Արթուր Կոնան Դոյլ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox auteur.png
Արթուր Կոնան Դոյլ
Sir Arthur Ignatius Conan Doyle

Conan doyle.jpg

Ծնվել է Սըր Արթուր Իգնատիուս Կոնան Դոյլ
մայիսի 22 1859
Էդինբուրգ,Շոտլանդիա
Մահացել է հուլիսի 7 1930
Քրոուբորո, Սասսեկս
(Մեծ Բրիտանիա)
Մասնագիտություն գրող
Ազգություն շոտլանդացի
Գրական ոճեր "Արկածային", "Դետեկտիվ", "Պատմական"
Ուշագրավ աշխատանքներ "Կորուսյալ աշխարհ", "Նոթեր Շերլոկ Հոլմսի մասին", "Ռաֆլզ Հոուի հայտնագործությունը"
Ստորագրություն Arthur Conan Doyle Signature.svg
Վիքիպահեստ Արթուր Կոնան Դոյլ
Վեբկայք sherlockholmesonline.org

Սըր Արթուր Կոնան Դոյլ (անգլ.՝ Sir Arthur Ignatius Conan Doyle; 1859թ. մայիսի 22, Էդինբուրգ, Շոտլանդիա - 1930 թ.հուլիսի 7, Քրոուբորո, Սասեքս), անգլիացի գրող (ծագումով շոտլանդացի), որին համաշխարհային հռչակ են բերել Շերլոկ Հոլմսի և դոկտոր Վաթսոնի մասին դետեկտիվ պատմվածքները։ Գրել է նաև պատմական, արկածային և գիտաֆանտաստիկ ժանրի ստեղծագործություններ։ Կոնան Դոյլը նաև պիեսների և բանաստեղծությունների հեղինակ է։ Դոյլի մի շարք ստեղծագործություններ թարգմանվել են հայերեն[1][2][3][4][5]։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Արթուր Կոնան Դոյլը ծնվել է իռլանդացի կաթոլիկների ընտանիքում, որը հայտնի էր արվեստի ու գրականության մեջ իր նվաճումներով։ Կոնան անունն իրեն տրվել է հոր հորեղբոր՝ գեղանկարիչ ու գրականագետ, Մայքլ Կոնանի (անգլ.՝ Michael Conan)[6] պատվին։ Հայրը՝ Չարլզ Օլթեմոնտ Դոյլը,[7] ճարտարապետ ու գեղանկարիչ, 23 տարեկան հասակում ամուսնացել է 17-ամյա Մերի Ֆոուլիի հետ, որը չափազանց գրքասեր էր և պատմողական մեծ տաղանդ ուներ։ Նրանից Արթուրը ժառանգեց իր հետաքրքրությունը դեպի ասպետական ավանդույթները, քաջագործություններին ու արկածները։ «Դեպի գրականությունը իսկական սերը, հակումը դեպի ստեղծագործումը ինձ մոտ, ես համարում եմ, մորից է գալիս»- գրում է Կոնան Դոյլը իր ինքնակենսագրության մեջ,  - «Մանկությանս տարիներին մորս պատմած պատմությունների վառ կերպարները հիշողությանս մեջ լիովին փոխարինեցին այն տարիների կյանքիս կոնկրետ իրադարձությունները»։

Ապագա գրողի ընտանիքը լուրջ նյութական խնդիրներ ուներ՝ բացարձակապես հոր պահվածքի տարօրինակությունների պատճառով. նա ոչ միայն հառփեցողությամբ էր տառապում, այլև ուներ ծայրահեղ անհավասարակշռված բնավորություն։ Արթուրի դպրոցական կյանքն անցել է Գոդդերի անվան նախապատրաստական դպրոցում։ Երբ տղան դարձավ 9 տարեկան, հարուստ բարեկամներն առաջարկեցին վճարել նրա կրթության համար և ուղարկեցին տղային հետագա 7 տարվա ժամանակով Սթոնիհերստ ճիզվիտական փակ քոլեջ (Լանկաշիր կոմսություն), որտեղից ապագա գրողը դուրս բերեց ատելությունը դեպի կրոնական ու դասային նախապաշտամունքը, ինչպես նաև դեպի ֆիզիկական պատիժը։ Այդ տարիների փոքրաթիվ երջանիկ պահերը կապված էին մորը ուղղված նամակների հետ. կյանքի իրադարձությունների մասին մանրամասն նկարագրելու սովորության հետ նա չբաժանվեց ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Բացի այդ, գիշերօթիկում Դոյլը հաճույքով զբաղվում էր սպորտով, հիմնականում կրիկետով, ինչպես նաև բացահայտեց իր մեջ պատմողական տաղանդը՝ իր շուրջ հավաքելով տարիքակիցներին, որոնք հաճույքով լսում էին ընթացքում հորինվող պատմությունները։

1876 թվականին Արթուրը ավարտում է քոլեջը և վերադառնում տուն. նրա առաջին անելիքը եղավ հոր փաստաթղթերն իր անվամբ գրանցելը, որը այդ ժամանակ արդեն գրեթե լրիվ կորցրել էր գիտակցությունը։ Ավագ Դոյլին հոգեբուժարան տեղափոխելու մասին դրամատիկ իրադարձությունների մասին գրողը հետագայում պատմում է իր՝ «Գաստերյան ճահիճների վիրաբույժը» (անգլ.՝ The Surgeon of Gaster Fell, 1880) պատմվածքում։ Դոյլը արվեստով զբաղվելուն (որը գերադասում էր իր ընտանիքը) գերադասեց բժշկի մասնագիտությունը՝ մասնավորապես Բրայան Չ. Ուոլլերի ազդեցությամբ, ով երիտասարդ բժիշկ էր և որը սենյակ էր վարձել իրենց տանը։ Բժիշտ Ուոլլերը կրթությունը էր ստանում Էդինբուրգյան համալսարանում. այդտեղ էլ ուղևորվեց Արթուր Դոյլը՝ հետագա կրթություն ստանալու համար։ Այստեղ նրան հանդիպած ապագա գրողներից են Ջեյմս Բարրին ու Ռոբերտ Լյուիս Սթիվենսոնը։

Երրորդ կուրսի ուսանող լինելով՝ Դոյլը որոշում է իր ուժերը փորձել գրական ոլորտում։ Իր առաջին պատմվածք «Սեսասսյան հովտի առեղծվածը» (անգլ.՝ The Mystery of Sasassa Valley), որը ստեղծվել է Էդգար Ալլան Պոյի ու Բրետ Գարտի ազդեցության տակ (այդ ժամանակվա իր սիրելի հեղինակները), հրապարակվել է համալսարանական Chamber’s Journal-ում, որտեղ հայտնվում էին Թոմաս Հարդիի առաջին գործերը։ Նույն թվականին Դոյլի երկրորդ պատմվածք «Ամերիկյան պատմություն»-ը (անգլ.՝ The American Tale) հայտնվեց London Society ամսագրում։ 1880 թվականի փետրվարից սեպտեմբեր Դոյլը նավային բժշկի դերում 7 ամիս անցկացրել է արկտիկական ավազանում «Հոուփ» (անգլ.՝ Hope-«հույս») կետորսական նավի վրա, աշխատանքի դիմաց ստանալով ընդհանուր առմամբ 50 ֆունտ։ «Ես ելա այդ նավի վրա որպես մեծ անշնորհք երիտասարդ, իսկ իջա, որպես ուժեղ հասուն տղամարդ», -գրում է նա ավելի ուժ ինքնակենսագրության մեջ։ Արկտիկական ճանապարհորդության մասին տպավորությունները հիմք դարձան «”Բևեռային աստղի” Կապիտանը» (անգլ.՝ Captain of the Pole-Star) պատմվածքի ստեղծման համար։ Երկու տարի անց նա նույնատիպ ճամփորդություն կատարեց դեպի Աֆրիկայի Արևմտյան ափերը «Մայումբա» նավով, որը շարժվում էր Լիվերպուլի ու Աֆրիկայի Արևմտյան ափի միջև։

