Էքստրավերսիա-Ինտրովերսիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Էքստրավերսիա-Ինտրովերսիա (անգլ.՝ Extraversion and introversion), անձի հոգեբանության կենտրոնական չափումներից է: Առավել հայտնի են Էքստրավերսիա-Ինտրովերսիայի երկու որոշակի տարբերվող հասկացություններ՝ առաջարկված Կարլ Գուստավ Յունգի և Հանս Յուրգեն Այզենկի կողմից: ԽՍՀՄ և ԳԴՀ հոգեբուժարաններում հայտնի էր նաև գերմանացի հոգեբույժ Կառլ Լեոնգարդի դիրքորոշումները:

Էքստրավերսիա և Ինտրովերսիա տերմիններն առաջին անգամ օգտագործել է Յունգը[1], բայց նրա հասկացությունն ու օգտագործումը հոգեբանության մեջ տարբերվում է նախնական իմաստից: Յունգը կարծում էր, ցանկացած մարդ կամ ձգտում է ընկալել արտաքին աշխարհի օբյեկտները, կամ ձգտում է դրանցից վերացարկվել։ Այդ տարբերությունը նա անվանում էր ընդհանուր կողմորոշման տիպ և անվանում էր էքստրավերսիա և ինտրովերսիա։ Ըստ նրա էքստրավերտը հակված է դեպի աշխարհի ընկալմանը, իսկ ինտրովերտն ուղղված է դեպի «ներս»: Յունգը համարում էր, որ չկան «մաքուր» էքստրովերտներ և ինտրովերտներ, ու երկու հոգեբանական մեխանիզմներն էլ հատուկ են բոլոր մարդկանց, սակայն առավել օգտագործվողը պայմանավորում էր մարդուն այս կամ այն տիպին դասելու հնարավորությունը[2][3]:

Էքստրավերսիան դրսևորվում է ընկերության, շփվողականության, էներգետիկ վարքի մեջ, հակառակ դրան՝ ինտրովերսիան դրսևորվում է ավելի փակված և օտարացված վարքագծում[4]. Էքստրավերսիան և ինտրովերսիան սովորաբար դիտարկվում են որպես չափման առանձին միավորներ, դրա համար մի բնութագրիչի բարձր ցուցանիշները ենթադրում են մյուս ցուցանիշի ցածր ցուցանիշներ:

Փաստացի հոգեբանական տիպաբանության բոլոր կոմպլեքսներն ու շատ հոգեբանական թեստեր պարունակում են այս բնութագրիչները տարբեր ձևերով: Օրինակ՝ «Մեծ հնգյակ»-ի մոդելը, Յունգի վերլուծական հոգեբանությունը, Այզենկի՝ «Անձի եռագործոն տեսությունը», Քեթթելի «Անձի 16 գործոններ»-ը, Մայերս–Բրիգս տիպաբանության ցուցիչը:

Էքստրավերսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անձի կոմպլեքսային առանձնահատկություն, որը համարվում է խառնվածքի բաղադրիչներից մեկը (ըստ Հ. Այզենկի)։

Այդ առանձնահատկությունը ունեցող անձն աչքի է ընկնում նրանով, որ անմիջականորեն ու պատրաստակամությամբ արձագանքում է արտաքին ազդեցություններին, որոնք ավելի մեծ չափով են դետերմինավորում նրա վարքը, քան ներհոգեկան գործոններն ու բովանդակությունները (ներքին դրդապատճառները, հիշողության բովանդակությունը, մտքերը, անձնային գծերը)։

Էքստրավերտը շփվող է, արագորեն ծանոթություն է հաստատում մեծ թվով մարդկանց հետ և այլն։ Այն անձը, որն ունի էքստրավերսիա կոչվում է Էքստրավերտ[5]։

Ինտրովերսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անձի ինտեգրալային առանձնահատկություններից մեկը, որը կայանում է նրանում, որ այն ունեցող անձի (ինտրովերտի) ապրումները, գործողությունները, ակտիվությունը ընդհանրապես ավելի մեծ չափով պայմանավորված են ու միջնորդավորված իր ներաշխարհի իրադարձություններով ու գործոններով՝ հիշողության ու երևակայության բովանդակություններով, դրդապատճառներով և այլն։

