Գնարբուկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գնարբուկ
Գնարբուկ
Գնարբուկ
Դասակարգում
Թագավորություն  Բույսեր (Plantae)
Վերնաբաժին Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta)
Տիպ/Բաժին Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta)
Ենթատիպ Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytina)
Կարգ Հավամրգածաղկավորներ (Ericales)
Ընտանիք Գնարբուկազգիներ (Primulaceae)
Ցեղ Գնարբուկ (Primula)
Տեսակ Գնարբուկ (P. elatior)
Միջազգային անվանում
Primula elatior

Գնարբուկ (լատ.՝ Primula elatior, hայկական տարանունները`գարնանածաղիկ, թավրնջուկ, լախ-լախ, կովածաղիկ, կովացնծուկ, սոսուն), գնարբուկազգիների ընտանիքի բույս։

Դեղաբույսի նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

(լատ.՝ primulaԳնարբուկազգիների ընտանիքի բույս։ Տերևներն արմատամերձ են, ծաղիկները երկսեռ՝ կանոնավոր հավաքված հովանոցավոր կամ գլխիկավոր ծաղկաբույլում։ Պտուղը տուփիկ է։ Հայտնի է ավելի քան 500 տեսակ՝ տարածված Եվրոպայի ու Ասիայի բարեխառն շրջաններում և լեռների ալպիական գոտում։ Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում հանդիպում է 67 տեսակ, իսկ 13 տեսակ՝ ՀՀ-ի անտառային և վերին լեռնային գոտում (առավելապես՝ Primula macrocalyx Bge)[1]։ Որոշ տեսակներ դեկորատիվ են։ Հանդիպում է ամենաբազմազան գունավորումներով։ Հայտնի են նաև այս ծաղկի լիաթերթիկ ձևերը։ Մեր հանրապետությունում աճում են միայն 13-ը՝ անտառային և վերին անտառային գոտիներում, բացատներում, հովիտներում, այգիներում, ճամփեզրերին և այլուր[2]։

Քիմիական բաղադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծաղիկները պարունակում են սապոնիններ, ֆենոլային գլիկոզիդներ, սալիցիլաթթվային եթեր, ֆլավոններ, C, E վիտամիններ և կարոտին։ Արմատում բացի վերոնշյալ բացադրիչներից կան նաև դաբաղանյութեր։C վիտամինի քանակը առանձին տեսակների մեջ հասնում է մինչև 1000-1713 մգ%-ի։ դեղաբույսը հարուստ է մանգանով։

Բուժական նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուժման նպատակով կիրառվում է ամբողջական բույսը։ Ծաղիկները և տերևները հավաքում են ծաղկման սկզբում, իսկ արմատը և կոճղարմատը հանում են գարնանը կամ աշնանը։ Հումքը չորացնում են բացօթյա կամ քամհարվող սենյակում։ Նրա պիտանելիությունը 2 տարի է։ Ծաղիկների եփուկը կիրառվում է նյարդերն ամրապնդելու համար, հազի և հևոցի ժամանակ։ Որպես խուխամուղ այն լայն կիրառում ունի բրոնխիտների, թոքաբորբերի, կապույտ հազի, բրոնխիալ ասթմայի, ցրտառական մի շարք հիվանդությունների, գրիպի, ռևմատիկ ցավերի ժամանակ և այլն։

Այլ օգտակար հատկանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բույսի տերևներից պատրաստում են սալաթ, որն ունի դուրեկան համ և հոտ, օգտակար է հատկապես C հիպովիտամինոզի ժամանակ, իսկ արմատը, որն ունի անիսոնի հոտ, օգտագործվում է որպես համեմունք։ Տերևները կարող են ծառայել նաև որպես թեյի փոխարինիչ։ Գնարբուկը նեկտարատու է, միաժամանակ՝ կերախոտ, պուրակները, ծաղկաթմբերը և մայթեզրերը գեղազարդող ծաղկաբույս։

Անվանումների բազմազանություն ըստ մարզերի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարզ Շրջան/քաղաք/գյուղ Անվանում
Գեղարքունիքի մարզ Մարտունի

Երանոս

Ն․ Գետաշեն

Վ․ Գետաշեն

Մադինա

Սևան

Դդմաշեն

վիճակ

վիժգի ծացիկ

վիջիկ

վիջիկ

համբարձման ծաղիկ

ջանգյուլում

փիլավուկ

Վայոց ձորի մարզ Խաչիկ գյուղ

Սերս գյուղ

Վայք

ջանգյուլում

մեղվի լալա

շուշան, գարունածաղիկ, թավրնջուկ, սոսուն, կովացնծուկ, ծովածաղիկ, նարգիզ

Սյունիքի մարզ Մեղրի

Կապան

Գորիս

Սիսիան, գ. Շաղատ

մարգարիտ

ձնծաղիկ

կուժկոտրուկ, կըժըկոտրի

մայիսյան

Տավուշի մարզ Նոյեմբերյան լեգզածաղիկ, հավի աչք
Շիրակի մարզ Արթիկ

Գյումրի

համբարձվա ծաղիկ

հորոտ

Արագածոտնի մարզ Ապարան

Թալին, գ. Իրինդ

Թալին,Վերին Բազմաբերդ

Թալին, Կաթնաղբյուր

Վերին Սասնաշեն, Ներքին Սասնաշեն

Ագարակավան

փլավախոտ

գինարբուկ

շուշան, հովտաշուշան

նունուֆար

սոսենբայբուն, սուսանբար

խնձորուկ

Լոռու մարզ Վանաձոր

Դսեղ

Օձուն

կովածաղիկ, պապի, համբարձում, գնարբուկ, հավի աչք, հորոտ

կովի աչք

կատվափոխան

Կոտայքի մարզ Հրազդան ջյանգյուլում
Արցախ կուժկոտրուկ կամ կժըկոտրե, կըժնըկոլա
Գարդմանա աշխարհ խնջլուզ
Ադրբեջան Գանձակ/Գյանջա, Դաշկեսանի շրջան կժըկոտրուկ
Վրաստան, Քվեմո Քարթլիի մարզ Մառնեուլի շրջան, գ. Աղքյորփի բուլու (սագի) աչք, խնջլուզի
Սամցխե-Ջավախեթի մարզ Ախալցխա թութիա

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Kosenkova Yu. S., Polovinka M. P., Komarova N. I., Korchagina D. V., Morozov S. V., Vyalkov A. I., Kurochkina N. Yu., Cheremushkina V. A., Salakhutdinov N. F. (2008-09-01)։ «Fatty-acid composition and secondary metabolites from slightly polar extracts of the aerial part of Primula macrocalyx»։ Chemistry of Natural Compounds (անգլերեն) 44 (5): 564–568։ ISSN 1573-8388։ doi:10.1007/s10600-008-9145-5 
  2. Հայաստանի դեղաբույսերը, Ա. Թորոսյան, «Հայաստան» հրատարալկություն, Երևան-1983

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 138 CC-BY-SA-icon-80x15.png
Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «գնարբուկ» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։