Բրոնխային հեղձուկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Բրոնխիալ ասթմաից)
Jump to navigation Jump to search
Բրոնխային հեղձուկ
Asthma.jpg
Տեսակ հիվանդություն[1]
Ենթադաս bronchospasm[1]
Բուն պատճառ C28397[1]
Հիվանդության ախտանիշ հազ, կրծքավանդակի ցավ, շնչառության պակաս
Բուժում խուսափում խթանիչներից, վիրուսային կորտիկոստերոիդներից, սալբուտամոլից[2][3]
Բժշկական մասնագիտություն թոքաբանություն
Հայտնաբերող հիմնված է ախտանիշների վրա, թերապևտիկ արձագանքից և սպիրոմետրիայից[4]
Հիվանդությունների բազա 1006
MedlinePlus 000141
eMedicine 806890
MeSHID D001249
Disease Ontology DOID:2841
NCI Thesaurus C28397[1]
Հաճախություն 358 միլլիոն (2015)[5]
Մահացություն 397.100 (2015)[6]
Asthma Վիքիպահեստում

Բրոնխային հեղձուկ կամ բրոնխիալ ասթմա (հուն․՝ ἆσθμα - «ծանր շնչառություն, խեղդում»[7]), խրոնիկական կրկնվող վարակային կամ ոչ վարակային բնույթի հիվանդություն է, որի պարտադիր կլինիկական նշանը շնչահեղձության նոպան կամ ասթմատիկ վիճակն է։ Ասթման շնչառական ուղիների բորբոքային հիվանդություն է[8]։ Այն բնութագրվում է փոփոխական և կրկնվող ախտանիշներով և շրջանցող օդի հոսքի նկատմամբ և բրոնխիալ սպազմով[9]։ Ախտանիշներն են հազը, կրծքավանդակի ցավը և շնչառության պակասը[10]։ Այս ախտանիշները կարող են կրկնվել ամեն օր կամ շաբաթական մի քանի անգամ[8]։ Կախված անձից, դրանք կարող են կրկնվել գիշերը կամ որոշ վարժություններից հետո[8]։ Ասթման կարող է պայմանավորված լինել գենետիկորեն կամ շրջակա միջավայրի գործոններից[11]։ Բնապահպանական գործոնները ներառում են օդի աղտոտումը և ալերգենները[8]։ Այլ գործոնների մեջ ընդգրկվում են դեղամիջոցները, ինչպիսին են ասպիրինը և բետտա-բլոկերները[8]։ Ախտորոշումը սովորաբար հիմնված է ախտանիշների տեսակներից, բուժման տևողությունից և սպիրոմետրիայից[4]։ Ասթման բնութագրվում է ախտանիշների հաճախականությամբ՝ մեկ վայրկյանում արտաշնչաց օդի ծավալով (FEV1) և արտաշնչած օդի հոսքով[12]։ Այն կարող է դասակարգվել նաև ատոպիկ և ոչ ատոպիկ, որտեղ ատոպիկը վերաբերում է առաջին տիպի զգայունության ռեակցիային[13][14]։

Ասթման բուժում չունի[8]։ Ախտանիշները կարող են կանխել խուսափելով խթանիչներից, ինչպիսին են ալերգենները և գրգռիչները, վարակային կորտիկոստերոիդների օգտագործումը[2][15]։ Երկարատև ազդեցության բետտա-ագոնիստները (LABA) կամ հակալեյկոտրիեն ագենտները կարող են օգտագործել որպես վարակիչ կորտիկոստերոիդների հավելումներ, եթե ասթմայի ախտանիշները մնան անվերահսկելի[16][17]։ Բուժման վատթարացման դեպքում օգտագործում են սովորաբար բետտա-2 ագոնիստներից սալբուտամոլը և կորտիկոստերոիդները հաբերի տեսքով[3]։ Շատ ծանր դեպքերի ժամանակ կարող են օգտագործել ներերակային կորտիկոստերոիդներ, մագնեզիումի սուլֆատ և հոսպիտալացնել[18]։

2015 թվականին ամբողջ աշխարհում 358 միլլիոն մարդ տառապել է ասթմայով, մինչդեռ 1990 թվականին 183 միլլիոն մարդ[5][19]։ 2015 թվականին այն դարձել է մոտավորապես 379,100 մարդու մահվան պատճառ[6], որոնց մեծամասնությունը տեղի է ունեցել զարգացող երկրներում[20]։ Ասթման հաճախ սկսվում է մանկությունից[20]։ Ասթմայի տեմպերը զգալիորեն աճել են 1960-ական թվականներից[21]։ Ասթման ավելի վաղ ճանաչվել է Հին Եգիպտոսում[22]։

Ախտանշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասթման բնութագրվում է ծանր շնչառությամբ, կրծքավանդակի շրջանում ցավերով և շնչառության խանգարումով[23]։ Բորբոքումը կարող է սկսվել թոքերում և հաճախ բարդանալ[24]։ Սրացման ժամանակ կարող է բարձրանալ արյան սպիտակ գնդիկների (լեյկոցիտների) մակարդակը, որը կոչվում է էոզինոֆիլս[25]։ Սովորաբար ախտանիշները սրանում են գիշերը և վաղ առավոտյան կամ որոշ վարժություններից հետո, սառը օդից[26]։ Ասթմայով հիվանդները հազվադեպ են ախտանիշներ զգում, սովորաբար պատասխանում են տատանվելով, իսկ այլ մարդիկ կարող են նշել անհանգստացնող ախտանիշներ[27]։ Բրոնխային հեղձուկի առաջացման և ընթացքի վրա ազդում են նաև կլիմայական գործոնները։ Հիվանդությունը հաճախ սրվում է գարնանը և աշնանը, հիվանդների ինքնազգացողությունը վատանում է հիմնականում քամու, ջերմաստիճանի և մթնոլորտային ճնշման կտրուկ փոփոխություններից, օդի բարձր խոնավությունից։ Բացի այդ, վերջինս նպաստում է խրոնիկական բրոնխային և թոքային վարակների սրացմանը, որն իր հերթին ծանրացնում է բրոնխային հեղձուկի ընթացքը։ Հիվանդությունը հիմնականում արտահայտվում է շնչարգելության նոպայով։ Որպես կանոն այն սկսվում է հանկարծակի, հաճախ՝ գիշերը։ Հիվանդն զգում է օդի անբավարարություն, դժվարանում է շնչառությունը, արտաշնչումն ուղեկցվում է ուժեղ սուլող խզզոցներով։ Այնուհետև կարող է հազ սկսվել։ Շնչառության հեշտացման համար հիվանդն ընդունում է հարկադրական դիրք, կանգնում կամ նստում է՝ ձեռքերով հենվելով մահճակալի, աթոռի եզրերին՝ լարելով կրծքի մկանները։ Նոպայի վերջում (մի քանի րոպեից մի քանի ժամ, երբեմն օրեր) շնչառությունը կարգավորվում է, լինում է խորխարտադրություն։ Երկարատև կամ հաճախակի (օրվա ընթացքում՝ կարճ ընդմիջումներով) նոպաներն անվանում են հեղձուկային վիճակ։ Ոչ հաճախակի նոպաները թոքերում փոփոխություններ չեն առաջացնում։ Հիվանդության առաջացմանը և նոպաների արագացմանը զուգընթաց կարող են ի հայտ գալ թոքափքանք (էնֆիզեմա), սրտի գործունեության խանգարում։ Շնչարգելություն կարող է առաջանալ ոչ միայն բրոնխային հեղձուկի, այլև առանձին հիվանդությունների հետևանքով, ուստի հիվանդին զննելիս բժիշկը հիմնականում պարզում է շնչարգելության բնույթը և առաջացման պատճառները։

Համակցված պայմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասթմայի հետ զուգահեռ կարող են հանդիպել այլ հիվանդություններ, ինչպես օրինակ գաստրոէզոֆագեալ ռեֆլյացիոն հիվանդությունը (GERD), ռինուսինուսիտ և քնի խանգարում[28]։ Հոգեբանական խանգարումները առավել տարածված են[29], հանգստության խանգարումներ լինում է հիվանդների 16-52%-ի մոտ և տրամադրության խանգարումներ՝ 14-41%-ի մոտ[30]։ Այնուամենայնիվ դեռևս հայտնի չէ, թե արդյոք հոգեբանական խնդիրները կարող են ասթմայի առաջացման պատճառ հանդիսանալ[31]։ Բարդություններով դրսևորվող ասթմայով հիվանդները ռադիոկոնստրակտային ռեակցիաների մեծ ռիսկի են ենթարկվում[32]։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասթմայի պատճառը գենետիկական փոխազդեցությունների և շրջակա միջավայրի համադրությունն է[11]։ Այս գործոններն ազդում են ինչպես հիվանդության բարդացման, այնպես էլ դրա բուժման վրա[33]։ Վերջին շրջանում ասթմայի աճող տեմպերը պայմանավորված են էպիգենետիկայով (բացառությամբ ԴՆԹ-ի հաջորդականության հետ կապված) և փոփոխվող կենսապայմաններով[34]։ Մինչև 12 տարեկան կարող է առաջանալ գենետիկ գործոնների, իսկ 12 տարեկանից հետո հավանական է շրջակա միջավայրի ազդեցության հետևանքով[35]։