1881 թվականին ստանալով համալսարանական դիպլոմ ու բժշկության բակալավրի աստիճան՝ Կոնան Դոյլը զբաղվում է բժշկական պրակտիկայով, սկզբում միացյալ (չափազանց ոչ-բարեխիղճ գործընկերոջ հետ. այս փորձը նկարագրվել է «Ստարկ Մունրոյի նոթեր»-ում), հետո անհատական՝ Պորտսմութում։ Վերջապես, 1891 թվականին Դոյլը որոշում է դարձնել գրականությունն իր հիմնական մասնագիտությունը։ 1884 թվականի հունվարին Cornhill ամսագիրը հրապարակեց «Հեբբեկուկ Ջեֆերսոնի հաղորդակցությունը» պատմվածքը։ Այդ օրերին նա ծանոթանում է ապագա կնոջ՝ Լուիզա «Տույա» Հոքքինսի հետ. հարսանիքը տեղի ունեցավ 1885 թվականի օգոստոսի 6-ին։

1884 թվականին Կոնան Դոյլը սկսում է աշխատանքը «Հերդլսթոն առևտրի տուն» քրեա-դետեկտիվային սյուժեով սոցիալ-առօրեական վեպի վրա, որը ցինիկ ու դաժան ընչաքաղց առևտրականների մասին էր։ Վեպը, որը գրված էր Դիքքենսի ակնհայտ ազդեցության ներքո, հրապարակվել է 1890 թվականին։

1886 թվականին Կոնան Դոյլը սկսում է, և արդեն ապրիլին՝ ավարտում է, աշխատանքը «Ալ կարմիր գույներով էտյուդ»-ի (ի սկզբանե պլանավորվում էր A Tangled Skein անվանումը, իսկ երկու գլխավոր հերոսների անուններն էին Շերիդիան Հոուփ և Օրմոնդ Սեքեր) վրա։ «Ուորդ Լոքք ընդ Քո» հրատարակչությունը գնում է վեպի հրապարակման իրավունքները 25 ֆունտ ստերլինգով և տպագրում այն 1887 թվականի Beeton’s Christmas Annualամանորյա համարում՝ առաջարկելով հեղինակի հորը՝ Չարլզ Դոյլին, նկարազարդել վեպը։

1889 թվականին լույս է տեսնում Դոյլի երրորդ (և հավանաբար ամենատարօրինակ) վեպը՝ «Քլուբմերի առեղծվածը» (անգլ.՝ The Mystery of Cloomber)։ Երեք վրեժխնդիր բուդդիստական միապետների «Հետմահու կյանքի» պատմությունը դեպի գերբնական երևույթները հեղինակի հետաքրքրության առաջին գրականական վկայությունն է, որը հետագայում նրան դարձրեց սպիրիտուալիզմի համոզված հետևորդ։

Պատմական շարք[խմբագրել]

1888 թվականին փետրվարին Ա. Կոնան Դոյլը ավարտում է «Միխեյ Կլարկի արկածները» վեպը, որը պատմում էր Մոնմուտի ապստամբության (1685) մասին, որի նպատակն էր Յակոբ II-ի գահընկեցությունը։ Վեպը լույս է տեսնում նոյեմբերին ու քննադատության կողմից ջերմորեն է ընդունվում։ Այս պահից սկսած՝ Կոնան Դոյլի ստեղծագործական կյանքում կոնֆլիկտ է առաջանում. մի կողմից՝ հասարակությունն ու հրատարակիչները պահանջում էին Շերլոկ Հոլմսի մասին նոր ստեղծագործություններ, մյուս կողմից՝ ինքը՝ հեղինակը, ավելի ու ավելի էր ձգտում ընդունվել, որպես լուրջ ստեղծագործությունների (հիմնականում՝ պատմական), ինչպես նաև բանաստեղծությունների ու պիեսների հեղինակ։

Կոնան Դոյլի առաջին պատմական լուրջ ստեղծագործությունը համարվում է «Սպիտակ ջոկատը»։ Դրանում հեղինակը դիմում է դեպի ֆեոդալական Անգլիայի կրիտիկական ժամանակաշրջանը՝ որպես հիմք ընդունելով 1366 թվականի իրական պատմական դրվագը, երբ Հարյուրամյա պատերազմում վրա հասավ խաղաղությունը և սկսեցին հայտնվել կամավորական և վարձու «սպիտակ ջոկատները»։ Ֆրանսիայի տարածքում շարունակելով պատերազմը՝ նրանք նույն ժամանակ խաղացին իսպանական գահի հավակնորդների պայքարում որոշիչ դերը։ Կոնան Դոյլը օգտագործում է այս դրվագը իր գեղարվեստական նպատակի համար, այն է՝ վերակենդանացնել այդ ժամանակվա առօրյան ու սովորույթները, իսկ ամենակարևորը՝ հերոսական լուսապսակի մեջ ներկայացնել ասպետությունը, որը այ ժամանակ արդեն անկում էր ապրում։ «Սպիտակ ջոկատներ»-ը տպագրվում է Cornhill ամսագրում (որի հրատարակիչ Ջեյմս Փեննը հռչակեց այն, որպես «Այվենհո»-ից հետո ամենալավ պատմավեպը), իսկ որպես առանձին գիրք լույս տեսավ 1891 թվականին։ Կոնան Դոյլը միշտ ասում էր, որ համարում է այն իր ամենալավ ստեղծագործություններից մեկը։

Որոշակի վերապահումով պատմականների շարքին կարելի է դասել նաև «Ռոդնի Սթոուն» (1896) վեպը։ Այստեղ գործողությունները տեղի են ունենում XIX դարի սկզբին, հիշատակվում են Նապոլեոնն ու Նելսոնը, դրամատուրգ Շերիդանը։ Ի սկզբանե այս ստեղծագործությունը մտածված էր, որպես պիես՝ «Թեմպերլների տուն» ժամանակավոր վերնագրով և գրվում էր այդ ժամանակվա հայտնի բրիտականակ դերասան ΄Հենրի Իրվինգի հիման գրա։ Վեպի վրա աշխատանքի ընթացքում գրողը աչքի է անցկացնում բազմաթիվ գիտական և պատմական գրականություն («Նավատորմի պատմություն», «Բոքսի պատմություն» և այլք)։

