«Հասան-Ջալալյաններ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Jump to navigation Jump to search
չ
Ռոբոտ․ Տեքստի ավտոմատ փոխարինում (-(հարավ|հյուսիս)\-(արևելյան|արևմտյան) +\1\2); կոսմետիկ փոփոխություններ
չ (Ռոբոտ․ Տեքստի ավտոմատ փոխարինում (- , +,, -, +, , - + ))
չ (Ռոբոտ․ Տեքստի ավտոմատ փոխարինում (-(հարավ|հյուսիս)\-(արևելյան|արևմտյան) +\1\2); կոսմետիկ փոփոխություններ)
|կրոն = {{Դրոշավորում|ՀԱԵ}}
}}
'''Հասան-Ջալալյաններ''', [[հայ]]կական իշխանական տոհմ [[պատմական Հայաստան]]ի [[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]] նահանգում։ Տոհմի գլխավոր կալվածքը եղել է [[Խաչեն]] գավառը, որի անունով էլ կոչվել է [[Խաչենի իշխանություն|իշխանությունիշխանությունը]]ը:
 
[[Զարգացած միջնադարյան Հայաստան|Զարգացած միջնադարում]]՝ 10-14-րդ դարերում, Խաչենի իշխանությունն ընդգրկում էր ներկայիս [[Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախ)|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը (Արցախ)]], մասամբ նաև՝ [[Սյունիքի մարզ]]ը<ref name="Ulubabyan1">Ուլուբաբյան, Բագրատ Ա. "Հասան-Ջալալյաններ": Հայկական սովետական հանրագիտարան. հատոր VI. [[Երևան]], Խորհրդային Հայաստան: [[Հայաստանի Գիտությունների Ազգային Ակադեմիա]]. 1980, էջ 246.</ref>: [[13-րդ դար]]ի հայ ավատական իշխան [[Հասան-Ջալալ]]ի տիրապետությունից հետո [[Խաչենի իշխանական տուն|Խաչենի իշխանական տան]] ներկայացուցիչերը սկսել են կրել «Հասան-Ջալալյան» ազգանունը։
Մինչև 19-րդ դարի սկիզբը Հասան-Ջալայանները ժառանգաբար տիրել են նաև [[Գանձասար]]ի կաթողիկոսությանը<ref>{{en}} [[Robert H. Hewsen|Hewsen, Robert H.]] "The Kingdom of Arc'ax" in ''Medieval Armenian Culture (University of Pennsylvania Armenian Texts and Studies)''. Thomas J. Samuelian and Michael E. Stone (eds.) Chico, California: Scholars Press, 1984, pp. 52-53. ISBN 0-89130-642-0</ref>:
 
Եկեղեցական և աշխարհիկ հուշարձանների կառուցմամբ և վերանորոգմամբ Հասան-Ջալալյանները մեծ ներդրում են ունեցել հայ մշակույթի պահպանման և զարգացման գործում։ 14-րդ դարի վերջերին Հասան-Ջալալյանների իշխանությունը ընդարձակվել է [[Շահումյան (շրջան)|ԳյուլիստանԳյուլիստանում]]ում և [[Մարդակերտ (շրջան)|ՋրաբերդՋրաբերդում]]ում: Սրանք, [[Խաչեն]]ի, [[Մարտունի (շրջան)|ՎարանդաՎարանդայի]]յի և [[Հադրութ (շրջան)|ԴիզակԴիզակի]]ի հետ ճանաչվել են իբրև [[Խամսայի իշխանություն]]<ref>{{en}} Hewsen, Robert H. "The Meliks of Eastern Armenia: A Preliminary Study." ''Revue des études Arméniennes''. NS: '''IX''', 1972, pp. 299-301.</ref>:
 
== Ծագում ==
Հասան-Ջալալյանների տոհմական տիրույթներն ընդգրկել են [[Խաչեն]] գավառը՝ [[Թարթառ]] ու [[Խաչեն (գետ)|Խաչեն]] գետերի միջին հոսանքը։
[[Պատկեր:Artsakh and Utiq from "Armenian Geograpfy"- 7th Century.jpg|մինի|300px|ձախից]]
Իշխանների հայտնի ամրություններից էին [[Խոխանաբերդ]]ը, [[Դարպասներ]]ը, [[Կաչաղակաբերդ]]ը, [[Վանք (Մարտակերտի շրջան)|ՎանքաշենՎանքաշենը]]ը: Հոգևոր կառույցներից հայտնի էին [[Գանձասար]]ը, Մեծառանից Սուրբ [[Հակոբավանք]]ը, Հուրեկը ([[Հոռեկա վանք|Հոռեկ]]), Ջրվշտիկը ([[Ջրվշտիկի վանք|Եղիշե առաքյալի վանքը]]), ուշ միջնադարում՝ նաև [[Երից Մանկանց|ԵրիցմանկունքԵրիցմանկունքը]]ը:
 
Հասան-Ջալալյանների իշխանությունը [[13–րդ դար|13-րդ դարի]] սկզբին ընդգրկվում է [[Վրաց թագավորություն|Վրաց թագավորության]] սահմաններում՝ որպես [[Զաքարյան իշխանապետություն|Զաքարյան իշխանապետության]] արևելյան սահմանագավառ։ Տոհմի հիմնադիր [[Հասան-Ջալալ Դոլա]]ն «Հայոց Արևելից Կողմանց» ([[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]], [[Ուտիք]]) գահերեց իշխանն էր՝ [[Խաչենի իշխանություն|Խաչենի]] մեծ իշխան Վախթանգ Բ Տանգիկի և [[Սարգիս Զաքարյան]]ի դուստր Խորիշահի որդին։ [[1214]] թվականից նա ժառանգում է Ներքին Խաչենի իշխանությունը, դարձել է Արցախի ու հարակից հայկական մյուս շրջանների գահերեցը։
</ref>
 
