Աստերոիդի արբանյակ
Աստերոիդի արբանյակը — աստերոիդ է, որը պտտվում է ուղեծրով այլ աստերոիդի շուրջ և հանդիսանում է նրա բնական արբանյակ: Աստերոիդը և նրա արբանյակը իրենցից ներկայացնում են մի համակարգ, որը պահպանվում է երկու մարմինների ձգողական ուժերի հաշվին: Այն աստերոիդային համակարգը, որտեղ աստերոիդի չափերը համեմատելի են նրա արբանյակի չափերի հետ անվանում են կրկնակի աստերոիդ: Այս պահին հայտնի են նաև համակարգեր, կազմված երեք մարմիններից[1]:
Բովանդակություն |
Հետազոտություններ [խմբագրել]
Մինչև XIX դարի ավարտը աստերոիդները համարվում էին առանձին մարմիններ: Սակայն XX դարի սկզբում, դիտարկման սարքավորումների զարգացմանը զուգնթաց, ի հայտ եկան ենթադրություններ կրկնակի աստերոիդների գոյության մասին: Կատարվեցին մասնավորապես (433) Էրոս աստերոիդի մանրակրկիտ հետազոտություններ: Սակայն այսպիսի հետազոտությունները շատ չէին, և նրանք հակասում էին ընդունված տեսակետներին[2]:
Աստերոիդների արբանյակների հայտնաբերման առաջին փորձերը կատարվեցին աստերոիդի փայլի թուլացման միջոցով, նրանց կողմից աստղերի ծածկման ընթացքում: Հետազոտվեցին (6) Հեբե (1977 թվական) և (532) Հերկուլինա (1978 թվական) աստերոիդները: Հետազոտությունների ընթացքում ենթադրվեց արբանյակների գոյությունը այս մարմինների մոտ, սակայն հետագայում այս տվյալները չհաստատվեցին[1]: Հետագայում չեխ աստղագետ Պյոտր Պրավեցը (1991 թվականին) և գերմանացի Գ. Խանը (1994 թվականին), ուշադրություն դարձրեցին երկու Երկրի մոտով անցնող փոքր աստերոիդների փայլի փոփոխականության վրա, որը կարող էր վկայել նրանց կրկնակի լինելու մասին: Ցավոք սրտի, այդ դիտարկումները չհաջողվեց կրկնել[3]:
Առաջին հաստատված աստերոիդի արբանյակը հայտնաբերվել է 1993 թվականին «Գալիլեո» ԱՄԿ-ի կողմից: Այն հայտնաբերվեց (243) Իդա աստերոիդի մոտ, ԱՄԿ-ի այս մարմնի մոտով թռիչքի ժամանակ: Արբանյակը անվանեցին Դակտիլ[4]: Երկրորդ հայտնաբերված արբանյակն էր 1998 թվականին հայտնաբերված Փոքիրկ Իշխանը, (45) Էուգենիա աստերոիդի արբանյակը: 2002 թվականին հայտնաբերվեց առաջին արբանյակը տրանսնեպտունային մարմնի՝ 1998 WW31-ի մոտ[5]:
Հետազոտության մեթոդներ [խմբագրել]
Արբանյակների հայտնաբերումը թույլ է տալիս ավելի խորը հետազոտել աստերոիդները, քանի որ արբանյակների ուղեծրերի հաշվի առնելը թույլ է տալիս ստանալ առավել ճշգրիտ տվյալներ կրկնակի համակարգերի հիմնական ֆիզիկական առանձնահատկությունների մասին, այնպիսիք ինչպիսին է զանգվածը, և լուսաբանում է նրանց հնարավոր ծագումը և ձևավորումը[6]: Այդ պատճառով, գիտնականները որոնում են բազմազան մեթոդներ աստերոիդների ուսումնասիրման համար, նրանց արբանյակների հայտնաբերման նպատակով: Ահա դրանցից մի քանիսը՝
- օպտիկական — ուղղակի օպտիկական դիտարկումներ տիեզերական և երկրային աստղադիտակների միջոցով;
- ռադիոտեղորոշման — տիեզերական և երկրային ռադիոաստղադիտակների միջոցով;
- ֆոտոմետրիկ — աստղի փայլի փոփոխության չափումը աստերոիդի կողմից նրա ծածկման ժամանակ;
- հետազոտություններ ԱՄԿ-ների միջոցով:
Օպտիկական մեթոդը հանդիսանում է առավել ակնհայտը, սակայն ունի մի շարք թերություններ, որոնցից ամենակարևորներն են, թույլ փայլով մարմնի հայտնաբերումը ավելի պայծառ մարմնի մոտ և մեծ անկյունային ճշգրտությամբ դիտարկումների անհրաժեշտությունը: Այդ պատճառով օպտիկական դիտարկումները թույլ են տալիս հայտնաբերել քիչ թվով արբանյակներ, որոնք ունեն բավարար չափեր աստերոիդի համեմատ, և պտտվում են նրանից բավարար մեծ հեռավորության վրա:
Ռադիոտեղորոշման մեթոդը թույլ է տալիս բավականին ճշգրիտ չափել մարմնի ձևը (մեծ ռադիոաստղադիտակների միջոցով 10 մետրի ճշտությամբ), արտացոլված ռադիոալիքի ուշացման ժամանակի չափման միջոցով: Ռադիոտեղորոշման մեթոդի թերությունն է նրա գործողության փոքր շառավիղը: Հետազոտվող մարմին հեռավորության մեծացմանը զուգընթաց դիտարկումների ճշտությունը զգալիորեն իջնում է[2]:
Ֆոտոմետրիկ դիտարկումների մեթոդը կիրառում է ծածկվող աստղի փայլի թուլացման չափումը: Այս մեթոդի առավելությունը կայանում է նրանում, որ այն կարելի է օգտագործել սիրողական աստղագիտական սարքերով դիտարկուներ կատարելիս: Իսկ թերությունը՝ աստերոիդի արբանյակը նկատվելու համար պետք է անցնի դիտարկման տարածքով աստղի ծածկման ժամանակ[7]:
ԱՄԿ-ների միջոցով հետազոտություննրը հանդիսանում են առավել ճշգրիտը, քանի որ թույլ են տալիս օգտագործել ԱՄԿ-ի վրա տեղադրված սարքավորումները ավելի մոտ հեռավորությունից:
Ծագումը [խմբագրել]
Աստերոիդների արբանյակների ծագումը այս պահին միանշանակ չի ճշգրտվել: Գոյություն ունեն տարբեր տեսություններ: Լայնորեն ընդունված տեսություններից մեկն է, որ արբանյակները կարող են լինել աստերոիդի այլ մարմնի հետ բախման մնացորդային արդյունք: Այլ զույգերը կարող են առաջանալ մեծ մարմնի կողմից փոքի մարմին որսման հետևանքով:
Մեկ այլ տեսության համաձայն, աստերոիդների արբանյակները ձևավորվել են Արեգակնային համակարգի ձևավորման սկզբում:
Ենթադրվում է, որ աստերոիդներց շատերը կազմված են մի քանի քարե մարմիններից, որոնք թուլ կերպով կապված են իրաի հետ ձգողության ազդեցության տակ, և ծածկված են ռեգոլիտի շերտով, այդ իսկ պատճառով արտաքին թույլ ազդեցությունը կարող է բերել այսպիսի համակարգի քանդման և մոտ հեռավորության վրա արբանյակների առաջացմանը[2]:
Ընդհանուր բնութագիրը [խմբագրել]
Աստերոիդի մակընթացային ազդեցությունը նրա արբանյակի վրա ազդում է նրա ուղեծրի հատկանիշների վրա, և հավասարեցնում է մարմնի պտտման առանցքը հիմնական մարմնի առանցքի հետ: Ինքը, արբանյակը ժամանակի ընթացքում աստերոիդի ձգողության դաշտի ազդեցության տակ դառնում է մի փոքր ձգված ձևի: Եթե հիմնական մարմնի պտտման պարբերությունը ավելի փոքր է նրա արբանյակի պտտման պարբերությունից, ապա ժամանակի ընթացքում արբանյակը հեռանում է, իսկ հիմնական մարմնի պտտման պարբերությունը դանդաղում է[2]:
Կրկնակի աստերոիդները պտտվում են ելիպտիկ ուղեծրերով, ընդհանուր զանգվածի կենտրոնի շուրջ[8]:
Որոշ աստերոիդները իրենց արբանյակներով[1] [խմբագրել]
| Հիմնական մարմին | Ուղեծրի տեսակը | Հիմնական մարմնի տրամագիծը (կմ) (չափերը) |
Արբանյակ | Արբանյակի տրամագիծը (կմ) (չափերը) |
Մարմինների միջև հեռավորությունը (կմ) |
|---|---|---|---|---|---|
| (22) Կալիոպե | Աստերոիդների գոտի | 181,0 ± 4,6 (231,4×175,3×146,1) |
Լինուս | 38 ± 6 | 1 065 ± 8 |
| (45) Էուգենիա | 214,6 ± 4,2 (305×220×145) |
Փոքրիկ Իշխան | 12,7 ± 0,8 | 1 184 ± 12 | |
| S/2004 (45) 1 | 6? | 700? | |||
| (87) Սիլվիա | 286 (384×264×232) |
Ռեմուս (Սիլվիա II) | 7 ± 2 | 706 ± 5 | |
| Ռոմուլուս (Սիլվիա I) | 18 ± 4 | 1 356 ± 5 | |||
| (90) Անտիոպե | 87,8 ± 1,0 (93,0×87,0×83,6) |
S/2000 (90) 1 | 87,8 ± 1,0 (89,4×82,8×79,6) |
171 ± 1 | |
| (93) Միներվա | 141,55 | S/2009 (93) 1 | 4 | 630 | |
| S/2009 (93) 2 | 3 | 380 | |||
| (121) Հերմիոնե | 209,0 ± 4,7 (230×120×120) |
S/2002 (121) 1 | 18 | 794,7 ± 2,1 | |
| (216) Կլեոպատրա | 124 (217×94×81) |
Ալեկսհելիոս (Կլեոպատրա I) | 5 | 775 | |
| Կլեոսելենա (Կլեոպատրա II) | 3 | 380 | |||
