Սևանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Գեղարքունիքի մարզ)

Այս հոդվածը ներկայացնում է Գեղարքունիքի մարզի Սևան քաղաքի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից^[1]։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 113 հուշարձան (18 միավոր)։

հուշարձան	կառուցված	վայր, հասցե	կոորդ	համարանիշ	նշան.	հավելյալ նշումներ	պատկեր
Ամրոց Մեծեփ	մ.թ.ա. 3-1 հզ	0,6 կմ հս-ամ	—	5.4/1	Հ	Գոմաձոր թաղամաս, Մեծեփի գագաթին, քաղաքի հեռուստաաշտարակի մոտ	Լուսանկար վերբեռնել
Գերեզմանոց	9-20 դդ.	հվ-աե մասում	—	5.4/2	Տ	Ցամաքաբերդ թաղամասի եզրին, երկաթգծից ձախ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	9-10 դդ.		—	5.4/2.1	Հ	ընկած գետնին, ստորին մասը չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	11 դ.		—	5.4/2.2	Հ	ընկած գետնին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/2.3	Հ	ընկած գետնին, եզրերը վնասված, վերին ձախ մասը չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/2.4	Հ	երկատված, կանգնեցված գետնին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	14-15 դդ.		—	5.4/2.5	Հ	ընկած գետնին, եզրերը ջարդված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	14-15 դդ.		—	5.4/2.6	Հ	ընկած գետնին, վերնամասը` չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Տապանաքար լիմեցի Կարապետ վարդապետի	16-17 դդ.		—	5.4/2.7	Տ		Լուսանկար վերբեռնել
Տապանաքար Թումանի	1701 թ.		—	5.4/2.8	Տ		Լուսանկար վերբեռնել
Տապանաքար Խաչատուրի	1708 թ.		—	5.4/2.9	Տ		Լուսանկար վերբեռնել
Տապանաքար Մասումի	1731 թ.		—	5.4/2.10	Տ		Լուսանկար վերբեռնել
Գերեզմանոց	9-20 դդ.	հս-ամ մասում	—	5.4/3	Տ	Գոմաձոր թաղամասի հս եզրին, գործող գերեզմանոցի հվ մասում	Լուսանկար վերբեռնել
Դամբարանադաշտ	մ.թ.ա. 2-1 հզ	հս եզրին	—	5.4/4	Հ	Ցամաքաբերդ թաղամասում, «Սևան» հյուրանոցից 300մ աե	Լուսանկար վերբեռնել
Եկեղեցի	9-10 դդ.	0,1 կմ հս	—	5.4/5	Տ	Գոմաձոր թաղամաս, միջնադարյան գերեզմանոցի տարածքում, ավերված	Լուսանկար վերբեռնել
Գերեզմանոց	10-17 դդ.		—	5.4/5.1	Տ	եկեղեցուց աե	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12 դ.		—	5.4/5.1.1	Հ	խրված հողի մեջ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար Սարգսի	12-13 դդ.		—	5.4/5.1.2	Հ	ընկած գետնին, երկատված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/5.1.3	Հ	կիսով խրված հողի մեջ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/5.1.4	Հ	խրված հողի մեջ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/5.1.5	Հ	ընկած գետնին, երկատված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/5.1.6	Հ	ընկած գետնին, երկատված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	13 դ.		—	5.4/5.1.7	Հ	խրված հողի մեջ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	13 դ.		—	5.4/5.1.8	Հ	ընկած գետնին, եզրերը վնասված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	14-15 դդ.		—	5.4/5.1.9	Հ	ընկած գետնին	Լուսանկար վերբեռնել
Եկեղեցի	1924 թ.	հս-ամ մասում	—	5.4/6	Տ	Գոմաձոր թաղամասի եզրին, Մեծեփ սարի լանջին	Լուսանկար վերբեռնել
Եկեղեցի Սբ. Գևորգ	19 դ.	հս-աե մասում	—	5.4/7	Տ	Ցամաքաբերդ թաղամասի կնտ.-ում	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	11 դ.		—	5.4/7.1	Հ	ագուցված աե պատին, արտաքուստ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/7.2	Հ	հվ ավանդատանը, ձախ եզրը ջարդված	Լուսանկար վերբեռնել