Շրջակա միջավայր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շրջակա միջավայրի բազմաթիվ գործոններ կապված են ասթմայի զարգացման և բարդացման հետ, ներառյալ ալերգենները, օդի աղտոտվածությունը, շրջակա միջավայրի քիմիական նյութերը[36]։ Հղիության ընթացքում և ծննդաբերությունից հետո ծխելը կարող է ասթմայի առաջացման ռիսկի հանգեցնել[37]։ Օդի աղտոտվածությունը կարող է լինել երթևեկության հետևանքով առաջացած ծուխը կամ օզոնի բարձր մակարդակը,որը նույնպես կարող է ասթմայի առաջացման և բարդացման պատճառ հանդիսանալ[38][39]։ Միացյալ նահանգներում երեխաների մոտ հանդիպող դեպքերի մեծամասնությունը օդի աղտոտվածության հետևանք է[40]։ Օրգանական միացությունների անկայուն վիճակը օրգանզիմում կարող է լինել ասթմայի համար խթանիչ, օրինակ ֆորմալդեհիդի բարձր քանակը ունի դրական ազդեցություն ասթմայի առաջացման համար[41]։ Բացի այդ, ֆտալատների PVC որոշ տեսակներ երեխաների և մեծահասակների մոտ կարող են կապվել ասթմայի հետ[42][43]։ Թեև թունաքիմիկատների ազդեցությունը մեծ է ասթմայի բարդացման ժամանակ, սակայն պարզ չէ, արդյոք դա է ասթմայի առաջացման հիմնական պատճառը[44][45]։ Կապ կա ացետոմինոֆինի (պարացետամոլ) օգտագործման և ասթմայի միջև։ Այնուամենայնիվ ապացույցների մեծամասնությունը չի նպաստում դրա դերակատարմանը[46]։ 2014 թվականի ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ դրա առաջացման պատճառ կարող է հանդիսանալ նաև շնչուղիների վարակը[47]։ Հղիության ընթացքում հոգեբանական սթրեսների առաջացումը ևս կարող է պատճառ հանդիսանալ հիվանդության զարգացման համար[48][49]։ Ասթման կապված է նաև փակ ալերգենների հետ[50]։ Ընդհանուր առմամբ փակ ալերգեններն իրենց մեջ ներառում են փոշու հատիկները, ծխախոտը, կենդանիների մազերը, թռչունների փետուրները և բորբոսը[51][52]։ Փոշու քանակը նվազեցնելու ջանքերը համարվում են անարդյունավետ գերզգայուն սուբյեկտների համար[53][54]։ Որոշ շնչառական վիրուսային վարակներ, ինչպիսին է օրինակ շնչառական սինցիտիալ վիրուսը և ռենովիրուսը կարող են մեծացնել ասթմայի զարգացման ռիսկը, երբ վարակվում են փոքր երեխաները[55]։ Սակայն որոշ վիրուսներ կարող են նվազեցնել առաջացման ռիսկը[7]։

Հիգիենայի վարկած[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիգիենայի վարկածի միջոցով բացատրվում է ասթմայի աճող տեմպերը ամբողջ աշխարհում, որպես մանկական շրջանում ոչ պաթոգեն բակտերիաների և վիրուսների անմիջական ազդեցության արդյունք[56][57]։ Միկրոօրգանիզմների և բակտերիաների քանակի քչացումը պայմանավորված է ժամանակակից հասարակությունում մաքրության բարձրացման հետ։ Երեխայի զարգացման վաղ շրջանում բակտերիալ էնդոտոքսին ազդեցությունը կարող է կանխել ասթմայի զարգացումը[58], սակայն ավելի մեծ տարիքում հայտնաբերումը կարող է առաջ բերել բրոնխոկոնստրուկցիա[59]։ Վաղ շրջանում հակաբիոտիկների օգտագործումը կարող է ասթմայի առաջացման պատճառ դառնալ[60]։ Բացի այդ, կեսարյան հատման միջոցով բակտերիաների փոխանցումը նորածնին մեծացնում է հիվանդության ռիսկը (20-80% հավանականություն)[61][62]։ Ասթմայի և հարստության միջև գոյություն ունի կապ, քանի որ ավելի քիչ հարուստ մարդիկ հաճախ ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում[63]։

Գենետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընտանեկան պատմությունը ասթմայի առաջացման ռիսկի գործոն է, որը կապված է բազմաթիվ գեների հետ[64]։ Եթե երկվորյակներից մեկը տառապում է հիվանդությամբ, մյուսի մոտ հիվանդության հավանակնությունը մոտ 25% է[64]։ 2005 թվականի վերջին, 25 գեներ ասոցացվել են ասթմայի հետ, վեց և ավելի առանձին պոպուլյացիաներում, ներառյալ GSTM1, IL10, CTLA-4, SPINK5, LTC4S, IL4R և ADAM33 ուրիշների մեջ[65]։ Այս գեներից շատերը կապված են իմունային համակարգի կամ բորբոքային մոդուլացման հետ։ Նույնիսկ գիտնականների կողմից հաստատված գեների ցանկում արդյունքները չեն համապատասխանում փորձակրված բոլոր բնակչության վրա[65]։ 2006 թվականին գենետիկ ասոցացիայի ուսումնասիրության ընթացքում ավելի քան 100 գեն կապել են ասթմայի գենի հետ[65][66]։

CD14-ինդոտոքսինային փոխազդեցությունը CD14 SNP C-159T հիման վրա[67]
Էնդոտոքսինի մակարդակը CC գենոտիպ TT գենտիպ
Բարձր ազդեցություն Ցածր ռիսկ Բարձր ռիսկ
Ցածր ազդեցություն Բարձր ռիսկ Ցածր ռիսկ

Որոշ գենետիկական տարբերակներ էկոլոգիական ազդեցությունների հետ համատեղելու դեպքում կարող են առաջացնել ասթմա[11]։ Օրինակ CD14 շրջանում հատուկ նուկլեոտիդային պոլիմորֆիզմ է և բացահայտում է էնդոտոքսինի (բակտերիալ արտադրանք) ազդեցությունը։ Էնդոտոքսինի ազդեցությունը կարող է առաջանալ շրջակա միջավայրի բազմաթիվ աղբյուրներից, ներառյալ ծխախոտի ծխից, շներից և ֆերմերային տնտեսություններից։ Ասթմայի ռիսկը որոշվում է մարդու գենետիկայից կախված և էնդոտոքսինի մակարդակի ազդեցությունից[67]։

Բժշկական պայմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աուտոպիկ էկզեման, ալերգիկ ռինիտները և ասթման կոչվում են ատոպիա[68]։ Ասթմայի զարգացման ամենաուժեղ ռիսկային գործոնը ատոպիկ հիվանդության պատմությունն է, ովքեր ունեն էկզեմիա կամ ջերմություն, նրանց վրա ասթման ավելի մեծ տոկոսով է ազդում[69]։ Ասթման կապված է Էոզինոֆիլիկ ցելյուլամատոզի պոլյանիտիտի հետ (նախկինում հայտնի է որպես Չարգ Ստրաուսի սինդրոմ)՝ աուտոիմունային հիվանդություն և վասկուլիտ[70]։ Անզգայացման որոշակի տեսակների դեպքում ևս կարող են անհատները ունենալ ասթմայի ախտանիշներ[68]։

Վերջին տարիներին աճել է այն ռիսկը, որ գիրությունը հանգեցնում է ասթմայի առաջացմանը[71][72]։ Մի շարք գործոններ, ներառյալ ճարպակալումը, կարող են դեր խաղալ շնչառական ֆունկցիայի նվազման և ծայրամասային հյուսվածքներում բորբոքային գործընթացների առաջացման համար[73]։

Բետտա-բլոկերային դեղամիջոցները, ինչպիսին է պրոպրանոլոլը, կարող է ասթմա առաջացնել նրանց մոտ, ովքեր օգտագործում են այդ դեղամիջոցները[74]։ Կարդիոսելեկտիվ բետտա-բլոկերները չափավոր օգտագործելիս ապահով են որոշ հիվանդությունների դեպքում[75][76]։ Այլ դեղամիջոցներ կարող են առաջացնել ասթմատիկ խնդիրներ, օրինակ, անգիտենսին վերափոխող ֆերմենտային ինհիբիտորները, ասպիրինը և ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցները[77]։ Հղիության ժամանակ այդպիսի դեղորայքների օգտագործումը (պրոտոնապոմպային ինհիբիտոր և H2 բլոկերներ) երեխայի մոտ կարող են հանգեցնել ասթմայի առաջացման խնդրի[78]։

Սրացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիզիկապես առողջ մարդկանց մոտ նույնպես կարող է որոշ ժամանակ անց նույնպես հանկարծակի առաջանալ սուր ասթմա։ Տարբեր մարդիկ նշված գործոններին արձագանքում են տարբեր կերպ[79]։ Որոշ մարդկանց մոտ որոշակի խթանիչներ կարող են առաջացնել ասթմայի սրացում[79]։ Հիմնական գործոնները, որոնք կարող են առաջացնել ասթմայի սրացում, դրանք են փոշու հատիկները, կենդանիների մազածածկույթը, ալերգենները և բորբոսը[79][80]։ Կանանց և երեխաների շրջանում օծանելիքի օգտագործումը ևս կարող է ասթմայի սրացման պատճառ լինել։ Վերին շնչառական ուղիների վիրուսային և բակտերիալ վարակները կարող են վատթարացնել հիվանդի վիճակը[79]։ Հոգեբանական սթրեսը կարող է վատթարացնել ախտանիշները, քանի որ այն փոխում է իմունային համակարգը՝ նպաստելով ալերգիայի և գրգռվածության առաջացմանը[81]։

Պաթոֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասթման օդատար ուղիների (հատկապես բրոնխների և բրոնխիոլների) քրոնիկական բորբոքում է, ինչը հետագայում աճում է տարածվելով մինչև հարթ մկաններ։ Այս գործոնը հանգեցնում է օդատար ուղիների նեղացմանը և ի հայտ է գալիս ծանր շնչառություն։ Նեղացումը սովորաբար դարձելի է կամ առանց բուժման։ Երբեմն օդատար ուղիները ենթարկվում են փոփոխության։ Քրոնիկական օդատար ուղիների հարթ մկանները, ինչպես նաև լորձաթաղանթները կարող են չափերով մեծանալ։ Այլ ներառված բջիջներից են T լիմֆոցիտները, մակրոֆագերը, նեյտրոֆիլային գրանուլոցիտները։ Կարող է լինել նաև իմունային համակարգի բաղադրիչների ներգրավածություն՝ ցիտոկիններ, քիմոկիններ, հիստամին, լեյկոտիեններ և այլն։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեև ասթման շատ է ուսումնասիրվում, այնուամենայնիվ չկա մեկ համընդհանուր համաձայնեցված որոշում։ Դրա գլոբալ սահմանումը հետևյալն է․ «քրոնիկ բորբոքային խանգարում, որտեղ մեծ դեր են խաղում շատ բջիջներ ու բջջային տարրեր։ Քրոնիկ բորբոքումն ուղեկցվում է հիպեր պատասխանի հետ, որը հանգեցնում է շնչառության կրճատման, կրծքավանդակի ցավերի, որոնք կրկնվում են գիշերները կամ վաղ առավոտյան։ Այս երևույթները սովորաբար կապված են լինում թոքերի մեջ օդի հոսքի խանգարմամբ։

Ներկայումս ախտորոշման համար չկա որևէ հստակ սահմանում, որը հիմնված լինի ախտանիշների կամ թերապիայի հիման վրա։ Ասթմայի ախտորոշման նշաններ կարող է լինել հազը, շնչառության դժվարացումը և այն, որ այդ նշանները հատկապես սրվում են վարժությունների, վիրուսային վարակների, ալերգենների կամ օդի ախտոտվածության հետևանքով[82]։ Մինչև վեց տարեկան երեխաների շրջանում ախտորոշումն ավելի բարդ է, քանի որ նրանք չափազանց երիտասարդ են սպիրոմետրիայի համար[83]։

Սպիրոմետրիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպիրոմետրիան խորհուրդ է տրվում օգտագործել հիվանդության ախտորոշման և կառավարման համար[84][85]։ Ինչպես սալբուտամոլի, այնպես էլ բրոնխոլայնիչի օգտագործումը նպաստում է ախտորոշմանը։ Այնուամենայնիվ այն կարող է նորմալ լինել նրանց մոտ, ովքեր ունեն ասթմայի թեթև ձևեր։ Քանի որ ասթմա ունեցողների մոտ կոֆեինը բրոնխոլայնիչ ազդեցություն ունի, կոֆեինի օգտագործումը կարող է խանգարել արդյունքներին[86]։ Հարկավոր է սպիրոմետրիա իրականացնել յուրաքանչյուր մեկ տարին կամ երկու տարին մեկ անգամ, հետևելու համար, որքանով է մարդը պաշտպանված ասթմայից[87]։

Մյուսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մետախոլինային ախտորոշիչ տեստը առաջացնում է հակվածություն նյութի ավելացող կոնցենտրացիայի նկատմամբ, ինչն էլ հանգեցնում է օդի հոսքի քչացման։ Բացասական արդյունքի դեպքում նշանակում է, որ անձը չի տառապում ասթմայով, եթե դրական է, հստակ չի կարող ասվել հիվանդության առկայության մասին։ Թեստային տարբերակներից ավելի շատ օգտագործվում է սպիրոմետրը, որը խորհուրդ չի տրվում սովորական ախտորոշման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել օրվա ընթացքում ինքնագնահատման համար և նոր դեղերի արդյունավետության ստուգման համար, ովքեր տառապում են սիրտ-անոթային հիվանդություններով[88]։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասթման դասակարգվում է ախտանիշների հաճախականությամբ՝ մեկ վայրկյանում արտաշնչած և ներշնչած օդի ծավալով և մակարդակով։ Ասթման կարող է դասակարգվել որպես ատոպիկ (ոչ ստանդարտ) կամ ոչ ատոպիկ (ներքին), կախված նրանից, թե արդյոք ախտանշաններն առաջանում են ալերգենների կողմից (ատոպիկ) կամ ոչ (ոչ ատոպիկ)։ Ասթման դասակարգվում է նաև ըստ ծանրության աստիճանի, սակայն մինչև այժմ դասակարգման հստակ մեթոդներ գոյություն չունեն[89]։ Բուժման տարբեր տեսակների համար ենթախմբերի հայտնաբերումը, ասթմայի հետազոտության կարևոր նպատակներից մեկը պետք է լինի[89]։ Ասթման համարվում է թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն, քանի որ այս հասկացությունը վերաբերում է այնպիսի ախտանիշների, ինչպիսիք են բրոնխէկտազը, խրոնիկ բրոնխիտը և էմֆիզեման[90]։ Ի տարբերություն այլ հիվանդությունների, ասթման բուժելի է, սակայն երկար ժամանակ անտեսված մնալու դեպքում ասթմայի քրոնիկ բորբոքումը կարող է թոքերի խանգարումների անդառնալի հետևանքներ թողնել[91]։ Ի տարբերություն էմֆիզեմայի, ասթման ազդում է բրոնխների վրա, իսկ ալվեոլների վրա՝ ոչ[92]։

Կլինիկական դասակարգում (≥ 12 տարեկան)
Բնորոշում Ախտանիշի հաճախականություն Գիշերային ժամերի ախտանիշներ %FEV1 կանխատեսում FEV1 փոփոխականություն SABA օգտագործում
Ընդհատվող ≤2/շաբաթ ≤2/ամիս ≥80% <20% ≤2 օր/շաբաթ
Թույլ կայուն >2/շաբաթ 3–4/ամիս ≥80% 20–30% >2 օր/շաբաթ
Միջին կայուն Օրական >1/շաբաթ 60–80% >30% օրական
Խիստ կայուն Շարունակական Հաճախակի (7/շաբաթ) <60% >30% ≥երկու անգամ/օր

Ասթմայի սրացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուր ասթմատիկ բորբոքումը սովորաբար անվանում են ասթմայի հարձակում։ Դասական ախտանիշներից է շնչառության խանգարումները, կրծքավանդակի ցավերը։ Շնչառության արագացումը ասթմայի ախտանիշներն են[93]։ Դրանք ասթմայի առաջին ախտանիշներն են, որոշ մարդկանց մոտ հատկապես հազի ընթացքում ծանր դեպքերում օդի շարժումը կարող է խաթարվել, որ ոչ մի ձայն կարող է չլսվել[94][95]։ Երեխաների մոտ կրծքավանդակում ցավերն առավել հաճախ են հանդիպում[96]։

Ասթմայի հարձակման ընթացքում հայտնաբերված ախտանիշներից է շնչառական մկանների օգտագործումը (կրծոսկրաանրակապտկաձև և սանդղաձև վզի մկանները), կարող է լինել պարադոքսիկ զարկերակ (զարկերակային ճնշում, որը առաջանում է ինհալացիայի ժամանակ և ավելի ուժեղ է արտաշնչման ժամանակ)[97]։ Մաշկի և եղունգների կապույտ գույնը կարող է առաջանալ թթվածնի պակասից[98]։

Թեթև դեպքերում օդի արտաշնչման մակարդակը ≥200 լիտր/րոպե է կամ լավագույն դեպքում ≥50%[99]։ Միջինը որոշվում է մինչև 80-200 լիտր/րոպե կամ լավագույն դեպքում 25% և 50%, իսկ ծանր դեպքերում մինչև 80 լիտր/րոպեում կամ լավագույն դեպքում 25%[99]։

Սուր ծանր ասթման, որ նախկինում հայտնի էր որպես ասթմատիկ կարգավիճակ, չի արձագանքում բրոնխէկտազների և կորտիկոստերոիդների ստանդարտ բուժմանը[100]։ Դեպքերի կեսը պայմանավորված է ալերգենների, օդի աղտոտվածության կամ դեղորայքի ոչ բավարար կամ որ պատշաճ օգտագործման դեպքում, նաև վարակների պատճառով[100]։