Կոնան Դոյլը Թրաֆալգարից մինչև Վաթերլոու Նապոլեոնյան պատերազմներին է նվիրել Ժերար բրիգադավարի «Քաջագործություններ»-ը ու «Արկածներ»-ը։ Այս կերպարի ծնունդը վերաբերում է հավանաբար 1892 թվականին, երբ Ջորջ Մերեդիտը նվիրում է Կոնան Դոյլին Մարբոյի եռահատոր «Մեմուարներ»-ը, գրողն առաջին անգամ բեմից կարդաց 1894 թվականին ԱՄՆ-ի ճանապարհորդության ժամանակ։ Նույն թվականի դեկտեմբերին պատմվածքը տպագրվեց Strand Magazine ամսագրում, որից հետո շարունակության վրա աշխատանքը գրողըդդ շարունակեց Դավոսում։ 1895 թվականի ապրիլից սեպտեմբերը «Ժերար բրիգադավարի քաջագործությունները» տպագրվում է Stand-ում։ Այստեղ էլ հենց առաջին անգամ լույս տեսան նաև «Արկածները» (1902թ. օգոստոս- 1903թ. մայիս)։ Չնայած, որ Ժերարի մասին պատմվածքները ֆանտաստիկ են, պատմական ժամանակաշրջանը նկարագրված է մեծ հավաստիությամբ։ «Այս պատմվածքների շունչն ու ընթացքը հոյակապ են, անունների ու անվանումների կիրառման ստույգությունը ինքնին ցուցաբերում է ձեր քրտնաջան աշխատանքի չափերը: Ոչ բոլորը կկարողանային այստեղ գտնել ինչ-որ սխալներ: Իսկ ես, ունենալով այսպիսի սխալների հանդեպ հատուկ հոտառություն, այդպես էլ չգտա ոչինչ, չնչին բացառություններով», - Կոնան Դոյլին գրում է հայտնի բրիտանական պատմաբան Արչիբալդ Ֆորբսը։

1892 թվականին ավարտվեց «ֆրանկ-կանադական» արկածային վեպ «Արտաքսյալներ»-ը և պատմական պիես «Վաթերլոու»-ն, որի գլխավոր դերը խաղաց այդ տարիների հայտնի դերասան Հենրի Իրվինգը (որը հեղինակից գնեց բոլոր իրավունքները)։

Շերլոկ Հոլմս[խմբագրել]

«Շերլոկ Հոլմս և Բժիշկ Վաթսոն» հեղինակ՝ Սիդնեյ Փեջեթ

«Սկանդալը Բոհեմիայում»՝ «Շերլոկ Հոլմսի արկածերը» շարքի առաջին պատմվածքը, տպագրվել է Strand ամսագրում 1891 թվականին։ Գլխավոր հերոսի նախատիպը, որը հետագայում դարձավ աշխարհահռչակ լրտես-խորհրդատու, Ջոզեֆ Բելլն էր, Էդինբուրգյան համալսարանի պրոֆեսոր, որը հայտնի էր մանրագույն դետալներով մարդու բնավորությունն ու անցյալը գուշակելու իր կարողությամբ։ Երկու տարվա ընթացքում Դոյլը ստեղծում էր պատմվածքներն իրար հետևից, և վերջապես սկսեց քաշվել իր սեփական կերպարից։ Հոլմսին պրոֆեսոր Մորիարտիի հետ պայքարում («Հոլմսի վերջին դեպքը», 1893 թ.) «վերացնելու» իր փորձերը անհաջող եղան. ընթերցողների կողմից սիրված հերոսին ստիպված «վերակենդանացրեցին»։ Հոլմսյան զենիթը դարձավ «Բասկերվիլների շունը» (1990) պատմվածքը, որը մտնում է դետեկտիվային ժանրի դասական ցուցակի մեջ։

Շերլոկ Հոլմսի արկածներին նվիրված է 4 վեպ՝ «Ալ կարմիր գույներով էտյուդ»-ը, «Չորսի նշան»-ը, «Բասկերվիլների շուն»-ը, «Սարսափի հովիտ»-ը, և հինգ հատոր պատմվածքներ, որոնցից ամենահայտնի են՝ «Շերլոկ Հոլմսի արկածները», «Նոթեր Շերլոկ Հոլմսի մասին» և «Շերլոկ Հոլմսի վերադարձը»։ Գրողի ժամանակակիցները հակված էին ցածրացնել Հոլմսի համբավը՝ դիտելով այն, որպես Դյուպենի (Էդգար Ալլեն Պո), Լեկոկի (Էմիլ Հաբորիո) ու Կաֆֆի (Ուիլքի Քոլլինս) ինքնատիպ մի խառնուրդ։ Հետագայում ամեն ինչ պարզ դարձավ, որքանով Հոլմսը տարբերվում է իր նախորդներից. ինքնատիպ հատկանիշների համադրությունը բարձրացրեց նրան ժամանակի վրա և դարձրեց բոլոր ժամանակների ակտուալ կերպար։ Շերլոկ Հոլմսի և իր մշտական օգնական ու կենսագիր բժիշկ Վաթսոնի (Ուոթսոնի) տարօրինակ համբավը աստիճանաբար վերաճեց մինչև դիցաբանության նոր ճյուղ, որի կենտրոնը մինչ օրս մնում է Լոնդոնի Բեյքեր Սթրիթ 221B տունը։

1900—1910[խմբագրել]

1900 թվականին Կոնան Դոյլը վերադառնում է բժշկական պրակտիկային որպես ռազմական հոսպիտալի վիրաբույժ նա մեկնում է անգլո-բուրսյան պատերազմի։ 1902 թվականին նրա թողարկած «Անգլո-Բրուսյան պատերազմ» գիրքը ջերմորեն ընդունվեց պահպանողական շրջանում, մերձեցրեց գրողին կառավարման մարմինների հետ, որից հետո նրա անվանը ամրացավ հեգնական «Հայրենասեր» մականունը, որը իրականում նրա հպարտության առարկան էր։ Դարի սկզբին գրողը ստացավ արքունական ու ասպետական աստիճան և Էդինբուրգում երկու անգամ մասնակցել է տեղի ընտրություններին (երկու անգամն էլ պարտություն է կրել)։

1906 թվականի հուլիսի 4-ին տուբերկուլիոզից մահացավ Լուիզա Դոյլը, որից գրողն ուներ երեխաներ։ 1907 թվականին նա ամուսնանում է Ջին Լեքքիին, որին գաղտնի սիրահարված էր 1897 թվականին ծանոթանալու պահից։

Ա. Կոնան Դոյլի տունը Լոնդոնում

Հետպատերազմյան բանակցությունների ավարտից հետո Կոնան Դոյլը ծավալում է լայն հրապարակախոսական և իրավապաշտպանական գործունեություն։ Նրա ուշադրությունը գրավում է այսպես կոչված «Էդալջիի դեպքը», որի կենտրոնում հայտնվեց մի երիտասարդ, որին դատել էին սուտ մեղադրանքի պատճառով (մեղադրվել է ձիերին տանջելու մեջ)։ Կոնան Դոյլը, վերցնելով իր վրա «լրտես-խորհրդատուի» դերը, մանրամասնորեն քննեց դեպքի մանրունքները և միմիայն լոնդոնյան «Դեյլի հեռագիր» (սակայն ներգրավելով քրեագետների) թերթում պարբերական հրապարակումներով ապացուցեց երիտասարդի անմեղությունը։ 1907 թվականի հունիսից սկսած Համայնքների Պալատում սկսեցին անցկացվել Էդալջիի դեպքի դատական լսումները, որի ընթացքում բացահայտվեց իրավաբանական համակարգի թերացումը, որը զրկված էր այնպիսի կարևոր գործիքից, ինչպիսին է բողոքարկման դատարան։ Վերջինս ստեղծվել է Բրիտանիայում՝ հիմնականում Կոնան Դոյլի ակտիվության շնորհիվ։

