Հրազդան (քաղաք)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Հրազդան (այլ կիրառումներ)
Քաղաք
Հրազդան
Hrazdan coll. 2014.jpg
Հրազդան քաղաքը
Կոորդինատներ: 40°30′0″ հս․ լ. 44°46′0″ ավ. ե. / 40.50000° հս․. լ. 44.76667° ավ. ե. / 40.50000; 44.76667
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Մարզ Կոտայքի
Քաղաքապետ Արամ Դանիելյան
Հիմնադրված է 1959 թ.
Այլ անվանումներ Ներքին Ախտա
Մակերես 21 կմ²
ԲԾՄ 1,750 մ
Պաշտոնական լեզու Հայերեն
Բնակչություն 41․600[1] մարդ (2015)
Խտություն 2519 մարդ/կմ²
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականուն հրազդանցի
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 (223)
Փոստային ինդեքսներ 2301-2309
Պաշտոնական կայք hrazdan.am
##Հրազդան (քաղաք) (Հայաստան)
Red pog.png
##Հրազդան (քաղաք) (Կոտայքի մարզ)
Red pog.png

Հրազդան (մինչև 1959 թվականը՝ Ներքին Ախտա), քաղաք Հայաստանի Հանրապետությունում, Կոտայքի մարզի վարչական կենտրոնը։ Գտնվում է Հրազդան գետի ափին, Երևանից 40 կմ հյուսիս-արևելք։

Մինչև 1959 թ. քաղաքը կոչվել է Ներքին Ախտա։ Ընդգրկված է եղել Երևանի նահանգի Նոր Բայազետի գավառում:[2] 1959 թ. քաղաքը շրջանային, 1962 թ.-ից՝ հանրապետական ենթակայության քաղաք, 1930-95-ին՝ Հրազդանի շրջանի վարչական կենտրոնը, 1995-ից՝ Կոտայքի մարզի մարզկենտրոնը։

Ավտոճանապարհների հանգույց է, ունի երկթուղային կայարան։ Հրազդանի շրջագծի մեջ են մտնում նախկին Աթարբեկյան, Մաքրավան, Ջրառատ, Կաքավաձոր գյուղերերը։ Տարածքը՝ 20 կմ²։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրազդանը եղել է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի կազմում։ Արշակունիների թագավորության ժամանակ տարածքի մեծ մասը եղել է նրանց արքունի սեփականությունը, իսկ 5-7-րդ դդ տարածքը բաժանված է եղել Ամատունիների նախարարական տան և հայոց իշխան Գրիգոր Մամիկոնյանի միջև։ 9-10-րդ դդ. պատկանել է Բագրատունիների թագավորությանը, իսկ 10-րդ դարի վերջում գավառը նվիրvել է Պահլավունիներ իշխանական տոհմին։ Հետագայում՝ 12-13-րդ դդ. տարածքը եղել է Զաքարյանների իշխանության տակ, իսկ 13-15-րդ դարերում վերջինիս մի մասն անցել է Պռոշյանների և Խաղբակյանների ենթակայության տակ։ 1253 թ. տարածքի մի մասը Մանգու Խանը շնորհել է իշխան Սմբատ Օրբելյանին՝ թուրք սելջուկների և թաթար մոնղոլների տիրապետության շրջանում։ Տարածքի հետագա տիրապետողների թվում են նաև եղել ակ-կոյունլու, կարա-կոյունլու ցեղախմբերը, Սեֆյան Պարսկաստանը, իսկ 18-րդ դարի կեսերին կազմել է Երևանի խանության Կարբի-Բասարի և Կըրխբուլաղ մահալները։ Այս տարածքը նույնպես ենթարկվել է Շահ Աբասի իրականացրած բռնագաղթին, ինչի հետևանքով բնակիչները լքել են այն։ 1828-29 թթ. Արևելյան Հայաստանում Ռուսաստանի տիրապետության հաստատումից հետո տարածքը մտել է Կոտայք գավառի մեջ[3]։

Տարածքում հայտնաբերվել են մ.թ.ա. II-I հազարամյակների դամբարաններ։ Պահպանվել է XIII դ. քարավանատուն։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրազդանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.[1][4]

Տարի 1959 1976 1989 1991 2001 2004 2015
Բնակիչ 7630 35137 23903 25600 52808 52700 41600

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդյունաբերության կենտրոն, էներգետիկայի կարևոր հանգույց է, գործում են Հրազդանի պշէկը, Աթարբեկյանի հէկը։ Արդյունաբերական կարևոր ձեռնարկություններն են «Հրազդանմեքենա» ՓԲԸ, «Հաց» արտադրա-առևտրական միավորումը, տնաշինական, ցեմենտի գործարանները ևն։