Մարմնամարզության հետևանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիզիկական մարզումները կարող են առաջացնել բրոնխոկոնստրուկտիաներ ինչպես ասթմայով հիվանդ մարդկանց մոտ, այնպես էլ ոչ հիվանդ[101]։ Այն առաջանում է ասթմա ունեցող մարդկանց մեծ մասի մոտ և ասթմա չունեցողների 20%-ի մոտ[101]։ Բրոնխոկոնստրիալը տարածված է պրոֆեսիոնալ մարզիկների մեծամասնության մոտ։ Բարձր ցուցանիշներ հանդիպում է հատկապես հեծանվորդների մոտ (մինչև 45%), լողորդների և լեռնադահուկորդների մոտ[102]։ Այն կարող է առաջանալ ցանկացած եղանակային պայմաններում, սակայն ավելի շատ հանդիպում է չոր և սառը պայմաններում[103]։ Բետտա-2 ագոնիստները կարծես չեն բարելավում մարզական ցուցանիշները, սակայն որոշ դեղաչափ կարող է բարելավել տոկունությունը և ուժը[104][105]։

Մասնագիտական ասթմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխատավայրում չպաշտպանված լինելու ազդեցության հետևանքով առաջացած ասթման (կամ վատթարացումը ասթմայի) անվանում են մասնագիտական ասթմա[106]։ Սակայն շատ դեպքեր չեն ճանաչվում որպես այդպիսին[107][108]։ Հաշվարկվում է, որ մեծահասակների մոտ 5-25%-ի ասթման աշխատանքի հետևանք է։ Ենթադրվում է, որ մի քանի հարյուր գործոններ ամենտարածվածն են, դրանցից են իզոցիանիդները, հացահատիկի և անտառի փոշին, բևեկնախեժը, զոդման հեղուկը, կաթնահյութը, կենդանիները և ալդեհիդները։ Աշխատանքի հետ կապված մեծ ռիսկի են ենթարկվում աէրոներկերով աշխատող նկարիչները, հացթուխները, այն մարդիկ, ովքեր ուտելիք են պատրաստում, բուժքույրերը, քիմիական նյութերով աշխատողները, ովքեր աշխատում են կենդանիների հետ, զոդողները, վարսահարդարները և փայտանյութի հետ աշխատողները[106]։

Ասպիրինային ասթմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասպիրինից գրգռվող շնչառական ասթման, որը կոչվում է ասպիրինային ասթմա, կազմում է 9%-ը ասթմայի դեպքերի[109]։ Ռեակցիան կարող է առաջանալ նաև ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներից[110]։ Մարդկանց մոտ հաճախ վնաս և անհանգստություն պատճառել և առաջացնել քթի պոլիպ[110]։ Այն մարդիկ, ովքեր վնասվում են պարացետամոլի կամ COX-2 ինհիբիտորի ցածր դոզենրից, ընդհանուր առմամբ պաշտպանված են[111]։

Ալկոհոլային ասթմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալկոհոլը կարող է ասթմայի առաջացման պատճառ դառնալ մարդկանց մեկ երրորդ մասի մոտ[112]: Այն կարող է ավելի տարածված լինել որոշ էթնիկ խմբերի մոտ, ինչպես օրինակ ճապոնացիների, նաև ասպիրինային ասթմա ունեցողների մոտ[112]: Ուսումնասիրությունները ցույց են տրվել, որ ալկոհոլից առաջացած ասթմայի ախտանիշները կարող են բարելավվել[112]:

Ոչ ալերգիկ ասթմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոչ ալերգիկ ասթմա, նաև ներքին կամ ոչ ատոպիկ ասթման դեպքերի 10-33%-ն է կազմում: Հաճախ այն սկսվում է ավելի ուշ, կանանց մոտ այն ունի ավելի մեծ ազդեցություն, քան տղամարդկանց: Սովորաբար բուժումը չի աշխատում[113]:

Դիֆերենցիալ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ այլ ախտանիշներ կարող են համընկնել ասթմայի ախտանշանների հետ: Երեխաների մոտ օդատար ուղիների խանգարման պատճառներ կարող է լինել ալերգիկ ռինիտը և սինուսիտը, որոնք կարող են առաջանալ օտար մարմինների ներթափանցումից կամ այլ պատճառներից[114]: Բրոնխաբորբը և այլ վարակային հիվանդությունները նույնպես կարող են ծանր շնչառության պատճառ դառնալ[115]: Թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդությունը կարող է կարող է ասթմայի հետ զուգահեռ լինել և դառնալ ասթմայի սրացման պատճառ: 65 տարեկանից հետո շատ մարդիկ օդուղիների օբստրուկտիվ հիվանդության հետ ձեռք են բերում ասթմա և թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն (ԹՔՕՀ):

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրոնխային հեղձուկը լայն տարածված հիվանդություն է։ Տարածվածությունը աշխարհի տարբեր շրջաններում բավականին տատանվում է՝ հասնելով մոտավորապես 3%-12%։ Հատկապես լայն տարածում ունի տնտեսապես զարգացած երկրներում, ընդ որում քաղաքի բնակիչների հիվանդացությունը ավելի բարձր է՝ համեմատած գյուղի բնակիչների հետ։ Ավելի հաճախ հիվանդանում են մինչև 15 տարեկան երեխաները (հատկապես տղաները)։ Առաջին նշանները կարող են դիտվել 1-7 տարեկանում, 15-30 տարեկանում հիվանդացումը նվազում է, իսկ 40-ից բարձր կրկին սկսում է աճել, հատկապես 65-ից բարձր կանանց մոտ։

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրոնխային հեղձուկը հիվանդություն է, որի հիմքում ընկած է շնչառական ուղիների խրոնիկ բորբոքումը։ Այն ուղեկցվում է բրոնխների զգայունակության և ռեակտիվության փոփոխություններով, խեղդոցի նոպաներով, ասթմատիկ ստատուսով կամ ընդհանուր առմամբ շնչառական անհարմարավետության ախտանիշներով։

Չնայած Բրոնխային հեղձուկի էթիոլոգիկ ձևերի բազմազանությանը նրանց կլինիկական պատկերը միևնույնն է։

Բրոնխիալ ասթմայի նոպան զարգանում է հարաբերականորեն հանկարծակի, որոշ հիվանդների մոտ անհատական կանխազգացումներից հետո։ Առաջանում է նեղվածություն կրծքավանդակում, շնչառության դժվարացում, քթանցքների փակվածություն, հազալու ցանկություն (վերջինս այդ ընթացքում կարող է չոր լինել և դժվարեցնել շնչելը)։ Նոպան բնութագվում է կարճ ներշնչմամբ և երկար արտաշնչմամբ, որը կարող է ուղեկցվել խռպոտ ձայնով։ Մարդը զգում է, որ շնչահեղձ է լինում և հետզհետե դժվարանում է ոչ միայն արտաշնչելը, այլ նաև ներշնչելը։ Կրծքավանդակը գտնվում է առավելագույն արտաշնչման դիրքում։

Դասակարգում և առաջացման պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրոնխային հեղձուկի տարբեր ձևերի դասակարգման հարցը բավական երկար եղել է բանավեճի առարկա և տրվել են բազմաթիվ դասակարգումներ։

Ամերիկյան դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ ամերիկյան դասակարգման առանձնացվում են՝

  • Էկզոգեն
  • Էնդոգեն
  • Խառը

Ժամանակակից պատկերացումների մեկ այլ դասկարգմամբ բաժանվում է՝

  • Ալերգիկ
  • Ինֆեկցիոն
  • Խառը (որտեղ վերնշյալ 2 գործոններն էլ կարող են առկա լինել)

Սոլոպովի դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ Սոլոպովի դասակարգման՝ տարբերում են վարակիչ ալերգիական (ատոպիկ) և ոչ վարակիչ ալերգիական (ատոպիկ) և խառը բրոնխային հեղձուկ։ Վարակիչ ալերգիական բրոնխային հեղձուկի առաջացմանը նպաստում են բակտերիաները, վիրուսները և այլ մանրէներ, որոնք, օրգանիզմի հետ փոխազդելով, առաջացնում են ալերգիական կազմափոխություններ։ Ամենից հաճախ այն առաջանում է շնչառական օրգանների կամ քթի հավելյալ ծոցերի (հայմորյան, ճակատային) քրոնիկական հիվանդությունների ֆոնի վրա, երբ օրգանիզմում երկարատև առկա է վարակի օջախը։

Բանն այն է, որ ալերգենի հատկություններով են օժտված մանրէների կենսագործունեության և քայքայման արգասիքները, ինչպես նաև բորբոքման ժամանակ առաջացող նյութերը։

Ոչ վարակիչ բրոնխային հեղձուկն առաջանում է կենդանական և բուսական ծագման ալերգեններից։ Կենդանական ծագման ալերգեններից են բուրդը, փետուրը, ձիու մազը, ձկան թեփուկները և այլն։ Երբեմն օրգանիզմի զգայնությունը բարձրանում է նաև որոշ միջատների (տիզ, փայտոջիլ, խավարասեր, թիթեռներ և այլն) նկատմամբ։ Բուսական ծագման ալերգեններից կարևոր է բույսերի ծաղկափոշին։ Բուսական ալերգենների ազդեցությունից բրոնխային հեղձուկի նոպաներ առաջանում են ապրիլ-հուլիս ամիսներին՝ բույսերի ծաղկման շրջանում։ Բրոնխային հեղձուկի պատճառ կարող են լինել նաև սենյակի փոշին, ակվարիումի ձկների չոր կերը, որոշակի սննդամթերքներ (ձու, խեցգետին, շոկոլադ, սունկ, ելակ, նարինջ և այլն), որոշ դեղանյութեր և այլն։ Բրոնխային հեղձուկի նոպայի առաջացման համար կարևոր են նյարդային և ներզատիչ համակարգերի անհատական առանձնահատկությունները։ Հայտնի են դեպքեր, երբ վարդի հոտի նկատմամբ զգայուն հիվանդի շնչարգելության նոպան սկսվել է արհեստական վարդի տեսքից։ Նոպայի պատճառ կարող են լինել նաև բացասական հուզումները։