1909 թվականին Կոնան Դոյլի հասարակական ու քաղաքական հետաքրքրությունների շրջանակի մեջ նորից մտան իրադարձություններն Աֆրիկայում։ Այս անգամ նա հանդես եկավ Բելգիայի Կոնգոյում դաժան գաղութային քաղաքականության բացահայտմամբ և քննադատման ենթարկեց այս հարցում բրիտանական դիրքորոշումը։ Կոնան Դոյլի նամակները The Times այս թեմայով պայթյունի էֆեկտ ունեցան։ «Հանցագործություն Կոնգոյում» (1909) գիրքը նույնպիսի ուժգին ռեզոնանս ցուցաբերեց. բազմաթիվ քաղաքական գործիչներ հենց դրա շնորհիվ պարտավոր էին հետաքրքրվել այս խնդրով։ Կոնան Դոյլի կողմն անցան Ջոզեֆ Քանրադն ու Մարկ Տվենը։ Սակայն ժամանակի համամիտ Ռեդյարդ Կիպլինգն ընդունեց գիրքը սառնորեն, նկատելով, որ այն, քննադատելով Բելգիային, անուղղակիորեն խաթարում է նաև բրիտանական դիրքերը գաղութներում։ 1909 թվականին Կոնան Դոյլը նաև զբաղվում է հրեա Օսկար Սլեյթըրի պաշտպանությամբ, որը դատապարտված էր սպանության համար, և հասավ նրա ազատմանը, չնայած 18 տարի անց։

Վերաբերմունքը գրչակից ընկերների նկատմամբ[խմբագրել]

Գրականության մեջ Կոնան Դոյլի համար գոյություն ունեին մի շարք անկասկած հեղինակություններ. առաջին հերթին Վալտեր Սքոթը, որի գրքերի վրա նա մեծացել է, ինչպես նաև Ջորջ Մերիդիտը, Մայն Ռիդը, Ռ.Մ. Բաթթանթայնը և Ռ.Լ. Սթիվենսոնը։ Բոքս-Հիլլում Մերեդիտի հեր հանդիպումը սկսնակ-գրողի վրա թողում է ծանր ազդեցություն. նա իր համար նկատեց, որ մետրը քծնաբար է արձագանքել իր ժամանակակիցների մասին և նա իր մասին հիացած կարծիք ունի։ Սթիվենսոնի հետ Կոնան Դոյլը միայն նամակագրական կապ է պահպանում, սակայն նրա մահն ընդունեց ծանր, որպես անձնական կորուստ։

1890-ականների սկզբին Կոնան Դոյլը պահպանում էր The Idler ամսագրի աշխատակիցների ու ղեկավարության՝ Ջերեմ Ք. Ջերեմի, Ռեբերտ Բարրի և Ջեյմս Բարրիի հետ։ Վերջինս, գրողի մեջ արթնացնելով սերը դեպի թատրոնը, նրան ներգրավեց (արդյունքում ոչ այդքան բարեբեր) դրամատուրգիական ոլորտում համագործակցության մեջ։

1893 թվականին Դոյլի քույր Կոնստանցիան ամուսնանում է Էրնեստ Վիլյամ Հորնունգի հետ։ Դառնաով բարեկամներ՝ գրողները պահպանում էին լավ հարաբերություններ, չնայած հաճախ չէին գալիս տեսակետային համաձայնության։ Հորնունգի գլխավոր հերոս «պատկառելի հանցագործ» Րաֆֆլսը շատ էր հիշեցնում «պատկառելի լրտես» Հոլմսի ծաղրակերպարին։

Ա. Կոնան Դոյլը բարձր էր գնահատում Քիպլինգի ստեղծագործությունները, որում նաև տեսնում էր քաղաքական համախոհ (երկուսն էլ մոլեռանդ հայրենասերներ էին)։ 1895 թվականին ամերիկյան ընդդիմախոսների հետ վեճում նա կանգնեց Քիպլինգի կողմը և հրավիրված էր Վերմոնթ, ուր նա ապրում էր ամերիկուհի կնոջ հետ։ Ավելի ուշ, Աֆրիկայում Անգլիայի վարած քաղաքականության մասին քննադատական հրապարակումներից հետո, գրողների հարաբերությունները սառեցին։

Լարված էին Դոյլի հարաբերությունները Բերնարդ Շոուի հետ, որը մի անգամ Շերլոք Հոլմսի մասին արտահայտվել է, ինչպես «թմրամոլի մասին, որը չունի ոչ մի հաճելի հատկանիշ»։ Հիմքեր կան համարելու, որ վերջինիս ելույթները այժմ քիչ հայտնի Հոլլ Քեյնի հասցեին, որը չարաշահում էր ինքնագովազդը, իռլանդացի հեղինակն ընդունել է իր հասցեին։ 1912 թվականին Կոնան Դոյլն ու Շոուն ներգրավվեցին հրապարակական միջադեպի մեջ, որը տեղ գտավ թերթերի էջերին. առաջինը պաշտպանում էր «Տիտանիկ»-ի թիմին, մյուսը մեղադրում ջրախույզ եղած նավի սպաներին։

Կոնան Դոյլը ծանոթ էր Հերբերդ Ուելսի հետ և արտաքնապես պահպանում էր նրա հետ լավ հարաբերություններ, սակայն իրականում նրան համարում էր հակոտնյա։ Խնդիրը սրվեց այն փաստով, որ եթե Ուելսը պատկանում էր բրիտանական գրականության «լուրջ» էլիտայի շարքին, ապա Կոնան Դոյլը, թեև համարվում էր տաղանդավոր, սակայն նա դեռահասների համար զվարճացնող գրականության հեղինակ էր, որի հետ նա կտրականապես համաձայն չէր։ Կոնֆլիկտը ստացավ բացահայտ բնույթ Daily Mail-ի հրապարակային քննարկման մեջ։ 1912 թվականի հունիսի 20-ի բանվորական խռովության մասին Ուելսի ծավալուն հոդվածին ի պատասխան Կոնան Դոյլը հանդես եկավ հիմնավորված պատասխանով («Բանվորների խռովմունքը. պատասխան Պրն. Ուելսին»), ցույց տալով Բրիտանիայի համար ցանկացած հեղափոխական գործունեության մահաբերությունը.

Aquote1.png Պարոն Ուելսը թողում էր այնպիսի մարդու տպավորություն, որը այգում զբոսնելու ժամանակ կարող է հայտարարել. «Ինձ դուր չի գալիս այս մրգատու ծառը: Բերգատվությունը լավը չէ, չի փայլում դրանք անթերիությամբ: Եկե՛ք կտրենք այն և փորձենք այդ տեղում աճեցնել մեկ այլ ծառ, ավելի լավը»: Սա՞ է սպասում բրիտանական ժողովուրդը իր հանճարից: Շատ ավելի բնական կլիներ լսել նրանից. «Ինձ դուր չի գալիս այս ծառը: Եկե՛ք փորձենք բարելավել դրա կենսունակությունը այնպես, որ չվնասենք բնին: Մի գուցե ստացվի ստիպել այն աճել և բերք տալ այնպես, ինչպես մենք ենք ուզում: Սակայն չոչնչացնե՛նց այն, քանի որ ամբողջ աշխատանքը ջուրը կընկնի, և դեռևս անհայտ է, թե ինչ կստանանք ապագայում»:

Արթուր Կոնան Դոյլ, 1912

Aquote2.png


Կոնան Դոյլը իր հոդվածում կոչ է արել ժողովրդին արտահայտել իր կարծիքը դեմոկրատական եղանակով, ընտրությունների միջոցով, նկատելով, որ բարդությունների առջև է կանգնած ոչ միայն պրոլետարիատը, այլև միջին խավը, որոնք հանդեպ Ուելսը ցուցաբերում է անտարբերություն։ Համաձայնվելով Ուելսի հետ հողային բարեփոխման հարցում՝ Դոյլը ժխտում է նրա ատելությունը դեպի աշխատող դասը և հետևություն է անում. «Մեր բանվորը գիտի. նա, ինչպես ցանկացած այլ քաղաքացի, ապրում է համապատասխան որոշակի հասարակական կանոնները, և նրա հետաքրքրություններից դուրս է քայքայել իր երկրի բարօրությունը՝ սղոցելով կտրելով այն ճյուղը, որի վրա նստած է»։

