Լուսանկարչություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սովետական հանրաճանաչ Զենիթ լուսանկարչական ապարատ

Լուսանկարչություն, պատկերների ստեղծման և պահպանման պրոցես՝ լուսային կամ այլ էկտրամագնիսական ճառագայթների գրանցման միջոցով։ Պահաժամի ընթացքում մարմինների կողմից արձակված կամ անդրադարձրած լույսի ճառագայթները պահպանվում են լուսազգայուն մակերեսի (ժապավեն, թուղթ կամ հիշողության ֆիզիկական կրիչներ՝ սենսոր) վրա։ Լուսանկարչությունն ունի արվեստային, սոցիալական, գիտական կիրառություններ։ Առաջին անգամ կայուն լուսանկարչական պատկերը ստեղծել է Ժոզեֆ Նյեպսը (ֆր.՝ Nicéphore Niepce) 1882 թվականին, սակայն դա չի պահպանվել մինչ այժմ։

Լուսանկարչատանը լուսանկարման սեանսը (1920-ականներ)
Ֆոտոլրագրողները աշխատանքի ժամանակ (2008 թվական)

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուսանկարչություն բառի համարժեքը՝ photography (հուն․ phōtos՝ լույս և γραφή՝ գծային պատկերում, նկարչություն)[1] կիրառության մեջ է մտել Սըր Ջոն Հերշելի Լոնդոնի Թագավորական Միությունում կարդացած դասախոսության շնորհիվ 1839 թվականի մարտի 14-ին։ Սակայն նույն թվականի փետրվարի 25-ին գերմանական «Վոսիշե Ցայտունգ» (Vossische Zeitung) թերթում հրատարակված հոդվածում գերմանացի աստղագետ Յոհան ֆոն Մեդլեռը օգտագործել էր այդ բառը։[2] Հայտնի է նաև, որ դեռևս 1834 թվականին լուսանկարչության անկախ հայտնագործող Անտուան Հերկյուլ Ֆլորանսն իր պրոցեսն անվանել է ֆոտոգրաֆիե (ֆրանս․` photographie)[3]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուսանկարչությունը համարվում է քիմիայի և ֆիզիկայի բնագավառներում արված մի շարք հայտնագործությունների համադրման արդյունք։ Քիմիայի բնագավառում առաջնային էին Ալբերտուս Մագնուսի և Ջորջ Ֆաբրիցիուսի կողմից, համապատասխանաբար՝ արծաթի նիտրատի ու արծաթի քլորիդի հայտնաբերումը, Ուիլհելմ Հոմբերգի և Յոհան Հեյնրիխ Շուլցեի արծաթի որոշ աղերի լուսազգայուն լինելու մասին նկարագրությունները, որը բացահայտել է երեք հարյուրամյակ առաջ Ալբերտ Մեծը[4]։ Առաջին մարդը, որը ապացուցել է, որ ոչ թե տաքությունն է, այլ լույսն է աղը մգացնում, եղել է գերմանական ֆիզիկոս Հենրիխ Յոգան Շուկցեն։ 1725 թվականին, փորձելով պատրաստել լուսատու նյութ, նա պատահականորեն կավիճը խառնել է ազոտական թթվի հետ, որի մեջ որոշակի քանակությամբ արծաթի կար։ Շուլցեն ուշադրություն դարձրեց, որ արևային լույսը ընկավ սպիտակ լուծույթի վրա, լուծույթը սկսեց մթնել, սակայն արևային շողերից պաշպանված լուծույթում, ոչինչ չփոխվեց։ Այդ փորձարկումը զարկ տվեց քիմիայի բնագավառում մի շարք դիտարկումների, բացահայտումների և հայտնագործությունների, որոնք հարյուրամյակից շատ չանցած հանգեցրին լուսանկարի հայտնագործմանը։ Ֆիզիկայի բնագավառում կարևոր էին դեռևս Արիստոտելի գրառումներից հայտնի կամերա օբսկուրան (camera obscura, լատ.՝ մութ խցիկ), դրա հիմքի վրա Վիլյամ Հայդ Ուոլաստոնի կողմից ստեղծված կամերա լուչիդան (camera lucida, լատ.՝ լուսավոր խցիկ) և ոսպնյակների կատարելագործումը։

Առաջին լուսանկարը

Լուսանկարչությունը կարողացան հայտնաբերել մի քանի բացահայտումների միաձուլելու շնորհիվ, որոնք կատարվել են դրանից շատ դարեր առաջ։ Հին չինական փիլիսոփայական Մո Ցզին մեր թվարկությունից առաջ դեռ հինգերորդ դարում նկարագրել է մութ սենյակը (լատ.՝ camera obscūra)[5]: Ավելի ուշ՝ IV և V դարերում, հունական մաթեմատիկոսներ՝ Արիստոտելը և Եվկլիդեսը իրարից անկախ նկարագրել են անալոգական սարքավորում։ Նկարիչները սկսել են օգտագործել այդ սարքավորումը հեռանկարային նկարները ստեղծելու համար, դեռ միջին դարերում, իսկ վերածննդի դարաշրջանի նկարիչների մոտ խցիկ-օբսկուրան շատ հայտնի էր «մութ սենյակ» անվան տակ։ 1964 թվականին Վիլհեմ Հոմբերգը նկարագրել է ֆոտոքիմիական ռեակցիաները, երբ լուծույթները փոխում են իրենց գույները լույսի ազդեցության տակ։