Որպես ասթմայի առանձին ձևեր այսօր առանձնացվում են նաև ասպիրինային և ֆիզիկական լարման ասթմաները։

Փաստացի այստեղ տարբեր են միայն անվանումները, իսկ ըստ էության Էկզոգեն Բրոնխային հեղձուկը ալերգիկ Բրոնխային հեղձուկն է, որը այլ կերպ կոչվում է նաև ատոպիկ, իսկ էնդոգենը իր մեջ ներառում է ինֆեկցիոն, էնդոկրին և հոգեծին գործոնները։

Հոգեծին գործոնի շեշտադրումը Բրոնխային հեղձուկի առաջացման մեջ սկսեց լայնորեն ուսումնասիրվել հոգեվերլուծական ուղղության շրջանակներում, մասնավորապես Ա. Ֆրանցի աշխատություններումё հետագայում ընդլայնվելով և ուսումնասիրվելով հոգեբանական այլ ուղղությունների ներկայացուցիչների կողմից։

1950 թվականին ստեղծվեց ամերիկյան հոգեսոմատիկ ասոցիացիան, որը սկսեց լրջորեն զբաղվել նրա դասակարգման հիմանախնդիրներով։

Այսօր ասթման համարվում է հոգեսոմատիկ հիվանդություն և մտնում է չիկագյան յոթնյակի հիվանդությունների մեջ։

Բրոնխային հեղձուկի գլխավոր և հիմնական ախտաֆիզիոլոգիական մեխանիզմը բրոնխիալ պատի դիֆուզ ալերգիկ բորբոքման առաջացումն է տարբեր իմուն և ոչ իմուն ռեակցիաներից։ Բրոնխային հեղձուկի ալերգիկ մեխանիզմները կապված են ալերգիկ ռեակցիաների առաջին տեսակի հետ (ռեագինային կամ անհապաղ), կամ E իմունոգլոբուլինով միջնորդված։ Որևէ արտաքին ալերգենի (հիմնականում ինհալացիոն բնույթի) հետ կրկնակի շփման դեպքում առաջանում է սենսիբիլիզացիա, որն արտահայտվում է մեծաքանակ սպեցիֆիկ IgE արտադրմամբ շնչառական ուղիների լորձաթաղանթում և հարակից լիմֆատիկ հանգույցներում։

IgE (Իմունոգլոբուլին E) հակամարմինները կոչվում են նաև ռիագիններ, հիմնական պատասխանատու են ալերգիկ ռեակցիաների զարգացման համար, և նրանց սինթեզն իրագործվում է T լիմֆիցիտների վերահսկողության տակ։ IgE-ն շատ արագ կապվում են բրոնխների պատում գտնվող պարարտ բջիջների և արյան բազոֆիլների թաղանթում գտնվող հատուկ ընկալիչների հետ։ Երբ IgE-ի քանակը հասնում է որոշակի «կրիտիկական» մեծության, օրգանիզմը սենսիբիլիզացվում է և պատրաստ է հակազդելու ալերգենի շատ փոքր քանակի հանդեպ։ Սա առաջին իմունաբանական շրջանն է։

Սենսիբիլիզացված օրգանիզմում հատուկ ալերգենի ինհալացիայի դեպքում, վերջինս միանում է պարարտ բջջի թաղանթում գտնվող IgE-ի հետ, որի հետևանքով պարարտ բջիջները ենթարկվում են ապահատիկավորման (դեգրանուլացիա), նրանցից ձերբազատվում և անցնում են միջբջջային միջավայր մեծ քանակությամբ կենսաբանական ակտիվ նյութեր (հիստամին, հեպարին, սերոտոնին)՝ ախտածագման երկրորդ, ախտաքիմիական շրջան։

Հիստամինի ազդեցության ներքո առաջանում է մազանոթների լայնացում և նրանց թափանցելիության բարձրացում։ Սա հանգեցնում է շնչափողի և բրոնխների լորձաթաղանթի բորբոքային վնասման, որն արտահայտվում է հարաճուն բրոնխակծկանքով, բրոնխային արտադրուկի շատացմամբ (հիպերկրինիա), նրա ռեոլոգիական հատկությունների փոփոխմամբ (դիսկրինիա) և բրոնխների լորձաթաղանթի այտուցվածությամբ։ Այս բոլորը հանգեցնում է շնչական սուր օբստրուկցիայի, որի հետևանքով զարգանում է ասթմատիկ նոպա՝ ախտածագման երրորդ, ախտաֆիզիոլոգիական շրջան։

Ալերգենի շարունակվող ներգործության կամ ներքին հակաբորբոքային գործոնների (գլիկոկորտիկոիդներ, կատեխոլամիններ) անբավարար ֆունկցիայի դեպքում պարարտ բջիջների ակտիվացումը շարունակվում է։ Սինթեզվում և ձերբազատվում են նյութեր, այդ թվում արախիդոնային թթուն, պրոստագլանդիններ, լեյկոտրիեններ, թրոմբոքսան, էոզինոֆիլների, նեյտրոֆիլների և թրոմբոցիտների քեմոտակսիկ գործոններ։

Առաջին տեսակի ալերգիկ ռեակցիայի ուժեղացմանը նպաստում են ինչպես էնդոգեն նյութեր (PGF, էստրոգեններ, թիրեոիդային հորմոններ), այնպես էլ որոշ դեղամիջոցներ (β2-ադրենապաշարիչներ, խոլինոխթանիշներ)։ Իսկ կատեխոլամինները, գլիկոկորտիկոիդները, PGE, β2-ադրենախթանիշները, նատրիում քրոմոգլիկատը (ինտալ, զադիտեն) ունեն արգելակող ներգործություն։

Սննդային և դեղորայքային ալերգիայի դեպքում բրոնխային հեղձուկի ախտածագման մեջ հիմնական դերը պատկանում է ալերգիկ ռեակցիայի երրորդ կամ իմունահամալիրային տեսակին։ Սննդային և դեղորայքային ալերգեններն, ընկնելով արյան մեջ, կապվում են IgG և IgM հետ։ Հաջորդ օղակը կոմպլեմենտի կապումն է և նրա ակտիվացումը, որի հետևանքով առաջանում են անաֆիլատոքսիններ (կոմպլեմենտի բեկորներ), որոնք կապվելով պարարտ բջիջների վրա գնտվող սպեցիֆիկ ընկալիչների հետ առաջացնում են ապահատիկավորում նման ռեագինային մեխանիզմին։

Բրոնխային հեղձուկի ախտածագման մեջ կարևոր դեր են խաղում նաև ոչ իմունաբանական մեխնիզմները։ Բազմատեսակ գործոնների ազդեցության ներքո (սառը օդ, որոշ դեղորայք) առաջանում է պարարտ բջիջների ոչ սպեցիֆիկ ակտիվացում։

Բրոնխային հեղձուկի ախտածագման գործում էական նշանակություն ունեն նաև նյարդային ազդակները։ Մասնավորապես նկատվում է թափառող նյարդի ընկալիչների գերզգայունություն, որոնք կարող են գրգռվել զանազան մեխանիկական կամ քիմիական ազդակներից։ Շատ կարևոր է նաև «թիրախ» բջիջների ադրենաընկալիչների վիճակը։ Բրոնխային հեղձուկի հիվանդների մոտ β2-ադրենաընկալիչների զգայողությունը ընկած է, իսկ α-ադրենաընկալիչներինը բարձրացած։

Հորմոնալ խանգարումներից առավել կարևոր է կորտիզոլի անբավարար արտադրությունը, որի պակասությունը նպաստում է հիվանդության առաջխաղացմանը։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրոնխային հեղձուկի բուժման և կանխարգելման նպատակով օգտագործում են տարբեր դեղանյութեր՝ հաբերի, աերոզոլերի ձևով, ներարկման միջոցով և այլն։

Բուժումը նշանակում է բժիշկը, իսկ դրանց ընտրությունը խիստ անհատական է։ Կան նաև բրոնխային հեղձուկը մեղմացնող միջոցներ՝ բժշկական բաժակներ, մանանեխի ծեփուկներ, ձեռքերի և ոտքերի տաք լոգանքներ։ Հակահեղձուկային միջոցներով ինքնաբուժումը (առանց բժշկի հսկողության) կարող է ոչ միայն անարդյունավետ լինել, այլև բարդացնել վիճակը։ Բրոնխային հեղձուկը բուժելիս խնդիրը ոչ միայն նոպան վերացնելն է, այլև, հնարավորության սահմաններում, հիվանդության պատճառի, նոպա առաջացնող գործոնների հայտնաբերումը։ Ալերգենի ոչ վարակիչ բնույթը պարզելուց հետո պետք է վերացնել շփումը դրա հետ (ընդհուպ մինչև աշխատանքը և բնակավայրը փոխելը)։ Իսկ եթե դա անհնար է, հատուկ մեթոդով նվազեցնում են օրգանիզմի զգայնությունը տվյալ ալերգենի նկատմամբ։ Բրոնխներից խորխի հեռացմանը նպաստում են մաքուր օդը, փշատերև անտառներում զբոսանքը, տաք հիմնային հանքային ջրերը։