1910—1913[խմբագրել]

1912 թվականին Կոնան Դոյլը հրապարակում է գիտա-ֆանտաստիկ վեպ «Կորուսյալ աշխարհ»-ը (որը հետագայում բազմիցս էկրանավորվել է), որին հաջորդեց «Թունավորված գոտի»-ն (1913)։ Երկու վեպի գլխավոր հերոսը դարձավ Պրոֆեսոր Չելլենջերը՝ մոլեռանդ գիտնական, որն օժտված է գրոտեսկային հատկանիշներով, բայց դրա հետ մեկտեղ իր ձևով մարդկային ու հմայիչ է։ Այդ ժամանակ էլ հայտնվեց նաև վերջին դետեկտիվային վեպ «Սարսափների հովիտ»-ը։ Այս ստեղծագործությունը, որը բազում քննադատներ հակված են թերագնահատել, Դոյլի կենսագիր Ջ. Լ. Քարրը համարում է իր ամենաուժեղներից։

«Կորուսյալ աշխարհ»-ը, չնայած ուներ մեծ հաջողություն, չէր ընկալվում ժամանակակիցների կողմից, որպես լուրջ գիտա-ֆանտաստիկ ստեղծագործություն, չնայած նրան, որ հեղինակը նկարագրել է իրական վայր՝ Ռիկարդո լեռներ, Ֆրանկո-Հիլլս, որը գտնվում է Բոլիվիայի ու Բրազիլիայի սահմանին։ Այստեղ այցելել է գնդապետ Ֆոսսեթի էքսպեդիցիոն խումբը. նրանց հետ հանդիպումից հետո է Կոնան Դոյլի գլխում ծագել վեպի գաղափարը։ «Թունավորված գոտի» վեպում պատմվող պատմությունը բոլորին թվաց էլ պակաս «գիտական»։ Դրա հիմքում է տարածված հիպոթեզը նրա մասին, որ տիեզերական ընդհանուր միջավայրն է եթերանյութը, որը լցնում է տարածությունը։ Ընդ որում՝ հիպոթեզը պսակազրկված էր Այնշտայնի կողմից ընդհանուր հարաբերականության տեսության սահմաններում, սակայն հետագայում վերածնունդ ապրեց գիտա- ֆանտաստիկայում (օրինակ՝ [[Ա. Ազիմով «Տիեզերական հոսքեր») և մասամբ գիտության մեջ՝ այդպես ժամանակակից ֆիզիկական տեսությունների օբյեկտների հատկությունները զուտ մտավորապես նկարագրվում էին XIX դարի վերջում եթերի հիպոթեզներում:

Կոնան Դոյլի 1911-1913 թվականների հրապարակախոսությունների հիմնական թեմաներն էին 1912 թվականի Օլիմպիական խաղերին Բրիտանիայի անհաջողությունը, Արքայազն Հենրիի փախուստը Գերմանիա, սպորտային կառույցների աշխատանքներն ու 1916 թվականի Օլիմպիական խաղերի պատրաստությունը Բեռլինում (որոնք տեղի չունեցան): Բացի այդ, զգալով պատերազմի մոտենալը, Կոնան Դոյլը իր թերթային ելույթներում կոչ էր անում դեպի յոմենների բնակատեղիների վերածնունդը, որոնք կարող էին դառնալ նոր մոտոցիկլետային ուժերի հիմքը (Daily Express, 1910, «Ապագայի Յոմենները»): Նրան հետաքրքրում էր նաև բրիտանական հեծելազորի շտապ վերապատրաստման խնդիրը: 1911-1913թթ. գրողն ակտիվորեն արտահայտվում է Իռլանդիայում Գլխավոր Օրենքի մտցման օգտին, քննարկման ժամանակ բազմիցս ձևակերպելով իր «իմպերիալիստական» գաղափարները:

1914—1918[խմբագրել]

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբն ամբողջությամբ փոխեց Կոնան Դոյլի կյանքը: Սկզբում նա կամավոր գրվեց դեպի ռազմաճակատ՝ վստահ լինելով, որ իր առաքելությունը կայանում է նրանում, որպեսզի հերոսության և հայրենիքին ծառայելու անձնական օրինակ ցույց տա: Այն բանից հետո, երբ նրա առաջարկը մերժվեց, նա իրեն նվիրեց հրապարակախոսական գործունեությանը: 1914 թվականի օգոստոսի 8-ից սկսած լոնդոնյան «The Times»-ում սկսեցին հայտնվել Դոյլի՝ ռազմական թեմայով նամակներով: Նա առաջարկեց առաջինը ստեղծել զանգավածային ռազմական պահուստ և քաղաքացիական բնակչության ջոկատների ստեղծում «երկաթուղային կայարանների և կենսական նշանակություն ունեցող օբյեկտների պահպանման, օգնել շինարարական ամրություններ կառուցելու համար և կատարել բազմաթիվ այլ ռազմական առաջադրանքներ»: Քրոուբորոյում (Սասսեքս կոմսություն) Դոյլն ինքնուրույն զբաղվեց նման ջոկատների կազմակերպմամբ և առաջին իսկ օրը զինեց 200 մարդու: Հետո իր գործունեության ոլորտը լանացրեց մինչև Իսթբորն, Ռոթերֆորդ, Բաքսթեդ: Գրողը կապի մեջ մտավ Կամավորական ստորաբաժանումների պատրաստման միության հետ (նախագահ՝ լորդ Դենսբորո)՝ խոստանալով ստեղծել հսկայական միացյալ բանակ՝ կեսմիլիոնանոց կամավորականներով: Նրա առաջարկած նորարարություններից էր նավերում հակաականային եռաժանիների տեղադրումը («The Times, 1914 թվականի սեպտեմբերի 8), նավաստիների համար անհատական փրկագոտիների ստեղծումը («Daily Mail», 1914 թվականի սեպտեմբերի 29), անհատական զրահապատ պաշտպանական միջոցների կիրառումը (The Times, 1915 թվականի հուլիսի 27): Daily Chronicle-ում տպագրված «Գերմանական քաղաքականություն. սպանության խաղադրույք» հոդվածների շարքում Դոյլն իրեն հատուկ համոզելու եռանդով և ուժով նկարագրեց գերմանական բանակի չարագործությունները օդում, ծովում և Ֆրանսիայի ու Բելգիայի բռնագրաված տարածքներում: Պատասխանելով ամերիկացի ընդդիմախոսին (ոմն պարոն Բեննեթին)՝ Դոյլը 1915 թվականի փետրվարի 6-ի The New York Times-ում գրեց. «Այո՛, մեր օդաչուները ռմբակոծում էին Դյուսելդորֆը (այնպես ինչպես Ֆրիդրիխսխաֆենը), բայց ամեն անգամ հարձակվում էին նախապես նշված ռազմավարական նշանակետերի վրա (ավիացիոն անգարներ), որոնց պատճառում էին, ինչպես խոստովանել էին, ծանրակշիռ վնասներ: Նույնիսկ թշնամին իր գրառումներում չփորձեց մեզ մեղադրել անորոշ ռմբահարման համար: Բացի այդ, գերմանական ռազմավարությունը ընդունելով զինված ուժեր, մենք հեշտությամբ ռմբահարեցինք Քյոլնի և Ֆրանկֆուրտի բազմամարդ փողոցները, որոնք բաց էին օդային հարվածների համար»[8]:

Ավելի է դաժանանում Դոյլը, երբ իմանում է Գերմանիայում անգլիացի ռազմագերիների կտտանքների մասին:

Aquote1.png Դժվար է ձևակերպել եվրոպական ծագման կարմրամորթ հնդկացիների վարքագիծը, որոնք կտտանքների են ենթարկում ռազմագերիներին: Պարզ է, որ մենք նույն կերպ չենք կարող տանջել մեզ մոտ գտնվող գերմանացիներին: Մյուս կողմից, անիմաստ են և գթասրտության կոչերը, քանզի միջին գերմանացին ունի նույն պատկերացումները մեծահոգության մասին, ինչ կովը՝ մաթեմատիկայի… Նա ի սրտե ի զորու չէ հասկանալ, որ մեզ ստիպում է ջերմության հիշել Վեդդինհենից ֆոն Մյուլլերին և մեր մյուս թշնամիներին, որոնք փորձում են ինչ-որ կերպ պահպանել մարդկային կերպարը:
Արթուր Կոնան Դոյլ, «The Times», 13 ապրիլի 1915 [8]
Aquote2.png


Շուտով Դոյլը կոչ է անում արևելյան Ֆրանսիայի կողմից կազմակերպվող «հատուցման հարձակումներ» ձեռնարկել և Վինչեսթերի եպիսկոպոսի հետ բանավեճի մեջ է մտնում (վերջինիս դիրքորոշումը նրանում էր, որ «դատապարտման ենթակա է ոչ թե մեղսագործը, այլ նրա արարքը»).

Aquote1.png Թող մեղքն ընկնի նրանց վրա, ովքեր ստիպում են մեզ մեղանչել: Եթե մենք այս պատերազմին մասնակցենք Քրիստոսի պատվիրաններով, իմաստ չի լինի: Պատկերացրո՛ւ, մենք, հետևելով համատեքստից պոկված հայտնի խորհրդին՝ «երկրորդ այտը» Հոգենցոլերների կայսրությունը կտարածվեր ողջ Եվրոպայով, և Քրիստոսի ուսմունքի փոխարեն կքարոզեին նիցշեականություն:
«The Times», 31 դեկտեմբերի 1917 թվական[8]
Aquote2.png


1916 թվականին Կոնան Դոյլն անցավ բրիտանական զորքերի հենակետերով և այցելեց դաշնակիցների բանակներին: Ուղևորության արդյունքը եղավ «Երեք ճակատներում» գիրքը (1916): Հասկանալով, որ պաշտոնական աղբյուրները նշանակալիորեն ուռճացնում են իրերի բնականոն ընթացքը, բայց այնուամենայնիվ ձեռնպահ մնաց բոլոր տեսակի քննադատություններից՝ իր պարտքը համարելով բարձր պահել զինվորների մարտական ոգին: 1916 թվականին սկսեց լույս տեսնել նրա «Ֆրանսիայում և Ֆլանդրիում անգլիական զորաջոկատների գործողությունների պատմություն» աշխատությունը: 1920 թվականին արդեն հրատարակվել էին բոլոր 6 հատորները:

Դոյլի եղբայրը, որդին և երկու զարմիկները մեկնեցին ռազմաճակատ և այնտեղ զոհվեցին: Դա ուժեղ ցնցում էր գրողի համար և ծանր դրոշմ թողեց նրա հետագա ստեղծագործության, հրապարակախոսական և հասարակական գործունեության վրա:

1918—1930[խմբագրել]

Պատերազմի ավարտին, ինչպես ընդունված է կարծել, հարազատ մարդկանց կորստով պայմանավորված ցնցումների ազդեցության տակ Կոնան Դոյլը դարձավ ոգեպաշտության ակտիվ քարոզիչ, որով հետաքրքրված էր դեռևս 1880-ական թվականներին: Նոր աշխարհայացքի ձևավորմանն օժանդակող գրքերի թվին էր պատկանում Ֆ.ՈՒ.Գ. Մայերսի «Մարդկային անհատականությունը և նրա հետագա կյանքը մարմնային մահից հետո»: Այս թեմայով Կոնան Դոյլի հիմնական աշխատություններն են համարվում «Նոր Հայտնություն» (1918), որտեղ նա պատմում է անհատի հետմահու գոյության մասին իր հայացքների զարգացման մասին և «Մշուշների երկիրը» վեպը (անգլ.՝ The Land of Mist, 1926). «Հոգեբանական» ֆենոմենի մասին նրա երկարամյա հետազոտությունների արդյունքը եղավ «Սպիրիտուալիզմի պատմություն» աշխատությունը (անգլ.՝ The History of Spiritualism, 1926):

Կոնան Դոյլը մերժեց պնդումներն այն մասին, որ ոգեպաշտության հանդեպ իր հետաքրքրությունը ձևավորվել է պատերազմի ավարտին.

Aquote1.png Շատերը բախվել են Սպիրիտիզմին և նույնիսկ ոչինչ չէին լսել մինչ 1914 թվականը, երբ շատ տների դռներ բախեց մահվան հրեշտակը: Սպիրիտիզմի հակառակորդները կարծում են, որ մեր աշխարհը ցնցած սոցիալական աղետներն են հոգեբանական հետազոտություններով բարձր հետաքրքրությունների պատճառը: Այդ անսկզբունք ընդդիմախոսները հայտարարեցին, որ Սպիրիտիզմի սկզբունքների հեղինակի և դրանց պաշտպանությունը նրա ընկեր Օլիվեր Լոջի կողմից բացատրվում են նրանով, որ նրանք երկուսն էլ որդիներ են կորցրել՝ զոհված 1914 թվականի պատերազմում: Դրանից հետևում է կարծիք. ցավը մթագնել է նրանց բանականությունը, և նրանք հավատացել են նրան, ինչին չէին հավատա խաղաղ ժամանակ: Հեղինակը բազմիցս հերքել է այդ անամոթ սուտը և ընդգծել այն փաստը, որ հետազոտությունները սկսվել են դեռևս 1886 թվականին՝ պատերազմից շատ առաջ:[9]:
— Արթուր Կոնան Դոյլ, Սպիրիտիզմի պատմություն. Գլուխ 23. Սպիրիտիզմը և պատերազմը
Aquote2.png


Կոնան Դոյլի ամենավիճելի աշխատությունների թվին է պատկանում 1920-ական թվականների սկզբում գրված «Փերիների հայտնությունը» գիրքը (անգլ.՝ The Coming of the Fairies, 1921), որում նա փորձում է ապացուցել «Կոտլինգի փերիները» լուսանկարի ճշմարտացիությունը և առաջ է քաշում սեփական տեսակետներն այս ֆենոմենի էության մասին:

1924 թվականին լույս տեսավ Արթուր Կոնան Դոյլի «Հիշողություններ և արկածներ» ինքնակենսագրական գիրքը: Գրողի վերջին մեծ ստեղծագործությունը դարձավ «Մարաքոթի անդունդը» (1929) գիտաֆանտաստիկ վեպը:

Վերջին տարիները[խմբագրել]

Արթուր Կոնան Դոյլի գերեզմանը Մինսթեդում

1920-ական թվականների ամբողջ երկրորդ կեսը գրողն անցկացրեց ճանապարհորդություններում՝ լինելով բոլոր մայրցամաքներում, չդադարելցնելով հրապարակախոսական գործունեությունը: 1929 թվականին կարճ ժամանակով վերադարձավ Անգլիա, որպեսզի նշի 70-ամյակը: Այնուհետև Դոյլը մեկնեց Սկանդինավիա նույն նպատակով՝ քարոզելու «… կրոնի և նրանից անքակտելի պրակտիկ ոգեպաշտության վերածնունդը, որն էլ միակ հակաթույնն է գիտական մատերիալիզմի դեմ»[10]. Այս վերջին ուղևորությունը քայքայեց նրա առողջությունը. հաջորդ տարվա գարունը նա անցկացրեց անկողնում մտերիմների շրջանում:

Որոշ ժամանակահատված նկատվեց առողջության բարելավում, և գրողն անմիջապես մեկնեց Լոնդոն, որպեսզի արտաքին գործերիի նախարարի հետ զրույցում պահանջի մեդիումներին հետապնդող օրենքների չեղարկում: Այս ջանքը վերջինը եղավ. 1930 թվականի հուլիսի 7-ի վաղ առավոտյան Քրոուբորոյի (Սասսեքս) իր տանը սրտի կաթվածից մահացավ Կոնան Դոյլը: Նա թաղված է իր այգու տնակից ոչ հեռու: Տապանաքարի վրա այրու խնդրանքով փորագրվել է ասպետական կարգախոս՝ Steel True, Blade Straight («Հավատարիմ ինչպես պողպատ, ուղիղ ինչպես շեղբ»)[10]:

Ընտանիք[խմբագրել]

1885 թ. Կոնան Դոյլն ամուսնացավ Մերի Լուիզ (Լուիզա) Հոքինսի հետ, ով Դոյլի հաճախորդներից մեկի քույրն էր: Նա երկար տարիներ տառապում էր տուբերկուլոզով և վախճանվեց 1906 թ. հուլիսի 4-ին:

Հաջորդ տարի՝ 1907-ին, Կոնան Դոյլն ամուսնացավ Ջին Էլիզաբեթ Լեկկիի հետ, ում սիրահարված էր դեռևս 1897 թ. առաջին հանդիպման օրից: Հավատարիմ լինելով առաջին կնոջը կենդանության օրոք՝ Դոյլը Ջինի հետ պլատոնական հարաբերությունների մեջ էր երկար ժամանակ: Ջինը կիսում էր նրա՝ ոգեհարցության հանդեպ հետաքրքրությունը և անգամ համարվում էր բավականին ուժեղ ոգեմիջնորդ (մեդիում)[11]: Մահացել է 1940 թ. հունիսի 27-ին:

Դոյլն ունեցել է 5 զավակ, որոնցից երկուսը՝ Մերի Լուիզը (1889 թ. հունվարի 28 – 1976 թ. հունիսի 12) և Արթուր Ալեյն Քինգսլին (1892 թ. նոյեմբերի 15 – 1918) առաջին կնոջից, իսկ երեքը՝ երկրորդից՝ Դենիս Պերսի Սթյուարտը (1909 թ. մարտի 17 – 1955 թ. մարտի 9, 1936 թ. նա դարձավ վրաց իշխանուհի Նինա Մդիվանիի երկրորդ ամուսինը), Ադրիան Մալքոլմ (1910 թ. նոյեմբերի 19 – 1970 թ. հունիսի 3, հետագայում նույնպես գրող, հոր կենսագրության և մի շարք այլ ստեղծագործությունների հեղինակ, լրացրել է Շերլոկ Հոլմսի մասին պատմվածքների ու վեպերի կանոնական շարքը), Ջին Լենա Անեթը (1912 թ. դեկտեմբերի 21 – 1997 թ. նոյեմբերի 18)[12]:

1893 թ. Կոնան Դոյլի ազգականն է դարձել 20-րդ դարասկզբի հայտնի գրող Էռնեստ Ուիլյամ Հորնունգը, ով ամուսնացավ Դոյլի քրոջ՝ Կոննի (Կոնստանցիա) Դոյլի հետ:

Ադրիան Կոնան Դոյլը հոր կենսագրական «Ճշմարիտ Կոնան Դոյլ» գրքում գրում է.

Aquote1.png
— «Անգամ տան մթնոլորտը շնչում էր ասպետական ոգով: Կոնան Դոյլը սովորել էր գլուխ հանել զենքերից ավելի վաղ, քան կծանոթանար լատիներենի խոնարհմանը»:
Aquote2.png


2004 թվականի գտածոն[խմբագրել]

2004 թվականի մարտի 16-ին Լոնդոնում հայտնաբերվեցին սըր Արթուր Կոնան Դոյլի անձնական փաստթղթերը: Ավելի քան երեք հազար թերթ գտնվեցին մի իրավաբանական ընկերության գրասենյակում: Գտնված թղթերի շարքում էին անձնական նամակները, այդ թվում Ուինսթոն Չերչիլից, Օսկար Ուայլդից, Բերնարդ Շոուից և ԱՄՆ նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտից, օրագրային գրառումներ, սևագրություններ և Շերլոք Հոլմսի ստեղծողի անտիպ գործերի ձեռագրերը: Գտածոյի մոտավոր արժեքը կազմում է 2 միլիոն ֆունթ ստերլինգ:

Ստեղծագործությունների էկրանավորում[խմբագրել]

Գեղարվեստական ստեղծագործություններում[խմբագրել]

Արթուր Կոնան Դոյլի կյանքն ու ստեղծագործությունը դարձան վիկտորիանյան դարաշրջանի անքակտելի մասը, որը օրինաչափորեն բերեց գեղարվեստական գրականության ստեղծման, որոնցում գրողը հանդես էր գալիս որպես գործող անձ, ընդ որում շատ հաճախ իրականությունից բավականին հեռու կերպարով:

  • Քրիստոֆեր Գոլդենի և Թոմաս Է. Սնիգոսկու «Գազանանոց» (անգլ.՝ The Menagerie) վիպաշարում Կոնան Դոյլը հանդես է գալիս որպես «մեր աշխարհի՝ հզորությամբ երկրորդ կախարդ»:
  • Մարկ Ֆրոսթի ( «Թվին պիկս» հեռուստանովելի սցենարի հեղինակ) «Յոթի ցուցակը» (անգլ.՝ The List of Seven) միստիկական վեպում Դոյլն օգնում է խորհրդավոր անծանոթ Ջեք Սփարքսին աշխարհի իշխանությունը խլել փորձող չար ուժերի դեմ պայքարում:
  • Համեմատաբար ավելի ավանդական լույսի ներքո գրողի կյանքի փաստերն օգտագործվել են «Մահվան սենյակներ. Շերլոկ Հոլմսի գաղտնի ծագումը» (անգլ.՝ Murder Rooms: The Dark Beginnings of Sherlock Holmes, 2000) բրիտանական հեռուստանովելու, որտեղ երիտասարդ ուսանող-բժիշկ Արթուր Կոնան Դոյլը դանում է պրոֆեսոր Ջոզեֆ Բելլի (Շերլոկ Հոլմսի նախատիպը) և օգնում է նրան բացահայտել հանցագործություններ:
  • Արթուր Կոնան Դոյլի կերպարը ներկա է «Պարոն Սելֆրիջ» բրիտանական հեռուստանովելում:

Ստեղծագործություններ[խմբագրել]

Շարք Շերլոկ Հոլմսի մասին[խմբագրել]

  • Ալ կարմիր գույներով էտյուդը (1887)
  • Չորսի նշանը (1890)
  • Շերլոկ Հոլմսի արկածները (պատմվածքների հավաքածու, 1891 - 1892)
  • Նոթեր Շերլոկ Հոլմսի մասին (պատմվածքների հավաքածու, 1892 - 1893)
  • Բասկերվիլների շունը (1901 - 1902)
  • Շերլոկ Հոլմսի վերադարձը (պատմվածքների հավաքածու, 1903 - 1904)
  • Սարսափների հովիտը (1914 - 1915)
  • Նրա հրաժեշտի խոնարհումը (պատմվածքների հավաքածու, 1908 - 1913, 1917)
  • Շերլոկ Հոլմսի արխիվը (պատմվածքների հավաքածու, 1921 - 1927)