| (243) Իդա | (59,8×25,4×18,6) | Դակտիլ | (1,6 × 1,4 × 1,2) | 108 | |
| (283) Էմմա | 148,1 ± 4,6 | S/2003 (283) 1 | 12 | 596 ± 3 | |
| (617) Պատրոկլուս | տրոյացիներ | 121,8 ± 3,2 | Մենոետիուս | 112,6 ± 3,2 | 680 ± 40 |
| (702) Ալաուդա | Աստերոիդների գոտի | 194,73 | Պիչի-ունեմ | 5,5 | 900 |
| (762) Պուլկովա | Աստերոիդների գոտի | 137,1 ± 3,2 | S/2000 (762) 1 | 20 | 810 |
| (136617) 1994 CC | Ապոլոններ | 0,7 | (136617) 1994 CC I | ≈0,05 | |
| (136617) 1994 CC II | ≈0,05 | ||||
| Տրանսնեպտունային մարմիններ | |||||
| (42355) Տիֆոն | Ցրված սկավառակի մարմիններ | 134 | Եքիդնա | 78 | 1 300? |
| (47171) 1999 TC36 | պլուտինո | 350—470 | S/2001 (47171) 1 | 142 ±23 | 7 640 ± 460 |
| (50000) Կվավար | Քյուբիվանոներ | <1100 | Վեյվոտ | 74 | 14 500 |
| (58534) Լոգոս | Քյուբիվանոներ | 80 | Զոյա | 66 | 8 010 ± 80 |
| (65489) Սիտո | Ցրված սկավառակի մարմիններ | 172 ± 18 | Ֆորսիուս | 134 ± 14 | 1 841 ± 48 |
| (66652) Բորասիզի | Քյուբիվանոներ | 166 | Պաբու | 137 | 4 660 ± 170 |
| (79360) Սիլա-Նունամ | Քյուբիվանոներ | 305 | S/2005 (79360) 1 | 292 | 2300 |
| (82075) 2000 YW134 | Ցրված սկավառակի մարմիններ | 431 | S/2005 (82075) 1 | 237 | 1900 |
| (88611) Տեհարոնհիավակո | Քյուբիվանոներ | 176 ± 20 | Սավիսկերա | 122 ± 14 | 27 300 ± 343 |
| (90482) Օրկ | պլուտինո | 946 | Վանտ | 262 ± 170 | 8 700 |
| (120347) Սալացիա | Քյուբիվանոներ | 548 | Ակտեա | 190 | 3 500? |
| (139775) 2001 QG298 | պլուտինո | (260×205×185) | S/2002 (139775) 1 | (265×160×150) | 400 |
| (148780) Ալտջիրա | Քյուբիվանոներ | 340? | S/2007 (148780) 1 | 246? | 5 800? |
| 1998 WW31 | Քյուբիվանոներ | 133 ± 15 | S/2000 (1998 WW31) 1 | 110 ± 12 | 22 300 ± 800 |
Ծանոթագրություններ [խմբագրել]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 «Asteroids with Satellites by Wm. Robert Johnston»։ http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html։ Վերցված է 04.10.2008։ (անգ.)
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 «Астероиды. Asteroids.chat.ru»։ http://asteroids.chat.ru/։ Վերցված է 04.10.2008։ (ռուս.)
- ↑ «Мир астероидов. Статья В.Г. Сурдина в журнале "Природа"»։ http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/NATURE/SURDAST.HTM։ Վերցված է 04.10.2008։ (ռուս.)
- ↑ «243 Ida and Dactyl. Nineplanets.org»։ http://www.nineplanets.org/ida.html։ Վերցված է 04.10.2008։ (անգ.)
- ↑ «IAUC 7610: S/2000 (1998 WW_31) 1. Central Bureau for Astronomical Telegrams»։ http://cfa-www.harvard.edu/iauc/07600/07610.html։ Վերցված է 04.10.2008։ (անգ.)
- ↑ D. Hestroffer, F. Vachier.։ «Orbit determination of binary asteroids. IAU Symposium (2005).»։ http://www.on.br/acm2005/visualiza-abstract.php?acao=Orbit+determination+of+binary+asteroids։ Վերցված է 04.10.2008։ (անգ.)
- ↑ «Фотографические наблюдения покрытий звезд астероидами. Земля и Вселенная»։ http://ziv.telescopes.ru/rubric/amateur/index.html?pub=3։ Վերցված է 04.10.2008։ (ռուս.)
- ↑ «Астероиды. Cosmoportal.org.ua»։ http://www.cosmoportal.org.ua/pagesid-13.html։ Վերցված է 04.10.2008։ (անգ.)
Արտաքին հղումներ [խմբագրել]
- Orbits of Binary Asteroids with Adaptive Optics (անգ.)
- Asteroids with Satellites (անգ.)
- Other Reports of Asteroid/TNO Companions (անգ.)
- Asteroids.chat.ru (ռուս.)
|
|||||||||||||||||||||||