Հիվանդներից շատերին ցուցված է բուժական մարմնամարզությունը (սրտի ուժեղ ախտահարման, հեղձուկային վիճակի բացակայության դեպքերում), այն լավացնում է թոքերի օդափոխությունը, վերացնելով բրոնխների խցանումը՝ բարձրացնում է արտաշնչման արդյունավետությունը։ Շատ կարևոր է շնչառական մկանների և հատկապես ստոծանու մարզումը (բրոնխային հեղձուկով հիվանդի համար նախընտրելի է փորային տիպի շնչառությունը)։ Բժշկի խորհրդով անհրաժեշտ է մշտապես զբաղվել բուժական մարմնամարզությամբ։ Կարևոր է սովորել քթով շնչել և արտաշնչել, ինչպես նաև արտաշնչելիս որովայնը ձգել։ Պարապմունքները պետք է անցկացնել լավ օդափոխված սենյակում, իսկ տաք ժամանակ՝ դրսում։

Միջնոպային շրջանում խորհուրդ է տրվում զբաղվել սպորտով (զբոսաշրջություն, թիավարություն, դահուկային սպորտ, թենիս և ակլն)՝ առանց ծանրաբեռնվելու։ Շատ օգտակար է առողջարանային բուժումը, որի արդյունավետությունը կախված է կլիմայական գործոնների նկատմամբ հիվանդի ընկալումից։

Գերադասելի է մեղմ, խաղաղ կլիմայով և օդի ցածր խոնավությամբ առողջարանը։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանխարգելում՝ շրջակա միջավայրի առողջացում, անհատական միջոցներով վարակիչ շնչառական հիվանդությունների կանխում, ալերգիա առաջացնող այլ անբարենպաստ գործոնների վերացում։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Л.М.Огородова, Н.Г.Астафьева “Факторы риска астмы”
  2. И. Г. Малкина-Пых “Психосоматика” Справочник практического психолога, Москва, изд. Эксмо, 2009
  3. Васютин А.М. ”Психологическая удавка или Бронхиальная астма”