Գերեզմանոց	11-19 դդ.		—	5.4/7.3	Տ	եկեղեցուց հվ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12 դ.		—	5.4/7.3.1	Հ	ընկած գետնին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	14-15 դդ.		—	5.4/7.3.2	Հ	խրված հողի մեջ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	14-15 դդ.		—	5.4/7.3.3	Հ	պատվանդանին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	9-10 դդ.	հս-աե մասում	—	5.4/8	Հ	Ցամաքաբերդ թաղամաս, «Սևան» հանգստյան տան տարածքում, պատվանդանին, վերին և ստորին ձախ անկյունները կոտրված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	11-12 դդ.	հս-աե մասում	—	5.4/9	Հ	Ցամաքաբերդ թաղամաս, հյուրանոց տանող ճանապարհից աջ, նորաշեն սրբատեղիի բեմին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	11-12 դդ.	հս-աե մասում	—	5.4/10	Հ	Ցամաքաբերդ թաղամաս, հյուրանոց տանող ճանապարհից աջ, նորաշեն սրբատեղիի բեմին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	11-12 դդ.	հս-աե մասում	—	5.4/11	Հ	Ցամաքաբերդ թաղամաս, հյուրանոց տանող ճանապարհից աջ, նորաշեն սրբատեղիի բեմին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	11-12 դդ.	հս-աե մասում	—	5.4/12	Հ	Ցամաքաբերդ թաղամաս, հյուրանոց տանող ճանապարհից աջ, նորաշեն սրբատեղիի բեմին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	11-12 դդ.	հս-աե մասում	—	5.4/13	Հ	Ցամաքաբերդ թաղամաս, հյուրանոց տանող ճանապարհից աջ, նորաշեն սրբատեղիի բեմին	Լուսանկար վերբեռնել
Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին	1980 թ.	ք. մ.	—	5.4/14	Տ	Գոմաձոր թաղամաս ճարտ.՝ Ս. Մանվելյան	Լուսանկար վերբեռնել
Մատուռ Թուխ Մանուկ	16 դ.	ամ մասում	—	5.4/15	Տ	Գոմաձոր թաղամաս, Մեծեփ սարի աե լանջին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12 դ.		—	5.4/15.1	Հ	ագուցված աե պատին, ներքուստ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/15.2	Հ	ագուցված ամ պատին, ներքուստ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/15.3	Հ	ներսում, երկատված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/15.4	Հ	ընկած գետնին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	14-15 դդ.		—	5.4/15.5	Հ	կանգնեցված ներսում	Լուսանկար վերբեռնել
Մատուռ Թուխ Մանուկ	16-17 դդ.	հս մասում	—	5.4/16	Տ	Ցամաքաբերդ թաղամաս	Լուսանկար վերբեռնել
Ռեստորանի շենք. «Ծովինար» ռեստորանը	1963 թ.	Սևանի ափին	—	5.4/17	Տ	ճարտ.՝ Ռ. Իսրայելյան	Լուսանկար վերբեռնել
Վանական համալիր. Սևանի վանքը	9-20 դդ.	հս-աե մասում	40°33′50″N 45°00′39″E / 40.563917°N 45.010808°E / 40.563917; 45.010808	5.4/18	Հ	թերակղզում	Լուսանկար վերբեռնել
Եկեղեցի Սբ. Առաքելոց	874 թ.		—	5.4/18.1	Հ		Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	10 դ.		—	5.4/18.1.1	Հ	հենած բեմին, 3 խաչքարերից ձախից 1-ինը	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար Ղազարի	13 դ.		—	5.4/18.1.2	Հ	հենած հս պատին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	14-15 դդ.		—	5.4/18.1.3	Հ	հենած հվ պատին, ներքուստ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար Ներսեսի	1425 թ.		—	5.4/18.1.4	Հ	հենած հվ պատին, ներքուստ, վերնամասը` չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	1510 թ.		—	5.4/18.1.5	Հ	հենած խորանի հս պատին, վերին և ստորին աջ անկյունները` կոտրված, թվակիր	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16 դ.		—	5.4/18.1.6	Հ	կանգնեցված հվ պատի մոտ, ներքուստ, վերնամասը` չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16 դ.		—	5.4/18.1.7	Հ	բեմին, արձանագիր	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար Հայրապետի և Հրէպէկայի («Խաչելություն»)	1653 թ.		—	5.4/18.1.8	Հ	խորանում, պատվանդանին, կազմող՝ Տրդատ, բերվել է 19 դ. կեսին՝ Նորաշեն գյուղից	Լուսանկար վերբեռնել
Տապանաքար	1875 թ.		—	5.4/18.1.9	Հ	ներսում, բերված Բջնիից	Լուսանկար վերբեռնել
Եկեղեցի Սբ. Աստվածածին	874 թ.		—	5.4/18.2	Հ		Լուսանկար վերբեռնել