''«Խաչենը դժվարամատչելի երկիր է, անտառներով ու լեռներով պարփակված: Դա Առանի մարզեից մեկն է, որտեղ [[հայեր]] են ապրում: Նրանց փադիշահին (ղեկավարին) «[[թագավոր|թագավեր»]]» են կոչում''
</div>
* [[Ջալալ Ա]] (†[[1261]])
::::::::::::::# Առյուծներ՝ հյուսիսային կողմի մուտքի դռան վերևում
::::::::::::::# Խաչ՝ հարավային կողմում
::::::::::::::# Աղավնաբազե (արծիվ)՝ հյուսիս-արևելյանհյուսիսարևելյան կողմ
::::::::::::::# Վեցաթև աստղ՝ առյուծների մոտ, Ջալալ Ա-ի գերեզմանաքարի վրա և արևմտյան կողմում
::::::::::::::# Չորս անվանատառեր (Հասան - Ջալալ - Իշխան - Խաչենի)՝ Հասան Ջալալ Դոլայի անձնական օգտագործման սուրի երախակալի վրա (Ռուսական թանգարան, [[Սանկտ Պետերբուրգ]])
[[Հայաստանը ուշ միջնադարում|Ուշ միջնադարում]]՝ 15-17-րդ դարերում, [[Արևելյան Հայաստան]]ը հայտնվում է [[Սեֆյան Իրան]]ի գերիշխանության տակ։ [[Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախ)|Արցախի]] տարածքը բաժանվում է 5 իշխանությունների՝ [[Գյուլիստանի մելիքություն|Գյուլիստանի]], [[Ջրաբերդի մելիքություն|Ջրաբերդի]], [[Խաչենի մելիքություն|Խաչենի]], [[Վարանդայի մելիքություն|Վարանդայի]] և [[Դիզակի մելիքություն|Դիզակի]]: Իշխանությունների ղեկավարները սերում էին հիմնականում սերում էին Հասան-Ջալալյաններից և պարսիկների շրջանում հայտնի էին որպես «մելիք» ({{lang-ar|ملك թագավոր}})։ Արցախի մելիքությունները մտնում են [[Ղարաբաղի կուսակալություն|Ղարաբաղի կուսակալության]] մեջ։
 
Նոր ժամանակներում Հասան-Ջալալյանները կարևոր դեր են խաղում հայ ազգային-ազատագրական շարժման մեջ։ Մասնավորապես 1724-1731 թվականներին նրանք ղեկավարում են [[Արցախի ազատագրական պայքար (1724-1731)|Արցախի ազատագրական պայքարպայքարը]]ը օսմանյան զորքերի դեմ, և 1736 թվականին Իրանի նոր ղեկավար [[Նադիր շահ]]ը ճանաչում է նրանց իշխանությունը [[Խամսայի մելիքություններ|հինգ մելիքությունների]] վրա։ 1747 թվականին Վարանդայի ներսում առաջացած գահակալական կռիվների արդյունքում մելիքության գլխավոր բերդը՝ [[Շուշի]]ն, հանձնվում է ինքնակոչ իշխանին օգնության հասած Փանահ խանին<ref>Мирза Джамал Джеваншир Карабахский, [http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t1154.html История Карабага] гл. 3</ref>: Վերջինս թյուրքական ծագում ունեցող քոչվորական ցեղի առաջնորդ էր, որի որդու՝ Իբրահիմ խանի ղեկավարությամբ երկրամասը ենթարկվում է ռազմական հարձակման։ Ամբողջ [[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]] նահանգը, ինչպես նաև՝ [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունիքի]] հարավային հատվածը՝ [[Զանգեզուր]]ը և հարավային [[Ուտիք]]ը մտնում են վարչաքաղաքական նոր միավորի՝ [[Ղարաբաղի խանություն|Ղարաբաղի խանության]] մեջ<ref>Լեո, Երկերի ժողովածու, հ. 3, գիրք 2, Երևան, 1973</ref>:
 
Հասան-Ջալալյան իշխանական տան վերջին կալվածատեր ներկայացուցիչ մելիքները [[1813]] թվականի [[հոկտեմբերի 12]]-ին մասնակցում են [[Գյուլիստանի պայմանագիր|Գյուլիստանի պայմանագրի]] կնքմանը, որով Արցախը, [[Սյունիքի մարզ|Զանգեզուրը]], [[Տավուշի մարզ|Ղազախ-Շամշադինը]], [[Լոռու մարզ|Լոռի-Փամբակը]] ու [[Շիրակի մարզ|Շիրակը]] հանձնվում էին [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրությանը]]: Դրանով նրանք դասվում են ռուսահպատակ կալվածազուրկ իշխանների շարքին։ Նրանց սերունդների բազմաթիվ ներկայացուցիչներ տեղ են գտնում կայսրության վարչաքաղաքական ու ռազմական կառույցներում։
 
== Հայտնի Հասան-Ջալալյաններ ==
* [[Եսայի Հասան-Ջալալյան]], Արցախի կաթողիկոս
* [[Հովհաննես Հասան-Ջալալյան]], Արցախի կաթողիկոս
* [[Ռուբեն Հասան-Ջալալյան]]
 

Նավարկման ցանկ