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2018-06-14 — 2018-06-14 — 2018.
  2. 2,0 2,1 NHLBI Guideline 2007, էջեր. 169–172
  3. 3,0 3,1 NHLBI Guideline 2007, էջ. 214
  4. 4,0 4,1 Lemanske R. F., Busse W. W. (February 2010)։ «Asthma: clinical expression and molecular mechanisms»։ J. Allergy Clin. Immunol. 125 (2 Suppl 2): S95–102։ PMC 2853245։ PMID 20176271։ doi:10.1016/j.jaci.2009.10.047 
  5. 5,0 5,1 GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators. (8 October 2016)։ «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.»։ Lancet 388 (10053): 1545–1602։ PMC 5055577 ։ PMID 27733282։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6 
  6. 6,0 6,1 GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators. (8 October 2016)։ «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.»։ Lancet 388 (10053): 1459–1544։ PMC 5388903 ։ PMID 27733281։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1 
  7. 7,0 7,1 Murray John F. (2010)։ «Ch. 38 Asthma»։ in Mason Robert J., Murray John F., Broaddus V. Courtney, Nadel Jay A., Martin Thomas R., King, Jr. Talmadge E., Schraufnagel Dean E.։ Murray and Nadel's textbook of respiratory medicine (5th ed.)։ Elsevier։ ISBN 1-4160-4710-7 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 «Asthma Fact sheet №307»։ WHO։ November 2013։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 29, 2011-ին։ Վերցված է 3 March 2016 
  9. NHLBI Guideline 2007, էջեր. 11–12
  10. British Guideline 2009, էջ. 4
  11. 11,0 11,1 11,2 Martinez F. D. (2007)։ «Genes, environments, development and asthma: a reappraisal»։ European Respiratory Journal 29 (1): 179–84։ PMID 17197483։ doi:10.1183/09031936.00087906 
  12. Yawn B. P. (September 2008)։ «Factors accounting for asthma variability: achieving optimal symptom control for individual patients»։ Primary Care Respiratory Journal 17 (3): 138–147։ PMID 18264646։ doi:10.3132/pcrj.2008.00004։ Արխիվացված օրիգինալից 2010-03-04-ին 
  13. Kumar Vinay, Abbas Abul K., Fausto Nelson և այլք:, eds. (2010)։ Robbins and Cotran pathologic basis of disease (8th ed.)։ Saunders։ էջ 688։ ISBN 978-1-4160-3121-5։ OCLC 643462931 
  14. Stedman's Medical Dictionary (28 ed.)։ Lippincott Williams and Wilkins։ 2005։ ISBN 0-7817-3390-1 
  15. GINA 2011, էջ. 71
  16. GINA 2011, էջ. 33
  17. Scott J. P., Peters-Golden M. (September 2013)։ «Antileukotriene agents for the treatment of lung disease»։ Am. J. Respir. Crit. Care Med. 188 (5): 538–544։ PMID 23822826։ doi:10.1164/rccm.201301-0023PP 
  18. NHLBI Guideline 2007, էջեր. 373–375
  19. Global Burden of Disease Study 2013 Collaborators (22 August 2015)։ «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.»։ Lancet 386 (9995): 743–800։ PMC 4561509։ PMID 26063472։ doi:10.1016/s0140-6736(15)60692-4 
  20. 20,0 20,1 «Asthma Fact sheet №307»։ WHO։ November 2013։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 29, 2011-ին։ Վերցված է 3 March 2016 
  21. Anandan C., Nurmatov U., van Schayck O. C., Sheikh A. (February 2010)։ «Is the prevalence of asthma declining? Systematic review of epidemiological studies»։ Allergy 65 (2): 152–67։ PMID 19912154։ doi:10.1111/j.1398-9995.2009.02244.x 
  22. Manniche L. (1999)։ Sacred luxuries: fragrance, aromatherapy, and cosmetics in ancient Egypt։ Cornell University Press։ էջեր 49։ ISBN 978-0-8014-3720-5 
  23. GINA 2011, էջեր. 2–5
  24. Jindal editor-in-chief SK (2011)։ Textbook of pulmonary and critical care medicine։ New Delhi: Jaypee Brothers Medical Publishers։ էջ 242։ ISBN 978-93-5025-073-0։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-04-24-ին 
  25. George Ronald B. (2005)։ Chest medicine : essentials of pulmonary and critical care medicine (5th ed.)։ Philadelphia, PA: Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 62։ ISBN 978-0-7817-5273-2։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-05-ին 
  26. British Guideline 2009, էջ. 14
  27. GINA 2011, էջեր. 8–9
  28. Boulet L. P. (April 2009)։ «Influence of comorbid conditions on asthma»։ European Respiratory Journal 33 (4): 897–906։ PMID 19336592։ doi:10.1183/09031936.00121308 
  29. Boulet L. P., Boulay, M. È. (June 2011)։ «Asthma-related comorbidities»։ Expert review of respiratory medicine 5 (3): 377–93։ PMID 21702660։ doi:10.1586/ers.11.34 
  30. editors Andrew Harver, Harry Kotses (2010)։ Asthma, health and society a public health perspective։ New York: Springer։ էջ 315։ ISBN 978-0-387-78285-0։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-12-ին 
  31. Thomas M., Bruton, A., Moffat, M., Cleland, J. (September 2011)։ «Asthma and psychological dysfunction»։ Primary care respiratory journal : journal of the General Practice Airways Group 20 (3): 250–6։ PMID 21674122։ doi:10.4104/pcrj.2011.00058 
  32. Webb edited by Henrik S. Thomsen, Judith A. W. (2014)։ Contrast media : safety issues and ESUR guidelines. (Third ed.)։ Dordrecht: Springer։ էջ 54։ ISBN 978-3-642-36724-3։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-08-ին 
  33. Choudhry S, Seibold MA, Borrell LN (2007)։ «Dissecting complex diseases in complex populations: asthma in latino americans»։ Proc Am Thorac Soc 4 (3): 226–33։ PMC 2647623։ PMID 17607004։ doi:10.1513/pats.200701-029AW 
  34. Dietert RR (September 2011)։ «Maternal and childhood asthma: risk factors, interactions, and ramifications»։ Reproductive toxicology (Elmsford, N.Y.) 32 (2): 198–204։ PMID 21575714։ doi:10.1016/j.reprotox.2011.04.007 
  35. Tan DJ, Walters EH, Perret JL, Lodge CJ, Lowe AJ, Matheson MC, Dharmage SC (February 2015)։ «Age-of-asthma onset as a determinant of different asthma phenotypes in adults: a systematic review and meta-analysis of the literature.»։ Expert review of respiratory medicine 9 (1): 109–23։ PMID 25584929։ doi:10.1586/17476348.2015.1000311 
  36. Kelly FJ, Fussell, JC (August 2011)։ «Air pollution and airway disease»։ Clinical and Experimental Allergy 41 (8): 1059–71։ PMID 21623970։ doi:10.1111/j.1365-2222.2011.03776.x 
  37. GINA 2011, էջ. 6
  38. Gold D.R., Wright R. (2005)։ «Population disparities in asthma»։ Annu Rev Public Health 26: 89–113։ PMID 15760282։ doi:10.1146/annurev.publhealth.26.021304.144528 
  39. GINA 2011, էջ. 61
  40. American Lung Association (June 2001)։ «Urban air pollution and health inequities: a workshop report.»։ Environmental Health Perspectives։ 109 Suppl 3: 357–74։ PMC 1240553։ PMID 11427385։ doi:10.1289/ehp.01109s3357 
  41. McGwin G, Lienert, J, Kennedy, JI (March 2010)։ «Formaldehyde exposure and asthma in children: a systematic review»։ Environmental Health Perspectives 118 (3): 313–7։ PMC 2854756։ PMID 20064771։ doi:10.1289/ehp.0901143 
  42. Jaakkola J.J., Knight T.L. (July 2008)։ «The role of exposure to phthalates from polyvinyl chloride products in the development of asthma and allergies: a systematic review and meta-analysis»։ Environ Health Perspect 116 (7): 845–53։ PMC 2453150։ PMID 18629304։ doi:10.1289/ehp.10846 
  43. Bornehag CG, Nanberg, E (April 2010)։ «Phthalate exposure and asthma in children»։ International journal of andrology 33 (2): 333–45։ PMID 20059582։ doi:10.1111/j.1365-2605.2009.01023.x 
  44. Mamane A, Baldi I, Tessier JF, Raherison C, Bouvier G (June 2015)։ «Occupational exposure to pesticides and respiratory health.»։ European Respiratory Review 24 (136): 306–19։ PMID 26028642։ doi:10.1183/16000617.00006014 
  45. Henderson AJ, Shaheen, SO (Mar 2013)։ «Acetaminophen and asthma.»։ Paediatric Respiratory Reviews 14 (1): 9–15; quiz 16։ PMID 23347656։ doi:10.1016/j.prrv.2012.04.004 
  46. Heintze K, Petersen, KU (Jun 2013)։ «The case of drug causation of childhood asthma: antibiotics and paracetamol.»։ European journal of clinical pharmacology 69 (6): 1197–209։ PMC 3651816։ PMID 23292157։ doi:10.1007/s00228-012-1463-7 
  47. Cheelo M, Lodge CJ, Dharmage SC, Simpson JA, Matheson M, Heinrich J, Lowe AJ (26 November 2014)։ «Paracetamol exposure in pregnancy and early childhood and development of childhood asthma: a systematic review and meta-analysis.»։ Archives of Disease in Childhood 100: 81–9։ PMID 25429049։ doi:10.1136/archdischild-2012-303043 
  48. Eyers S, Weatherall, M, Jefferies, S, Beasley, R (Apr 2011)։ «Paracetamol in pregnancy and the risk of wheezing in offspring: a systematic review and meta-analysis.»։ Clinical and Experimental Allergy 41 (4): 482–9։ PMID 21338428։ doi:10.1111/j.1365-2222.2010.03691.x 
  49. van de Loo KF, van Gelder MM, Roukema J, Roeleveld N, Merkus PJ, Verhaak CM (January 2016)։ «Prenatal maternal psychological stress and childhood asthma and wheezing: a meta-analysis.»։ The European respiratory journal 47 (1): 133–46։ PMID 26541526։ doi:10.1183/13993003.00299-2015 
  50. Ahluwalia SK, Matsui, EC (April 2011)։ «The indoor environment and its effects on childhood asthma»։ Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology 11 (2): 137–43։ PMID 21301330։ doi:10.1097/ACI.0b013e3283445921 
  51. Arshad SH (January 2010)։ «Does exposure to indoor allergens contribute to the development of asthma and allergy?»։ Current allergy and asthma reports 10 (1): 49–55։ PMID 20425514։ doi:10.1007/s11882-009-0082-6 
  52. Custovic A, Simpson, A (2012)։ «The role of inhalant allergens in allergic airways disease»։ Journal of Investigational Allergology and Clinical Immunology 22 (6): 393–401; qiuz follow 401։ PMID 23101182 
  53. PC Gøtzsche, HK Johansen (2008)։ Gøtzsche Peter C, ed.։ «House dust mite control measures for asthma»։ Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD001187։ PMID 18425868։ doi:10.1002/14651858.CD001187.pub3 
  54. Calderon Moises (2015)։ «Respiratory allergy caused by house dust mites: What do we really know?»։ Journal of Allergy and Clinical Immunology 136: 38–48։ doi:10.1016/j.jaci.2014.10.012 
  55. NHLBI Guideline 2007, էջ. 11
  56. Ramsey CD, Celedón JC (January 2005)։ «The hygiene hypothesis and asthma»։ Current Opinion in Pulmonary Medicine 11 (1): 14–20։ PMID 15591883։ doi:10.1097/01.mcp.0000145791.13714.ae 
  57. Bufford JD, Gern JE (May 2005)։ «The hygiene hypothesis revisited»։ Immunology and Allergy Clinics of North America 25 (2): 247–262։ PMID 15878454։ doi:10.1016/j.iac.2005.03.005 
  58. Brooks C, Pearce, N, Douwes, J (February 2013)։ «The hygiene hypothesis in allergy and asthma: an update»։ Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology 13 (1): 70–7։ PMID 23103806։ doi:10.1097/ACI.0b013e32835ad0d2 
  59. Rao D, Phipatanakul, W (October 2011)։ «Impact of environmental controls on childhood asthma.»։ Current allergy and asthma reports 11 (5): 414–20։ PMC 3166452։ PMID 21710109։ doi:10.1007/s11882-011-0206-7 
