողմերի միջև ռազմակն գործողությունները դադարեցվեցին միայն ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի դիվանագիտական միջամտությունից հետո, երբ ընդունվեց Տաշքենդի հռչակագիրը[11]: Ե'վ Հնդկաստանը, և' Պակիստանը պահանջում էին հաղթանակ[12][13][14][15][16][17][18][19]:

1971 թվականի պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անհայտ հանգամանքներում խորտակված պակիստանյան սուզանավ, 1971 թվական:

Այս պատերազմի եզակիությունը կայանում էր նրանում, որ չներառեց Քաշմիրի խնդիրը. պատերազմի պատճառ հանդիսացավ Արևելյան Պակիստանում տիրող քաղաքական խառնակ դրությունը, որն առաջացել էր շեյխ Մուջիբուր Ռահմանի(Արևելյան Պակիստանի առաջնորդ) և Յահա խանի(Արևմտյան Պակիստանի առաջնորդ) միջև պայքարի արդյունքում: Հակամարտության գագաթնակետը դարձավ Բանգլադեշի անկախության հռչակումը Պակիստանից: Հետևյալ փոփոխությունների արդյունքում տասը միլիոն բենգալացիներ փախստականի կարգավիճակով հանգրվան գտան Հնդկաստանում[20]: Հնդակստանը միջամտեց Բանգլադեշի ազատագրման պատերազմի ընթացքին[21][22]: Պակիստանի կողմից իրականացված «Չինգիզ խան» լայնածավալ ռազմական գործողության արդյունքում երկու պետությունների միջև պատերազմական գործողություններ սկսվեցին: Պակիստանի ուժերը հարձակում ձեռնարկեցին Հնդկաստանի սահամանի երկայնքով, բայց վերջիններս կարողացան պահել իրենց հենակետերը: Հնդկական բանակը պատասխանեց հակահարձակամամբ և կարողացավ հասնել հաջողությունների. գրավեց 5795 քառակուսի կիլոմետր տարածք[23][24][25] Պակիստանից` ներառյալ Փենջաբի և Սինկհի հատվածները: Սակայն 1972 թվականին կնքված «Սիմլայի համաձայնագրի» համաձայն հետ վերադարձրեց այդ տարածքները` որպես բարի կամքի դրսևորում: Երկշաբաթյա ինտենսիվ ռազմական գործողությունների ընթացքում Պակիստանի ուժերը տեղի տվեցին Հնդկաստանի և Բանգալադեշի ուժերի միացյալ հրամանատարությանը, որի արդյուքնում ձևավորվեց Բանգլադեշի Ժողովրդական Հանրապետությունը[26]: Այս պատերազմը մարդկային կորուստների քանակով ամենաողբերգկանն էր, որի ընթացքում շուրջ 90 հազար պակիստանայան զինվորականներ և խաղաղ բնակիչներ դարձան պատերազմական բանտարկյալներ (անգլ.՝ prisoners of war)[27]: Պակիստանցի մի հեղինակի վկայությամբ Պակիստանը կորցրեց իր նավատորմի կեսը, օդուժի մեկ քառորդը և բանակի մեկ երրորդը[28]:

1999 թվականի պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարգիլի պատերազմ անվամբ հայտնի այս հակամարտությունը ամենասահմանափակն էր: 1999 թվականի սկզբներին Պակիստանի զինված ուժերը անցան «վերահսկողության սահմանագիծը» և զավթեցին որոշ հնդկական տարածքներ` մասնավորապես Կարգիլի շրջանը: Հնդակստանը ձեռնարկեց մեծածավալ ռազմական և դիվանագիտական հարձակում` Պակիստանի զինված ուժերի ստորաբաժանումները իր տարածքից հեռացնելու համար[29]: Երկու ամիս տևած ռազմական գործողությունների ընթացքում հնդկական զորքերը վերադարձրել էին գրավյալ տարածքների մեծ մասը[30][31][32]: Մտավախություն ունենալով, որ հակամարտությունը կարող է վերաճել լայնամասշտաբ պատերազմի, միջազգային հանրությունը, ԱՄՆ գլխավորությամբ, մեծացրեց միջազգային ճնշումը Պակիստանի վրա` հնդկական տարածքներից զորքերը դուրս բերելու համար[29][33]: Հանդիպելով միջազգային մեկուսացմանը` Պակիտսանի արդեն թույլ տնտեսությունը ավելի թուլացավ[34][35]:Պակիստանի ուժերի բարոյահոգեբանական ոգին զգալիորեն անկում ապրեց զորքերը դուրս բերելուց հետո` մեծ կորուստներ ունենալու պատճառով[36][37]: Կառավարությունը հրաժարվեց ընդունել մահացած զինվորների մարմինները[38][39]. սա մի քայլ էր, որը բողոքների և ցույցերի պատճառ դարձավ երկրի հյուսիսային շրջաններում[40][41]: Սկզբնապես Պակիստանը չէր ընդունում կորուստների իրական քանակը, բայց ավելի ուշ Նավազ Շարիֆը փաստեց, որ շուրջ 4 հազար զինվորներ են զոհվել գործողության ընթացքում և Պակիստանը պարտվել է[42][43]: Մինչև 1999 թվականի հուլիս ամիսը կազամկերպված ռազմական գործողությունները Կարգիլում դադարեցվեցին[33]:

Այլ ռազմական գործողություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերոհիշյալ պատերազմներից բացի ժամանակ առ ժամանակ եղել են նաև այլ բախումներ երկու պետությունների միջև: Մի մասը կարելի է համարել լուրջ ռազմական գործողություններ, մյուս մասը կրել է տեղային բնույթ, որոնք չեն հանգեցրել լայնամասշտաբ պատերազմի[11]:

Կանգնեցված զիված հակամարտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Խռովություն Ջամմույում և Քաշմիրում: Հնդակստանի կողմից կառավարվող Քաշմիրում տեղի ունեցող խռովությունը եղել է մեծ լարվածության առարկա:
  • Սիախենի հակամարտություն: 1984 թվականին Հնդկաստանը սկսեց «Մեղդութի գործողությունը» գրավելով բոլոր սառցադաշտերը: Սիախենյան պատերազմը բռկնվեց սառցադաշտերում 1985, 1987 և 1995 թվականներին, երբ Պակիստանը անհաջող փորձեր կատարեց Հնդկաստանին իր հենակետերից դուրս մղելու համար[11][44]:
  • Սըր Կրեկ: Վեճի առարկան Կուտչի և Սինդհի շրջանում ծովային սահմանի շուրջ անհաշտությունն էր: Նախքան Հնդկաստանի անկախությունը` գավառական շրջանը Բոմբեյի իշխանության ենթկայության տակ էր: 1947 թվականին Հնդակստանի անկախացումից հետո Սինդհը դարձավ Պակիստանի մաս, իսկ Կուտչը` Հնդկաստանի[45][46]:
  • Հնդկաստան-Պակիստան ծովային սահմանի խախտումներ: Ազգային ջրերում սահմանային հաճախակի խախտումները խաղաղ ժամանակ կատարվում են հիմնականում հնդիկ և պակիստանցի ձկնորսների կողմից: Խախտումների մեծ մասը տեղի են ուենում ակամա, քանի որ սահմանը հստակորեն նշված չէ տեղանքում, իսկ ձկնորսները չունեն նավիգացիոն սարքավորումներ: Հարյուրավոր ձնկորսներ են ձրրբակալվել երկու կողմերից էլ, որոնց ազատ արձակումը հաճախ դարձել է հարաբերությունների լարվածության մեծացման պատճառ[47][47][48][49]:

Այլ պետությունների ներգրավվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն ԽՍՀՄ:
    • ԽՍՀՄ-ը պահպանեց չեզոքություն 1965 թվականի պատերազմի ժամանակ[50], բայց կարևոր դեր խաղաց խաղաղության համաձայնագրի կայացման բանակցությունների ընթացքում, որի արդյունքում կնքվեց «Տաշքենդի համաձայանգիրը»:
    • ԽՍՀՄ-ը դիվանագիտկան և ռազմական աջակցություն ցուցաբերեց Հնդկաստանին 1971 թվականի պատերազմի ժամանակ: Ի պատասխան ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի ռազմական ձեռնարկումներին, որի արդյունքում պատերազմական շրջան ուղարկվեցին «Արծիվ»(անգլ.՝ Eagle) ավեակիր նավերը, Մոսկվան Արաբական ծով և Հնդկական օվկիանոս ուղարկեց միջուկային սուզանավեր և ռազմանավեր` հակահրթիռային նավերի ուղեկցությամբ[51][52][53]:
  • Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ:
    • ԱՄՆ-ը որևէ աջակցություն ցույց չի տվել Պակիստանին 1965 թվականի պատերազմի Ժամանակ[54]:
    • Ամերիկայի Միացյլալ Նահանգները ռազմական և դիվանագիտկան աջակցություն ցույց տվեց Պակիստանին 1971 թվականի պատերազմի ժամանակ [55][56][57]:
    • ԱՄՆ-ը չօգնեց Պակիստանին Կարգիլի պատերազմի ժամանակ և անգամ ճնշում գործադրեց Պակիստանի կառավարության վրա ռազմական գործողությունները դադարեցնելու համար[29][58][59]:
  • Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Չինաստան:
    • Չինաստանը վերոհիշյալ պատերազմների ընթացքում դիվանագիտական աջակցություն ցուցաբերեց Պակիստանին[12][60][61]:
  • Ռուսաստան Ռուսաստան:
    • Ռուսաստանը որդեգրեց չեզոքության քաղաքականություն պատերազմող կողմերի նկատմամբ: Ռուսաստանը աջակցեց 2001-2002 թվականներին ընթացող բանակցությունների կայացմանը և օգնեց հաղթահարել 2008 թվականի ճգնաժամը[62][63]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Khan Yasmin (սեպտեմբերի 18, 2007)։ The great Partition: the making of India and Pakistan։ Yale University Press։ էջ 13։ ISBN 978-0-300-12078-3։ Վերցված է հոկտեմբերի 30, 2011 
  2. Dixit Jyotindra Nath (2002)։ India-Pakistan in War & Peace։ Routledge։ էջ 13։ ISBN 978-0-415-30472-6 
  3. 3,0 3,1 Unspecified author (նոյեմբերի 6, 2008)։ «Q&A: Kashmir dispute»։ BBC News – South Asia (BBC)։ Վերցված է հոկտեմբերի 30, 2011 
  4. Prasad S.N., Dharm Pal (1987)։ History of Operations in Jammu and Kashmir 1947–1948։ New Delhi: History Department, Ministry of Defence, Government of India. (printed at Thomson Press (India) Limited)։ էջ 418 
  5. Hagerty Devin (2005)։ South Asia in World Politics։ Rowman & Littlefield։ էջ 161։ ISBN 9780742525870։ Վերցված է 2016-03-06 
  6. The Kingfisher History Encyclopedia։ Kingfisher։ 2004։ էջ 460։ ISBN 9780753457849։ Վերցված է 2016-03-06 
  7. New Zealand Defence Quarterly, Issues 24-29։ New Zealand. Ministry of Defence։ 1999։ Վերցված է 2016-03-06 
  8. Thomas Raju (1992)։ Perspectives on Kashmir: the roots of conflict in South Asia։ Westview Press։ էջ 25։ ISBN 9780813383439։ Վերցված է 2016-03-06 
  9. David R. Higgins, 2016
  10. Rachna Bisht, 2015
  11. 11,0 11,1 11,2 Lyon Peter (2008)։ Conflict between India and Pakistan: an encyclopedia։ ABC-CLIO։ էջ 82։ ISBN 978-1-57607-712-2։ Վերցված է հոկտեմբերի 30, 2011 
  12. 12,0 12,1 «Pakistan :: The Indo-Pakistani War of 1965»։ Library of Congress Country Studies, United States of America։ April 1994։ Վերցված է հոկտեմբերի 2, 2010  Quote: Losses were relatively heavy--on the Pakistani side, twenty aircraft, 200 tanks, and 3,800 troops. Pakistan's army had been able to withstand Indian pressure, but a continuation of the fighting would only have led to further losses and ultimate defeat for Pakistan.
  13. Hagerty Devin։ South Asia in world politics։ Rowman & Littlefield, 2005։ էջ 26։ ISBN 0-7425-2587-2  Quote: The invading Indian forces outfought their Pakistani counterparts and halted their attack on the outskirts of Lahore, Pakistan's second-largest city. By the time United Nations intervened on 22 September, Pakistan had suffered a clear defeat.
  14. Wolpert Stanley (2005)։ India (3rd ed. with a new preface. ed.)։ Berkeley: University of California Press։ էջ 235։ ISBN 0520246969  Quote: India, however, was in a position to inflict grave damage to, if not capture, Pakistan's capital of the Punjab when the cease-fire was called, and controlled Kashmir's strategic Uri-Poonch bulge, much to Ayub's chagrin.