Ֆրանսիացի նկարիչ և քարտեզագրող Անտուան Ֆլորանսը, ժամանակագրական առումով առաջինն է հայտնաբերել լուսանկարչական պրոցեսը, թեև այդ մասին հայտնի է դարձել միայն 1930-ականներին։[3] 1833-ի հունվարի 15-ին (3 տարի ավելի վաղ լուսանկարչության պատենտավորման պաշտոնական տարեթվից) նա իր օրագրում մանրամասնորեն նկարագրում է պատկերի ստացման և ֆիքսման լուսանկարչական տեխնոլոգիա։ Ֆլորանսը իր հայտնագործությունը կոչում է «ֆոտոգրաֆի» (photographie

Գույն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դագերոտիպի ապարատ

Դեռևս հին ժամանակներից մարդիկ ցանկացել են ստանալ որևէ առարկայի իրական պատկերը։ Իսկ Լեոնարդո դա Վինչին գծագրել է ֆոտոապարատի նախատիպը, որը կոչվում էր օբսկուր կամերա։ Այն թարգմանաբար նշանակում է "մութ սենյակ": Այս սարքի սկզբունքը կառուցվում է ստվերների օգտագործման վրա։ Կազմված է ընդամենը փայտյա արկղից, որի դիմաց տեղադրում են որևէ առարկա և առարկան լուսավորում են պայծառ լույսով։ Առարկայի ստվերն անցնում է արկղի անցքով և պատկերվում արկղի հետին պատին։ Այս մեթոդը օգտագործվում է մինչև հիմա, հատկապես նկարիչների մոտ։ Բայց սա դեռ իրական պատկերը չէ։ Առհասարակ լուսանկարչության ծնունդը համարվում է 1839 թվականի հունվարի 7-ը, երբ ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիան հաստատեց նոր գիտության ծնունդը։ Առաջին հայտնի ֆիքսացիայի փորձը եղել է քիմիական միջոցով, որը արել են Հեմֆրի Դևին և Թոմաս Վեջվուդը։

Դրա հիմքում ընկած էր լույսի ազդեցության միջոցով արծաթյա թիթեղի վրա իրական պատկերի ստացումը, դրա համար էլ կոչվեց ֆոտոգրաֆիա։ Ֆոտո-լույս, գրաֆիա-նկարչություն։ Առաջին ֆոտոապարատները կոչվեցին դագերոտիպ՝ ֆր. գիտնական Լուի Դագերի անունով, որը համարվում է առաջին ֆոտոապարատների ստեղծողներից մեկը։ Լուսանկարչության ստեղծմանը նպաստել են մի քանի կարևոր հայտնագործություններ։

  1. Օբյեկտիվ։ Առաջին օբյեկտիվը ստեղծվել է 1812 թ. և կոչվում է մենիսկ։ Այն բաղկացած է մեկ դրական ոսպնյակից։
  2. Արծաթի հայտնագործումը որպես լուսազգայուն նյութ։
  3. Քիմիական մշակումը (проявка)

Առաջին ֆոտոապարատները իրենց կառուցվածքով հիշեցնում էին օբսկուր կամերա։ Նա նույնպես կազմված էր լուսաթափանց արկղից, որի վրա արդեն կար օբյեկտիվ։ Վերջինս կառուցում է պատկերը և փոխանցում արկղի մեջ տեղադրվող արծաթյա թիթեղի վրա։ Նկարահանելիս թիթեղի վրա ստացվում է իրական փոքրացված և շրջված պատկեր, որովհետև յուրաքանչյուր օպտիկական սիստեմ՝ այդ թվում և օբյեկտիվը կառուցում է շրջված պատկեր։

Դագերոտիպի աշխատանքային սկզբունքները հետևյալն են՝ պատկերը լավ լուսավորում են, որովհետև առաջին ֆոտոթիթեղները ունեին շատ ցածր լուսազգայունություն։ Օբյեկտիվի կառուցած պատկերը ցուցադրվում է դագերոտիպի հետին պատին, որը բաղկացած էր կաթնագույն ապակուց։ Նկարահանելուց առաջ ապակին հեռացվում է, և տեղը դրվում է ֆոտոթիթեղ, որի վրա կատարվում էր լուսանկարումը։

Առաջին ֆոտոթիթեղները պատրաստվում էին արծաթից, որը շատ հարթ մշակելուց հետո մութ սենյակում տեղադրում էին յոդով լի ափսեի վրա։ Ափսեն տաքացնում էին և յոդի գոլորշիները, նստելով արծաթյա թիթեղի վրա, առաջացնում էին լուսազգայուն միացություն։ Թիթեղը տեղադրում էին սենյակում հատուկ կասետայի մեջ և նկարահանման ժամանակ տեղադրում ապարատի վրա։ Թիթեղով հնարավոր էր նկարել մեկ լուսանկար։ Հետո արծաթյա թիթեղը ենթարկում էին քիմիական մշակման։ Նկարահանման նույն սկզբունքը ընկած է և կինոյի հիմքում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. φάος, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
  2. Eder, J.M (1945) [1932]. History of Photography, 4th. edition [Geschichte der Photographie]. New York: Dover Publications, Inc.. էջեր 258–259. ISBN 0-486-23586-6. 
  3. 3,0 3,1 Boris Kossoy (2004). Hercule Florence: El descubrimiento de la fotografía en Brasil. Instituto Nacional de Antropología e Historia. ISBN 968-03-0020-X. https://books.google.am/books?id=wCoQAAAACAAJ. 
  4. Очерки по истории фотографии, 1987, էջ 186
  5. Лекции по истории фотографии, 2014, էջ 11

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]