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրազդանում գործում են միջնակարգ, երաժշտական, մարզային, գեղարվեստական դպրոցներ, տեխնիկում, գիմնազիա, մսուր-մանկապարտեզներ, գրադարանային կենտրոնացած համակարգ, 3 կապի հանգույց՝ բաժիններով, մշակույթի, շախմատիստի, տեխնիկայի տներ, ակումբ, թատրոն, մարզահամալիր, հիվանդանոց, նարկոլոգիական դիսպանսեր, պոլիկլինիկա, դեղատուն։ Կա պատկերասրահ, Հայաստանի պատմության թանգարանի մասնաճյուղ, զբոսայգի, արհեստական լիճ (ՀԷԿ-ը կարգավորող)։

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատկեր Հրազդան քաղաքից

Հրազդանի առաջին գլխավոր հատակագիծը, որն ընդգրկել է Ներքին Ախտա և Ալափարս գյուղերը, մշակվել է 1927-1928 թթ.-ին ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի կողմից։ Հաջորդը, որն ընդգրկել է նաև Մաքրավան, Աթարբեկյան, Ջրառատ և Կաքավաձոր գյուղերը, Գյումուշի ՀԷԿ-ի արհեստական լճի շրջակա հարթավայրերն ու բարձրությունները՝ 1961-1963 թթ.-ին (ճարտարապետներ՝ Մ. Գրիգորյան, Է. Ալթունյան)։

1978-1980 թթ.-ին կազմվել է նոր գլխավոր հատակագիծ (120 հազար բնակչի համար, 2010-ի հաշվարկային ժամկետով, ճարտարապետներ՝ Ս. Մանուկյան, Է. Ալթունյան, Վ. Տոնիկյան, Թ. Բալայան, Է. Հարությունյան, ինժեներ Գ. Պողոսյան և ուրիշներ)։

Քաղաքը կազմված է 3 հիմնական զանգվածներից՝ հարավային, կենտրոնական և հյուսիսային։ Հիմնական արդյունաբերական շինությունները կենտրոնացված են հյուսիսային արդյունաբերական հանգույցում (ճարտարապետներներ՝ Ս. Մանուկյան, Վ. Տոնիկյան, Ժ. Հովսեփյան, Բ. Պատրիկյան)։ 1969 թ.-ին կազմվել է Հրազդանի վարչահամշակութային կենտրոնի նախագիծը (ճարտարապետներ՝ Մ. Գրիգորյան, Ս. Մանուկյան, Վ. Տոնիկյան, Թ. Բալայան), վերակազմվել 1977-1985 թթ.-ին (ճարտարապետներ՝ Մ. Միքայելյան, Գ. Գրիգորյան)։

Հյուսիսային զանգվածի միկրոշրջանների կառուցապատման նախագծերը կազմվել են 1964-1988 թթ.-ին (ճարտարապետներ՝ Մ. Հայրապետյան, Լ. Մելքոնյան, Է. Ալթունյան, Լ. Հովհաննիսյան, Ն. և Գ. Պատրիկյաններ)։ Հրազդանում կառուցվել են ՀԷԿ և ակումբ (1958, ճարտարապետ՝ Տ. Մարության), «Ծովինար» ռեստորանը (1960, ճարտարապետ՝ Ռ. Իսրայելյան), հյուրանոց (1967 թ., ճարտ. Հ. Աչյան), մարզպետարանի, քաղխորհրդի միացյալ շենքը (1976 թ., ճարտարապետ՝ Գ. Գրիգորյան), ավտոկայանը (1978 թ., ճարտարապետ՝ Հ. Առաքելյան), դպրոցականների պալատը (1978 թ., ճարտարապետ՝ Ս. Քյուրքչյան), էներգետիկների պալատը (1979 թ., ճարտարապետ՝ Լ. Հովհաննիսյան), ավտոհանգրվանը (1980 թ., ճարտարապետ՝ Ռ. Հովսեփյան) և այլն։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄՇՏԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ 2015 թ. ՀՈՒԼԻՍԻ 1-ի ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ,»։ Վերցված է 2015 Օգոստոսի 9 
  2. «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 1, էջ 123
  3. Մարտին Մանուկյան, Հայաստանի Հանրապետության մարզերը, քաղաքներն ու գյուղերը, Պատմամշակութային, վարչատնտեսական, ֆիզիկաաշխարհագրական նկարագրություններ, Երևան, 2013, ISBN 978-9939-50-227-4, էջ 689:
  4. «Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 123»։ Վերցված է 2014 Ապրիլի 16 
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png