  15. Kux Dennis (1992)։ India and the United States : Estranged democracies, 1941-1991։ Washington, DC: National Defense University Press։ էջ 238։ ISBN 0788102796  Quote: India had the better of the war.
  16. «Asia: Silent Guns, Wary Combatants»։ Time։ հոկտեմբերի 1, 1965։ Վերցված է օգոստոսի 30, 2013  Quote: India, by contrast, is still the big gainer in the war. Alternate link: [1]
  17. Dennis Kux's "India and the United States estranged democracies", 1941–1991, ISBN 1-4289-8189-6, DIANE Publishing, Pg 238
  18. Dijkink, Gertjan. National identity and geopolitical visions: maps of pride and pain. Routledge, 1996. ISBN 0-415-13934-1.
  19. Praagh, David. The greater game: India's race with destiny and China. McGill-Queen's Press – MQUP, 2003. ISBN 0-7735-2639-0.
  20. Christophe Jaffrelot, Gillian Beaumont։ A History of Pakistan and Its Origins։ Anthem Press, 2004։ ISBN 1-84331-149-6։ ISBN 9781843311492 
  21. Times Staff and Wire Reports (մարտի 30, 2002)։ «Gen. Tikka Khan, 87; 'Butcher of Bengal' Led Pakistani Army»։ Los Angeles Times։ Վերցված է հոկտեմբերի 30, 2011 
  22. Syed Badrul Ahsan (հուլիսի 15, 2011)։ «A Lamp Glows for Indira Gandhi»։ Volume 10, Issue 27։ The Daily Star։ Վերցված է հոկտեմբերի 30, 2011 
  23. Nawaz Shuja (2008)։ Crossed Swords: Pakistan, Its Army, and the Wars Within։ Oxford University Press։ էջ 329։ ISBN 978-0-19-547697-2 
  24. Chitkara M. G (1996)։ Benazir, a Profile – M. G. Chitkara։ ISBN 9788170247524։ Վերցված է հուլիսի 27, 2012 
  25. Schofield Victoria (հունվարի 18, 2003)։ Kashmir in Conflict: India, Pakistan and the Unending War – Victoria Schofield։ ISBN 9781860648984։ Վերցված է հուլիսի 27, 2012 
  26. Leonard Thomas (2006)։ Encyclopedia of the developing world։ Taylor & Francis։ ISBN 978-0-415-97662-6 
  27. Unspecified author։ «The 1971 war»։ India – Pakistan:Troubled relations (BBC)։ Վերցված է հոկտեմբերի 30, 2011 
  28. Ali Tariq (1997)։ Can Pakistan Survive? The Death of a State։ Verso Books։ ISBN 0-86091-949-8։ ISBN 97808609 
  29. 29,0 29,1 29,2 Wolpert Stanley (14 Aug 2010)։ «Recent Attempts to Resolve the Conflict»։ India and Pakistan: Continued Conflict or Cooperation?։ University of California Press։ էջ 73։ ISBN 9780520271401 
  30. Ali Tariq։ «Bitter Chill of Winter»։ London Review of Books=։ Վերցված է 2009-05-20 
  31. Colonel Ravi Nanda (1999)։ Kargil: A Wake Up Call։ Vedams Books։ ISBN 81-7095-074-0  Online summary of the Book
  32. Kargil: where defence met diplomacy Archived 16 December 2012 at the Wayback Machine. - India's then Chief of Army Staff VP Malik, expressing his views on Operation Vijay. Hosted on Daily Times; The Fate of Kashmir By Vikas Kapur and Vipin Narang Stanford Journal of International Relations; Book review of "The Indian Army: A Brief History by Maj Gen Ian Cardozo" Archived 8 January 2009 at the Wayback Machine. - Hosted on IPCS
  33. 33,0 33,1 R. Dettman Paul (2001)։ «Kargil War Operations»։ India Changes Course: Golden Jubilee to Millennium։ Greenwood Publishing Group։ էջեր 119–120։ ISBN 9780275973087 
  34. Samina Ahmed. "Diplomatic Fiasco: Pakistan's Failure on the Diplomatic Front Nullifies its Gains on the Battlefield" (Belfer Center for International Affairs, Kennedy School of Government)
  35. Daryl Lindsey and Alicia Montgomery։ «Coup d'itat: Pakistan gets a new sheriff»։ salon.com։ Վերցված է հունիսի 19, 2015 
  36. «War in Kargil - The CCC's summary on the war» (PDF)։ Վերցված է 2009-05-20 
  37. Samina Ahmed. "A Friend for all Seasons." (Belfer Center for International Affairs, Kennedy School of Government)
  38. «Rediff On The NeT: Pakistan refuses to take even officers' bodies»։ rediff.com։ Վերցված է հունիսի 19, 2015 
  39. "press release issued in New Delhi regarding bodies of two Pakistan Army Officers" Archived 15 June 2010 at the Wayback Machine.