  60. Murk W, Risnes, KR, Bracken, MB (June 2011)։ «Prenatal or early-life exposure to antibiotics and risk of childhood asthma: a systematic review»։ Pediatrics 127 (6): 1125–38։ PMID 21606151։ doi:10.1542/peds.2010-2092 
  61. British Guideline 2009, էջ. 72
  62. Neu J, Rushing, J (June 2011)։ «Cesarean versus vaginal delivery: long-term infant outcomes and the hygiene hypothesis»։ Clinics in perinatology 38 (2): 321–31։ PMC 3110651։ PMID 21645799։ doi:10.1016/j.clp.2011.03.008 
  63. Von Hertzen LC, Haahtela, T (February 2004)։ «Asthma and atopy -the price of affluence?»։ Allergy 59 (2): 124–37։ PMID 14763924։ doi:10.1046/j.1398-9995.2003.00433.x 
  64. 64,0 64,1 Elward Graham Douglas, Kurtis S. (2010)։ Asthma։ London: Manson Pub.։ էջեր 27–29։ ISBN 978-1-84076-513-7։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  65. 65,0 65,1 65,2 «Asthma genetics 2006: the long and winding road to gene discovery»։ Genes Immun 7 (2): 95–100։ 2006։ PMID 16395390։ doi:10.1038/sj.gene.6364284 
  66. Halapi E, Bjornsdottir, US (January 2009)։ «Overview on the current status of asthma genetics»։ The clinical respiratory journal 3 (1): 2–7։ PMID 20298365։ doi:10.1111/j.1752-699X.2008.00119.x 
  67. 67,0 67,1 Martinez FD (2007)։ «CD14, endotoxin, and asthma risk: actions and interactions»։ Proc Am Thorac Soc 4 (3): 221–5։ PMC 2647622։ PMID 17607003։ doi:10.1513/pats.200702-035AW 
  68. 68,0 68,1 Rapini, Ronald P., Bolognia, Jean L., Jorizzo, Joseph L. (2007)։ Dermatology: 2-Volume Set։ St. Louis: Mosby։ ISBN 1-4160-2999-0 
  69. GINA 2011, էջ. 4
  70. J. C. Jennette, R. J. Falk, P. A. Bacon (January 2013)։ «2012 Revised International Chapel Hill Consensus Conference Nomenclature of Vasculitides»։ Arthritis & Rheumatism 65 (1): 1–11։ PMID 23045170։ doi:10.1002/art.37715։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-08-09-ին 
  71. Beuther DA (January 2010)։ «Recent insight into obesity and asthma»։ Current Opinion in Pulmonary Medicine 16 (1): 64–70։ PMID 19844182։ doi:10.1097/MCP.0b013e3283338fa7 
  72. «Obesity, asthma, and oxidative stress»։ J. Appl. Physiol. 108 (3): 754–9։ March 2010։ PMID 19926826։ doi:10.1152/japplphysiol.00702.2009 
  73. «Dietary factors lead to innate immune activation in asthma»։ Pharmacol. Ther. 123 (1): 37–53։ July 2009։ PMID 19375453։ doi:10.1016/j.pharmthera.2009.03.015 
  74. O'Rourke ST (October 2007)։ «Antianginal actions of beta-adrenoceptor antagonists»։ Am J Pharm Educ 71 (5): 95։ PMC 2064893։ PMID 17998992։ doi:10.5688/aj710595 
  75. Salpeter S, Ormiston T, Salpeter E (2002)։ «Cardioselective beta-blockers for reversible airway disease.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (4): CD002992։ PMID 12519582։ doi:10.1002/14651858.CD002992 
  76. Morales DR, Jackson, C, Lipworth, BJ, Donnan, PT, Guthrie, B (Nov 7, 2013)։ «Adverse respiratory effect of acute beta-blocker exposure in asthma: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials.»։ Chest 145 (4): 779–86։ PMID 24202435։ doi:10.1378/chest.13-1235 
  77. Covar RA, Macomber, BA, Szefler, SJ (February 2005)։ «Medications as asthma triggers»։ Immunology and allergy clinics of North America 25 (1): 169–90։ PMID 15579370։ doi:10.1016/j.iac.2004.09.009 
  78. Lai Tianwen, Wu Mindan, Liu Juan, Luo Man, He Lulu, Wang Xiaohui, Wu Bin, Ying Songmin, Chen Zhihua, Li Wen, Shen Huahao (February 2018)։ «Acid-Suppressive Drug Use During Pregnancy and the Risk of Childhood Asthma: A Meta-analysis»։ Pediatrics 141 (2): e20170889։ doi:10.1542/peds.2017-0889 
  79. 79,0 79,1 79,2 79,3 «The role of allergen exposure and avoidance in asthma»։ Adolesc Med State Art Rev 21 (1): 57–71, viii–ix։ April 2010։ PMC 2975603։ PMID 20568555 
  80. Sharpe RA, Bearman N, Thornton CR, Husk K, Osborne NJ (January 2015)։ «Indoor fungal diversity and asthma: a meta-analysis and systematic review of risk factors.»։ The Journal of Allergy and Clinical Immunology 135 (1): 110–22։ PMID 25159468։ doi:10.1016/j.jaci.2014.07.002 
  81. «Stress and inflammation in exacerbations of asthma»։ Brain Behav Immun. 21 (8): 993–9։ 2007։ PMC 2077080։ PMID 17493786։ doi:10.1016/j.bbi.2007.03.009 
  82. NHLBI Guideline 2007, էջ. 42
  83. GINA 2011, էջ. 20
  84. American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology։ «Five things physicians and patients should question»։ Choosing wisely: an initiative of the ABIM Foundation (American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից November 3, 2012-ին։ Վերցված է August 14, 2012 
  85. Third Expert Panel on the Diagnosis and Management of Asthma (2007)։ Guidelines for the diagnosis and management of asthma։ National Heart, Lung, and Blood Institute (US)։ 07-4051։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-27-ին 
  86. Welsh EJ., Bara A., Barley E., Cates CJ. (2010)։ Welsh Emma J, ed.։ «Caffeine for asthma»։ Cochrane Database of Systematic Reviews (1): CD001112։ PMID 20091514։ doi:10.1002/14651858.CD001112.pub2 
  87. NHLBI Guideline 2007, էջ. 58
  88. NHLBI Guideline 2007, էջ. 59
  89. 89,0 89,1 Moore W. C., Pascual R. M. (June 2010)։ «Update in asthma 2009»։ American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine 181 (11): 1181–7։ PMC 3269238։ PMID 20516492։ doi:10.1164/rccm.201003-0321UP 
  90. Self, Timothy, Chrisman, Cary, Finch, Christopher (2009)։ «22. Asthma»։ in Mary Anne Koda-Kimble, Brian K. Alldredge։ Applied therapeutics: the clinical use of drugs (9th ed.)։ Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins։ OCLC 230848069 
  91. Delacourt C. (June 2004)։ «Conséquences bronchiques de l'asthme non traité» [Bronchial changes in untreated asthma]։ Archives de Pédiatrie 11 (Suppl. 2): 71s–73s։ PMID 15301800։ doi:10.1016/S0929-693X(04)90003-6 
  92. Schiffman George (18 December 2009)։ «Chronic obstructive pulmonary disease»։ MedicineNet։ Արխիվացված օրիգինալից 28 August 2010-ին։ Վերցված է 2 September 2010 
  93. Current Review of Asthma։ London: Current Medicine Group։ 2003։ էջ 42։ ISBN 978-1-4613-1095-2։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-08-ին 
  94. Barnes P. J. (2008)։ «Asthma»։ in Fauci Anthony S., Braunwald E., Kasper D. L.։ Harrison's Principles of Internal Medicine (17th ed.)։ New York: McGraw-Hill։ էջեր 1596–1607։ ISBN 978-0-07-146633-2 
  95. British Guideline 2009, էջ. 54
  96. McMahon Maureen (2011)։ Pediatrics a competency-based companion։ Philadelphia, PA: Saunders/Elsevier։ ISBN 978-1-4160-5350-7 
  97. Maitre B., Similowski T., Derenne J. P. (September 1995)։ «Physical examination of the adult patient with respiratory diseases: inspection and palpation»։ European Respiratory Journal 8 (9): 1584–93։ PMID 8575588։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-04-29-ին 
  98. Werner H. A. (June 2001)։ «Status asthmaticus in children: a review»։ Chest 119 (6): 1596–1607։ PMID 11399724։ doi:10.1378/chest.119.6.1913 
  99. 99,0 99,1 Shiber J. R., Santana J. (May 2006)։ «Dyspnea»։ Med. Clin. North Am. 90 (3): 453–79։ PMID 16473100։ doi:10.1016/j.mcna.2005.11.006 
  100. 100,0 100,1 Shah R., Saltoun, C. A. (May–Jun 2012)։ «Chapter 14: Acute severe asthma (status asthmaticus)»։ Allergy and Asthma Proceedings։ 33 Suppl 1 (3): S47–50։ PMID 22794687։ doi:10.2500/aap.2012.33.3547 
  101. 101,0 101,1 Khan D. A. (Jan–Feb 2012)։ «Exercise-induced bronchoconstriction: burden and prevalence»։ Allergy and Asthma Proceedings 33 (1): 1–6։ PMID 22370526։ doi:10.2500/aap.2012.33.3507 
  102. Wuestenfeld J. C., Wolfarth B. (Jan 2013)։ «Special considerations for adolescent athletic and asthmatic patients»։ Open Access Journal of Sports Medicine 4: 1–7։ PMC 3871903։ PMID 24379703։ doi:10.2147/OAJSM.S23438 
  103. GINA 2011, էջ. 17
  104. Kindermann W. (2007)։ «Do inhaled beta(2)-agonists have an ergogenic potential in non-asthmatic competitive athletes?»։ Sports Medicine 37 (2): 95–102։ PMID 17241101։ doi:10.2165/00007256-200737020-00001 
  105. Pluim B. M., de Hon, O., Staal, J. B., Limpens, J., Kuipers, H., Overbeek, S. E., Zwinderman, A. H., Scholten, R. J. (Jan 1, 2011)։ «β₂-Agonists and physical performance: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials»։ Sports Medicine 41 (1): 39–57։ PMID 21142283։ doi:10.2165/11537540-000000000-00000 
  106. 106,0 106,1 Baur X., Aasen, T. B., Burge, P. S., Heederik, D., Henneberger, P. K., Maestrelli, P., Schlünssen, V., Vandenplas, O., Wilken, D. (Jun 1, 2012)։ ։ ERS Task Force on the Management of Work-related, Asthma։ «The management of work-related asthma guidelines: a broader perspective»։ European Respiratory Review 21 (124): 125–39։ PMID 22654084։ doi:10.1183/09059180.00004711 
  107. Kunnamo ed.-in-chief: Ilkka (2005)։ Evidence-based medicine guidelines։ Chichester: Wiley։ էջ 214։ ISBN 978-0-470-01184-3։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  108. Kraft editors, Mario Castro, Monica (2008)։ Clinical asthma։ Philadelphia: Mosby / Elsevier։ էջեր Chapter 42։ ISBN 978-0-323-07081-2։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-28-ին 
  109. Chang J. E., White A., Simon R. A., Stevenson D. D. (2012)։ «Aspirin-exacerbated respiratory disease: burden of disease»։ Allergy and Asthma Proceedings 33 (2): 117–21։ PMID 22525387։ doi:10.2500/aap.2012.33.3541 
  110. 110,0 110,1 Kowalski M. L., Makowska J. S., Blanca M., Bavbek S., Bochenek G., Bousquet J., Bousquet P., Celik G., Demoly P., Gomes E. R., Niżankowska-Mogilnicka E., Romano A., Sanchez-Borges M., Sanz M., Torres M. J., De Weck A., Szczeklik A., Brockow K. (July 2011)։ «Hypersensitivity to nonsteroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs) – classification, diagnosis and management: review of the EAACI/ENDA and GA2LEN/HANNA»։ Allergy 66 (7): 818–29։ PMID 21631520։ doi:10.1111/j.1398-9995.2011.02557.x 
  111. Knowles S. R., Drucker A. M., Weber E. A., Shear N. H. (July 2007)։ «Management options for patients with aspirin and nonsteroidal antiinflammatory drug sensitivity»։ The Annals of pharmacotherapy 41 (7): 1191–200։ PMID 17609236։ doi:10.1345/aph.1k023 
  112. 112,0 112,1 112,2 Adams K. E., Rans T. S. (December 2013)։ «Adverse reactions to alcohol and alcoholic beverages.»։ Annals of Allergy, Asthma & Immunology 111 (6): 439–45։ PMID 24267355։ doi:10.1016/j.anai.2013.09.016 
  113. Peters S. P. (2014)։ «Asthma phenotypes: nonallergic (intrinsic) asthma.»։ The Journal of Allergy and Clinical Immunology. In practice 2 (6): 650–2։ PMID 25439352։ doi:10.1016/j.jaip.2014.09.006 
  114. NHLBI Guideline 2007, էջ. 46
  115. Lichtenstein Richard (2013)։ Pediatric emergencies։ Philadelphia, Pa.: Elsevier։ էջ 1022։ ISBN 978-0-323-22733-9։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-08-ին 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png