Պրոֆեսոր Չելլենջեր[խմբագրել]

  • Կորուսյալ աշխարհ (The Lost World, 1912)
  • Թունավորված գոտին (The Poison Belt, 1913)
  • Մշուշների երկիրը (The Land of Mists, 1926)
  • Դեինտեգրացնող մեքենա (The Disintegration Machine, 1927)
  • Երբ ճչում է երկիրը (When the World Screamed, 1928)

Շարք նավապետ Շարկիի մասին[խմբագրել]

  • Ինչպես Սենտ-Կիտտի նահանգապետը վերադարձավ հայրենիք (How the Governor of St. Kitt’s Came Home, 1897)
  • Ինչպես կապիտան Շարկին և Ստիվեն Կրեդդոկը խորամանկեցին միմյանց (The Dealings of Captain Sharkey with Stephen Craddock, 1897)
  • Ինչպես Կոլլի Բենկսը վերացրեց կապիտան Շարկիին (How Copley Banks Slew Captain Sharkey, 1897)
  • Կապիտն Շարկիի սխալը (The Blighting of Sharkey, 1910)

Շարք Բրիգադիր Ժերարի մասին[խմբագրել]

  • Բրիգադիր Ժերարի սխրանքները (The Exploits of Brigadier Gerard, 1896)
  • Բրիգադիր Ժերարի արկածները (The Adventures of Gerard, 1903)
  • Բրիգադիրի ամուսնությունը (The Marriage Of The Brigadier, 1910)

Պատմավեպեր[խմբագրել]

  • Միխեյ Կլարկ (Micah Clarke, 1888), վեպ Մոնմուտայի ապստամբության մասին, Անգլիա XVII դար
  • Սպիտակ ջոկատը (The White Company, 1891)
  • Մեծ ստվերը (The Great Shadow, 1892)
  • Վտարանդիները (The Refugees) (տպագրվել է 1893, գրվել՝ 1892), վեպ Ֆրասնիայի հուգենոտների մասին, XVII դար
  • Ռոդնի Սթոուն (Rodney Stone, 1896)
  • Քեռի Բեռնակը (Uncle Bernac, 1897)
  • Սըր Նայջլ Լորինգ (Sir Nigel, 1906)

Ֆանտաստ ժանրի ստեղծագործություններ[խմբագրել]

Պոեզիա[խմբագրել]

  • Գործողության երգեր (Songs of Action, 1898)
  • Ճանապարհային երգեր (Songs of the Road, 1911)
  • (The Guards Came Through and Other Poems, 1919)

Դրամատուրգիա[խմբագրել]

  • Ջեյն Էննի, կամ Նվեր լավ վարքի համար (Jane Annie, or the Good Conduct Prize, 1893)
  • Դուետ (A Duet. A duologue, 1899)
  • Բրիդադիր Ժերար (Brigadier Gerard, 1910)
  • Ձկնկիթով զամբյուղը (A Pot of Caviare, 1912)
  • Խայտաբղետ զամբյուղը (The Speckled Band, 1912)
  • Վաթերլոու (Waterloo. (A drama in one act, 1919)
  • Ադամանդե հերակալ. Երեկոն պարոն Շերլոկ Հոլմսի հետ (The Crown Diamond։ An Evening With Mr Sherlock Holmes, 1921)
  • Շերլոկ Հոլմս (Sherlock Holmes։ A Drama in Four Acts, 1899, համահեղինակ Ուիլյամ Գիլպետի հետ)

Հրապարակախոսություններ[խմբագրել]

  • Անգլո-պրուսական պատերազմ (1899 - 1902) (The Great Boer War, 1900)
  • Պատերազմի որոշ դասեր (Some Lessons of the War, 1900)
  • Հանցագործություն Կոնգոյում (The Crime of the Congo, 1909)
  • Մեծ Բրիտանիան նոր պատերազմում (Great Britain and the Next War, 1914)
  • Ֆրանսիայում և Ֆլանդրիում անգլիական զորաջոկատների գործողությունների պատմություն (The British Campaign in France and Flanders։ 1914, 1916)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Նոթեր Շերլոկ Հոլմսի մասին : Կորուսյալ աշխարհ / Ա. Կոնան-Դոյլ; Ռուս. թարգմ.՝ Խ. Հրաչյան, Մ. Մեսրոպյան; Խմբ.՝ Ռ.Հ. Քալաշյան; Նկ.՝ Ա.Կ. Կարագյան; Վերջաբ.՝ Կ. Չուկովսկի. - Երևան : Սովետական գրող, 1985. - 504 էջ։
  2. Կորուսյալ աշխարհ / Ա. Կոնան-Դոյլ ; Ռուս. թարգմ.՝ Խ. Հրաչյան; Խմբ.՝ Վ. Դանիելյան. - Երևան : Հայպետհրատ , 1957. - 269 էջ։
  3. Նոթեր Շերլոկ Հոլմսի մասին / Ա.Կ. Դոյլ; Թարգմ.՝ Խ. Հրաչյան, Վ. Տալյան, Գ. Վիրապյան; Առաջաբ.՝ Կ. Չուկովսկի; Խմբ.՝ Ա. Ղուկասյան. - Երևան : Հայպետհրատ, 1958. - 535 էջ։
  4. Բրիգադիր Ժերարի սխրանքները : Պատմվածքներ / Ա.Կ. Դոյլ; Թարգմ. ռուս.՝ Ա. Սարգսյան; Վերջաբ. հեղ.՝ Դ. Ուռնով; Խմբ.՝ Էդ. Ավագյան. - Պատմվածքներ - Երևան : Հայաստան, 1990. - 535 էջ
  5. Մարաքոտի անդունդը։ [Վիպակ] / Ա.Կ. Դոյլ; Թարգմ.՝ Հ.Ա. Դոլուխանյան; Վերջաբ.՝ Ն. Ժորով; Խմբ.՝ Ա. Ղուկասյան. - Երևան : Հայաստան, 1965. - 102 էջ
  6. Գրողի իսկական ազգանունն է Դոյլ: Կոնան ազգանունով իր սիրելի քեռու մահից հետո (որը նրան դաստիարակել էր), նա վերցրեց քեռու ազգանունը՝ որպես երկրորդ անուն: Այսպիսով՝ Կոնանը նրա միջին անունն է, սակայն հասուն տարիքում նա սկսեց կիրառել այն, որպես գրական կեղծանուն՝ Կոնան Դոյլ
  7. «Նրա հրաժեշտի խոնարհումը» պատմվածքում Շերլոկ Հոլմսը որպես կեղծանուն վերցնում է Օլթեմոնտ անունը:
  8. 8,0 8,1 8,2 Կոնան Դոյլ, 2003
  9. Արթուր Կոնան Դոյլ։ «Սպիրիտիզմը և պատերազմը»։ Սպիրիտիզմի պատմություն։ SBNet.ru։ http://www.sbnet.ru/books/eng/Doyle/other/history.ru/23.htm։ Վերցված է 2014-02-01։ 
  10. 10,0 10,1 Քառ, 2001
  11. Janet B. Pascal (2000). "Arthur Conan Doyle:Beyond Baker Street: Beyond Baker Street". p. 95. Oxford University Press
  12. "Obituary: Air Commandant Dame Jean Conan Doyle". The Independent; retrieved 6 November 2012

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]