  40. Second-Class Citizens by M. Ilyas Khan, The Herald (Pakistan), July 2000. Online scanned version of the article(PDF)
  41. Musharraf and the truth about Kargil - The Hindu 25 September 2006
  42. «Over 4000 soldier's killed in Kargil: Sharif»։ The Hindu։ Վերցված է 2009-05-20 
  43. Kapur S. Paul (2007)։ Dangerous Deterrent: Nuclear Weapons Proliferation and Conflict in South Asia (23rd ed.)։ Stanford University Press։ էջ 227։ ISBN 978-0804755498 
  44. Wirsing Robert (փետրվարի 15, 1998)։ India, Pakistan, and the Kashmir dispute: on regional conflict and its resolution։ Palgrave Macmillan։ էջ 77։ ISBN 978-0-312-17562-7։ Վերցված է հոկտեմբերի 31, 2011 
  45. «India-Pakistan talks: Sir Creek»։ Embassy of India։ Վերցված է մայիսի 21, 2006 
  46. «Dialogue on Sir Creek begins»։ The Hindu։ Վերցված է մայիսի 21, 2006 
  47. 47,0 47,1 «India to stop fishermen from straying into Pakistan»։ In.reuters.com։ ապրիլի 7, 2008։ Վերցված է հուլիսի 27, 2012 
  48. Raman Sunil (ապրիլի 8, 2008)։ «India tracks stray fishing boats»։ BBC News։ Վերցված է հուլիսի 27, 2012 
  49. «Plight of ants»։ Rediff.com։ օգոստոսի 7, 2002։ Վերցված է հուլիսի 27, 2012 
  50. Asymmetric Conflicts By T. V. Paul Cambridge University Press 1994 ISBN 0-521-46621-0, pp119
  51. «1971 India Pakistan War: Role of Russia, China, America and Britain»։ The World Reporter։ Վերցված է հոկտեմբերի 30, 2011 
  52. «Cold war games»։ Bharat Rakshak։ Վերցված է հոկտեմբերի 20, 2009 
  53. Birth of a nation. Indianexpress.com (11 December 2009). Retrieved on 2011-04-14.
  54. «United States – Pakistan Alliance»։ Library of Congress Country Studies, United States of America։ April 1994։ Վերցված է հոկտեմբերի 29, 2010 
  55. John P. Lewis (դեկտեմբերի 9, 1971)։ «Mr. Nixon and South Asia»։ The New York Times։ էջ 47։ «The Nixon Administration's South Asia policy... is beyond redemption» 
  56. 1971 War: How the US tried to corner India. Rediff.com. Retrieved on 2011-04-14.
  57. Burne Lester H. (2003)։ Chronological History of U.S. Foreign Relations: 1932–1988։ Routledge։ ISBN 0-415-93916-X։ ISBN 9780415939164 
  58. Dialogue call amid fresh fighting -BBC News
  59. Bill Clinton (2004)։ My Life։ Random House։ ISBN 0-375-41457-6 , Pg 865
  60. Pakistan and India Play With Nuclear Fire By Jonathan Power The Transnational Foundation for Peace and Future Research
  61. «India and Pakistan: Over the Edge»։ Time Magazine։ դեկտեմբերի 13, 1971։ Վերցված է օգոստոսի 17, 2011 
  62. Naqvi Javed (դեկտեմբերի 29, 2001)։ «Pressure mounts to stall war rhetoric»։ Dawn archives։ Վերցված է դեկտեմբերի 24, 2012 
  63. Agencies (հոկտեմբերի 4, 2012)։ «Pakistan, Russia renewing ties»։ Dawn Newspapers։ Վերցված է դեկտեմբերի 24, 2012 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]