Գավիթ	1653 թ.		—	5.4/18.2.1	Հ		Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	9-10 դդ.		—	5.4/18.2.1.1	Հ		Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	9-10 դդ.		—	5.4/18.2.1.2	Հ		Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	10-11 դդ.		—	5.4/18.2.1.3	Հ	հենած հս պատին, ներքուստ, եզրերը ջարդոտված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	11 դ.		—	5.4/18.2.1.4	Հ	հենած հս պատին, վերնամասը` չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	11-12 դդ.		—	5.4/18.2.1.5	Հ	պահպանվել է միջին մասը	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	11-12 դդ.		—	5.4/18.2.1.6	Հ	տեղադրված ամ պատին, ստորին ձախ և վերին աջ անկյունները` ոտրված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12 դ.		—	5.4/18.2.1.7	Հ	վերնամասը` չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար «Թևավոր խաչ»	12 դ.		—	5.4/18.2.1.8	Հ	հենած հվ պատին, արտաքուստ, վերին խաչաթևը չի պահպանվել, արձանագիր խաչքարը Սևան է բերվել Դդմաշեն գյուղից	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/18.2.1.9	Հ	ստորին մասը չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/18.2.1.10	Հ	եզրագոտին ջարդոտված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/18.2.1.11	Հ	վերնամասը` չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/18.2.1.12	Հ	հենած եկեղեցու ամ պատին, արտաքուստ, մուտքից ձախ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	13 դ.		—	5.4/18.2.1.13	Հ	աջ եզրը կոտրված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	13 դ.		—	5.4/18.2.1.14	Հ	բեկոր	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	15 դ.		—	5.4/18.2.1.15	Հ		Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	15-16 դդ.		—	5.4/18.2.1.16	Հ	հենած ամ պատին, արտաքուստ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	15-16 դդ.		—	5.4/18.2.1.17	Հ		Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	15-16 դդ.		—	5.4/18.2.1.18	Հ	ներսում	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	15-16 դդ.		—	5.4/18.2.1.19	Հ	տեղադրված հվ պատին, ներքուստ, վերնամասը` չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	15-16 դդ.		—	5.4/18.2.1.20	Հ	հենած հս պատին, ներքուստ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	15-16 դդ.		—	5.4/18.2.1.21	Հ	հենած հվ պատին, ներքուստ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար Խաթունի	15-16 դդ.		—	5.4/18.2.1.22	Հ	հենած հս պատին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	15-16 դդ.		—	5.4/18.2.1.23	Հ	տեղադրված հվ պատին, ներքուստ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	1551 թ.		—	5.4/18.2.1.24	Հ	հենած հս պատին, բեկոր	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16 դ.		—	5.4/18.2.1.25	Հ	հենած ամ պատին, արտաքուստ, մուտքից աջ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16 դ.		—	5.4/18.2.1.26	Հ	վերնամասը` չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16 դ.		—	5.4/18.2.1.27	Հ	հենած հս պատին, եզրերը ջարդոտված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16 դ.		—	5.4/18.2.1.28	Հ	արձանագիր, ստորին եզրը չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16-17 դդ.		—	5.4/18.2.1.29	Հ	հենած հս պատին, ստորին և վերին եզրերը կոտրված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16-17 դդ.		—	5.4/18.2.1.30	Հ	հենած հս պատին, ներքուստ	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16-17 դդ.		—	5.4/18.2.1.31	Հ	աջակողմյան մասը չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16-17 դդ.		—	5.4/18.2.1.32	Հ	տեղադրված հվ պատին, վերնամասը` չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16-17 դդ.		—	5.4/18.2.1.33	Հ	վերնամասը` չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16-17 դդ.		—	5.4/18.2.1.34	Հ	պահպանվել է միջնամասը	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	16-17 դդ.		—	5.4/18.2.1.35	Հ	արձանագիր, ստորին մասը չի պահպանվել	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	1615 թ.		—	5.4/18.2.1.36	Հ	հվ-ամ ամկյան մոտ, վերին աջ անկյունը կոտրված	Լուսանկար վերբեռնել
Տապանաքար	15-16 դդ.		—	5.4/18.2.1.37	Տ	հվ պատի մոտ, եզրերը ջարդոտված	Լուսանկար վերբեռնել
Եկեղեցի Սբ. Հարություն	305 թ, 9 դ.		—	5.4/18.3	Հ	ավերված	Լուսանկար վերբեռնել
Ճեմարանի շենք	9 դ.		—	5.4/18.4	Հ	վրկնգ.՝ 1834-1835 թթ., 1907 թ.	Լուսանկար վերբեռնել
Գերեզմանոց	9-16 դդ.		—	5.4/18.5	Հ	եկեղեցիների շուրջը	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	9-10 դդ.		—	5.4/18.5.1	Հ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 10 մ աե, կանգնեցված գետնին, ձախ եզրագոտին ջարդված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	9-10 դդ.		—	5.4/18.5.2	Հ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 15 մ հս, պատվանդանին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	12-13 դդ.		—	5.4/18.5.3	Հ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 100 մ ամ, դեպի վանք տանող աստիճաններից աջ, 4 խաչքարերից ձախից 1-ինը	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	1212 թ.		—	5.4/18.5.4	Հ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 100 մ ամ, դեպի վանք տանող աստիճանների սկզբնամասում	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար Աբլհասանի	1227 թ.		—	5.4/18.5.5	Հ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 100 մ աե, վերնամասը` կոտրված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	1462 թ.		—	5.4/18.5.6	Հ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 100 մ ամ, դեպի վանք տանող աստիճանների սկզբնամասում, թվակիր	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար Պռոշի	15-16 դդ.		—	5.4/18.5.7	Հ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 100 մ ամ, դեպի վանք տանող աստիճանների սկզբնամասում	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	15-16 դդ.		—	5.4/18.5.8	Հ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 100 մ ամ, դեպի վանք տանող աստիճանների սկզբնամասում, երկատված	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար Սուլթանի	15-16 դդ.		—	5.4/18.5.9	Հ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 15 մ հս, պատվանդանին կանգնած 4 խաչքարերից ձախից 1-ինը	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	15-16 դդ.		—	5.4/18.5.10	Հ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 100 մ աե, երկատված, ընկած գետնին	Լուսանկար վերբեռնել
Խաչքար	1557 թ.		—	5.4/18.5.11	Հ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 15 մ հս, պատվանդանին կանգնած զույգ խաչքարերից աջակողմյանը	Լուսանկար վերբեռնել
Տապանաքար	15-16 դդ.		—	5.4/18.5.12	Տ	Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց 15 մ հս	Լուսանկար վերբեռնել
Բնակելի տուն (Մոլոկանի տուն)	1842 թ.	քաղաքի մեջ, Նաիրյան փող. 17, Սևանա լճի ափամերձ հատվածում	—	5.4/19	Տ	կառ.՝ Իսայ Երշով	Լուսանկար վերբեռնել
Հայաստանի Գրողների միության հանգստյան տունը (Հայաստանի գրողների միության «Սևան» ստեղծագործական տուն	1935 թ., 1968 թ.	Ձկնորսների փող. 7, Սևանա թերակղզու հվ ցածրադիր մասում, Սևանի վանական համալիրից հվ-աե	—	5.4/20	Հ	ճարտ.՝ Գ. Քոչար, Մ. Մազմանյան	Լուսանկար վերբեռնել