Ինտրովերտները գերադասում են շփվել ծանոթ մարդկանց նեղ շրջանակի հետ։

Ինտրովերսիան, ըստ Այզենկի, Մեռլինի և այլ հեղինակների, հանդիսանում է խառնվածքի տիպ (մի ամբողջ շարք գծերի զուգակցություն) և բնածին է[5]։

Հասկացություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական չափանիշը, որով տարանջատում են էքստրավերտին ինտրովերտից, Կարլ Յունգը համարեց «լիբիդոյի շարժման ուղղությունը»: Յունգի կարծիքով, էքստրավերսիան կայանում է լիբիդոյի ուղղվածությամբ (կենսական էներգիա)՝ դեպի արտաքին աշխարհ: Էքստրավերտը նախընտրում է կյանքի սոցիալական և գործնական ոլորտները, իրական արտաքին օբյեկտների հետ գործունեությունը, իսկ ինտրովերտը նախընտրում է երևակայության և պատկերացումների աշխարհում ընկղմվել: Էքստրավերտն ուղղված է սեփական էներգիայի ծախսման վրա, դրա ուղղվածությունը դեպի արտաքին օբյեկտներ, իսկ ինտրովերտը կուտակում է էներգիան և ուղղում այն ներաշխարհ: Ինտրովերսիան հանդիսանում է կոլեկտիվ անգիտակցականի արքետիպերից մեկը: Դինամիկ հոգեբանության երկու վառ ներկայացուցիչների՝ Զիգմունդ Ֆրոյդի և Ալֆրեդ Ադլերի կոնցեպցիաների տարբերություննները վերլուծելով՝ Յունգը կարծում էր, որ այս հեղինակների նմանատիպ կոնցեպցիաների տարբերությունները պայմանավորված են հեղինակների ուղղվածությամբ: Եթե Ֆրոյդը, լինելով ինտրովերտ, հոգեբանական մեխանիզմները փնտրում էր ներաշխարհի խորքերում, ապա Ադլերը, լինելով էքստրավերտ, հաշվի է առնում մարդու հոգեկանը սոցիալական համատեքստում:

Այզենկը Յունգից վերցրեց «էքստրավերսիա» տերմինը՝ զարգացնելով իր դիսպոզիցիոն մոդելը: Այզենկը գտնում էր, որ տարբեր հետազոտություններում՝ տարբեր հետազոտական խմբերի կողմից արված, անձի չափորոշիչները համապատասխանաբար տատանվում են սոցիալական հարաբերությունների վրա իրենց կողմնորոշման աստիճաններով, ի տարբերություն ռեֆլեքսների, փորձառության և զգացմունքներ վրա կողմնորոշման: Այս հասկացությունը համարվում է սուպերֆակտորների անկյունաքար՝ անձի գծերի փոխկապակցված համալիր, որը որոշվում է գենետիկորեն: Ըստ Այզենկի տիպիկ էքստրավերտը լավատես է, իմպուլսիվ, ունի ծանոթների լայն շրջանակ և էմոցիաների ու զգացմունքների թույլ կառավարում: Տիպիկ ինտրովերտը հանգիստ է, ամաչկոտ, օտարված բոլորից, բացառությամբ մտերիմ մարդկանց, պլանավորում է իր գործողությունները նախապես, սիրում է կարգապահություն ամեն ինչում և պահում է իր զգացմունքները խիստ վերահսկողության տակ:

Հոգեբուժարաններում տարածված է Լեոնգարդի մեկնաբանությունը, որը փոխառվել է այդ հասկացության ավելի վաղ՝ Յունգի մեկնաբանությունը և վերաիմաստավորեց այն: Լեոնգարդի համաձայն, էքստրավերտը թուլակամ անձ է՝ շրջապատի ազդեցությանը ենթարկվող, իսկ ինտրովերտը կամային է: Միևնույն ժամանակ Լեոնգարդի տիպաբանությունը համարվում է հոգեբուժական, այլ ոչ թե հոգեբանական և առնչվում է ավելի շատ պաթոլոգիայի հետ: Եթե խոսվի ոչ պաթոլոգիայի մասին, ապա այս տերմինի՝ Լեոնգարդի մեկնաբանությանը մոտ (բայց ոչ Յունգի) համարվում են այնպիսի հոգեբանական տերմիններ, ինչպիսին են՝ Լոկուս վերահսկողությունը (արտաքին և ներքին), էքստերնալիզմն ու ինտերնալիզմը (Ակոֆ Ռասել Լինկոլն և Էմերի Էդմունդ), և այլն: Էյգեն Բլեյլերի հոգեբուժարանում ներդրվել է աուտիզմի հասկացությունը, շիզոֆրենիայի ախտանիշը, որը առավել մեծ մասով ծածկված է Յունգի «ինտրովերսիա» հասկացությամբ: Աուտիզմը պաթոլոգիական ինտրովերսիա է՝ ուղեկցված արտաքին աշխարհից ակտիվ դուրս մղմամբ:

Ավելի ուշ էքստրավերսիան որպես անձի գիծ ցույց է տալիս իր հետևողականությունը՝ պահպանվելով այնպիսի մոդելներում, ինչպիսին է «Մեծ հնգյակ»-ը (John et al., 2008) կամ HEXACO (Ashton et al., 2004):

Վարքագիծ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էքստրավերտին և ինտրովերտին բնորոշ է վարքածի տարբերություն: Հետազոտություններից մեկի համաձայն էքստրավերտները հակված են կրել ավելի դեկորատիվ հագուստ, իսկ ինտրովերտները նախընտրում են գործնական, հարմարավետ հագուստ[6]: Էքստրավերտները ավելի շատ սիրում են ավելի կենսունակ, ավանդական և էներգետիկ երաժշտություն, քան ինտրովերտները[7]: Խառնվածքի առանձնահատկությունները ևս ազդում են նրա վրա, թե ինչպես են մարդիկ կազմակերպում իրենց աշխատանքային տարածքը: Ամբողջությամբ, էքստրավերտները ավելի են գունավորում իրենց գրասենյակը, դռները բաց են պահում, տարածքում պահում են մի քանի ավել աթոռներ և ավելի հակված են իրենց գրասեղանների մոտ ափսեներ և անձեռոցիկ դնել: Ինտրովերտները հակառակը, ավելի քիչ են գունավորում գրասենյակը և փորձում են մեկուսացնել իրենց աշխատանքային տարածքը սոցիալական փոխազդեցություններից[8]:

Մարդիկ բարդ են և յուրօրինակ, և դա որպես ինտրովերսիա-էքստրավերսիա ենթադրում է իրենից փոփոխությունների անընդհատություն, մարդիկ կարող են ունենալ միաժամանակ երու տիպերի ամբողջություն: Մարդը, որն իրեն պահում է որպես ինտրովերտ որևէ իրադրությունում, կարող է դրսևորել իրեն որպես էքստրավերտ մեկ այլ իրավիճակում: Յունգի թեորիան հիմնված է նրա վրա, որ, եթե մարդու առաջնային ֆունկցիան էքստրավերտությունն է, ապա երկրորդայինը միշտ ինտրովերսիան է (և հակառակը)[1]:

Ամբիվերսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջապես, գոյություն ունի երրորդ խումբ, որտեղից է գալիս դրդապատճառը. դրսի՞ց թե՞ ներսից: Այս խումբը ավելի տարածված է՝ ներառելով ավելի քիչ տարբերակված նորմալ մարդկանց, ովքեր նորմալ համարվում են կամ այն պատճառով, որ այն իրեն թույլ չի տալիս տարատեսակ ծայրահեղություններ, կամ այն պատճառով, որ դրա կարիքը այդ մարդիկ նույնիսկ չունեն: Նորմալ մարդը, ըստ սահմանման, ցուցաբերում է և արտաքին և ներքին ազդեցություններ: Նա կազմում է ծավալուն միջին խումբ՝ մի կողմում տեղադրելով նրանց, ում դրդապատճառները գշխավորապես որոշվում ենարտաքին օբյեկտներով, իսկ մյուս կողմում՝ նրանց, որոնց դրդապատճառները ձևավորվում են ներսում: Առաջին խումբը ես անվանում եմ էքստրավերտներ, իսկ երկրորդը՝ ինտրովերտներ:

Կարլ Գուստավ Յունգ, Կրթության միջազգային կոնգրես, Շվեյցարիա, 1923 թվական[9]

Ամբիվերսիան հանդես է գալիս ինտրո-էքստրավերտության միջին ցուցանիշով[10]: Ամբիվերսիան անկախ է անձի խառնվածքային բնութագրից և իրենից ենթադրում է ինտրովերսիայից և էքստրավերսիայից առանձին մի կատեգորիա: Ամբիվերտը չի հանդիսանում ոչ ինտրովերտ և ոչ էլ էքստրավերտ, բայց գտնվում է այս երկու ծայրահեղությունների մեջտեղում՝ ներառելով միաժամանակ երկուսի որակները: Ամբիվերտը կարող է իրեն պահել որպես և ինտրովերտ և էքստրավերտ՝ կախված իրավիճակից[11]:

Մարդկանց մեծամասնությունը ամբիվերտ են[9][10][12][13][14]:

Շվեյցարացի հոգեբույժ Կարլ Յունգը, ով հայտնի դարձրեց ինտրովերսիայի և էքստրավերսիայի գաղափարը, խոստովանեց երրորդ տիպի գոյության մասին իր Կրթության միջազգային կոնգրեսի ժամանակ 1923 թվականին: Բայց Յունգն այս տիպը չմտցրեց իր ինտրո-էքստրավերտության տիպաբանության մեջ [9][15]:

«Ամբիվերսիա» տերմինն առաջարկել է ամերիկացի հոգեբան Էդմունդ Սմիթ Քոնքլինը կողմից 1923 թվականին: Քոնքլինը համարեց ամբիվերսիան հոգեբանական նորմա: Քոնքլինը կարծում էր, որ, ի տարբերություն մյուս երկրորդ տիպերի, ամբիվերտն առողջ է, ճկուն, հարմարվող և արդյունավետ[16][15]:

Ամերիկացի հոգեբան Ադամ Գրանտի հետազոտությունների համաձայն (2013 թվական), որի իրականացման երեք ամիսների ընթացքում 340 վաճառողների աշխատանքային գործունեությունն է ուսումնասիրվել, ամբիվերտ հետազոտվողները ունեցել են 24 %-ով ավելի շահույթ, քան ինտրովերտները և 32 % ավելի, քան էքստրավերտները: Գրանտի կարծիքի համաձայն ամբիվերտները հակված են ավելի մեծ ճկունության հաճախորդների հետ համագործակցության հարցում, հավասարակշռված որոշում է ընդունում՝ երբ լռել և երբ խոսել, ի ցույց է դնում բավականաչափ ինքնավստահություն և ոգևորություն համոզելու համար, ուշադրությամբ են ընդունում գնորդների հետաքրքրությունները[13]:

Կոնֆլիկտների դեպքում էքստրավերտների, ինտրովերտների և ամբիվերտների վարքը նկարագրել է հոգեբան Իրինա Դուբրովինան 2016 թվականին: Հետազոտողների կարծիքով, առավել բարձր մակարդակի մրցակցային ռազմավարությունն ավելի բնորոշ է էքստրավերտներին: խուսափողականության, փոխզիջումների և կոնֆորմիզմի հակված են ավելի շատ ինտրովերտները: Ամբիվերտները, ավելին, քան մյուսները, կոնֆլիկտային իրավիճակներում կենտրոնացած են համագործակցության վրա[14]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Jung, C.J. (1921) Psychologischen Typen. Rascher Verlag, Zurich — translation H.G. Baynes, 1923.
  2. Jung, Carl (1995). Memories, Dreams, Reflections. London: Fontana Press. pp. 414—415. ISBN 0-00-654027-9.
  3. Կարլ Գուստավ Յունգ
  4. Thompson, E. R. (October 2008). «Development and Validation of an International English Big-Five Mini-Markers». Personality and Individual Differences 45 (6): 542—548.
  5. 5,0 5,1 Նալչաջյան Ա․ Ա․ (1984 թ.)։ Հոգեբանական բառարան (Լույս ed.)։ Երևան։ էջ 240 
  6. Sharma, R. S. (1980). Clothing behaviour, personality, and values: A correlational study. Psychological Studies, 25, 137—142.
  7. Rentfrow, P. J., & Gosling, S. D. (2003). The do re mi’s of everyday life: The structure and personality correlates of music preference. Journal of Personality and Social Psychology, 84, 1236—1256.
  8. Gosling, S. (2008). Snoop. New York: Basic Books.
  9. 9,0 9,1 9,2 Юнг, 1998, էջ 615
  10. 10,0 10,1 Мещеряков, Зинченко, 2009
  11. D. Cohen, J. P. Schmidt: Ambiversion: characteristics of midrange responders on the Introversion-Extraversion continuum. In: Journal of Personality Assessment. Band 43(5), 1979, S. 514–516.
  12. Georgiev, Christov, Philipova, 2014
  13. 13,0 13,1 Grant, 2013
  14. 14,0 14,1 Дубровина, Климонтова, Чепурко, 2016
  15. 15,0 15,1 Davidson, 2017
  16. Conklin, 1923

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • АМБИВЕРТ, ИНТРОВЕРСИЯ, ЭКСТРАВЕРСИЯ // Большой психологический словарь / под ред. Б. Г. Мещерякова, В. П. Зинченко. — 4-е изд., расш. — М. : АСТ, 2009. — ISBN 978-5-17-055693-9.
  • Айзенк Г. Ю. Структура личности. — СПб.: Ювента; М.: КСП+, 1999. — 464 с. — ISBN 5896920148.
  • О. А. Апуневич, Е. С. Смирнова. Особенности эмоционального выгорания у работников УВД с разным уровнем экстра-интроверсии // Психология и педагогика: достижения и тенденции развития. Сборник статей Международной научно-практической конференции / под общ. ред. Г. Ю. Гуляева. — Пенза : МЦНС «Наука и Просвещение», 2016. — С. 16-24. — ISBN 978-5-9908644-8-1.
  • С. В. Дубровина, Т. А. Климонтова, Ю. В. Чепурко. Стратегия поведения в конфликтной ситуации при различной направленности личности (по параметру эстраверсия-интроверсия) // Азимут научных исследований: педагогика и психология. — 2016. — Т. 5, вып. 17, № 4. — С. 335-337.
  • Юнг, К. Г. Психологические типы (1923) // Психологические типы / под общ. ред. В. В. Зеленского. — М. : Университетская книга, 1998. — С. 608-624. — ISBN 5-88230-042-8.
  • Edmund Smith Conklin. The definition of introversion, extroversion and allied concepts // Journal of Abnormal Psychology and Social Psychology. — 1923. — Vol. 17, no. 4. — P. 367-382. — doi:10.1037/h0065888.(անգլ.)
  • M. Crowe, R. Andel, N. L. Pedersen [et al.] Personality and risk of cognitive impairment 25 years later // Psychology and Aging. — 2006. — Vol. 21, no. 3. — P. 573-580. — doi:10.1037/0882-7974.21.3.573. — PubMed.(անգլ.)
  • Davidson, I. J. The ambivert: A failed attempt at a normal personality // Journal of the History of the Behavioral Sciences. — 2017. — Vol. 53, no. 4. — P. 313-331. — doi:10.1002/jhbs.21868. — PubMed.(անգլ.)
  • Eysenck, H. J. Dimensions of Personality. — London, 1947.
  • S. Y. Georgiev, C. V. Christov, D. T. Philipova. Ambiversion as independent personality characteristic // Activitas Nervosa Superior Rediviva. — 2014. — Vol. 56, no. 3-4. — P. 65-72.(անգլ.)
  • Grant, A. M. Rethinking the extraverted sales ideal: The ambivert advantage // Psychological Science. — 2013. — Vol. 24, no. 6. — P. 1024-1030. — doi:10.1177/0956797612463706. — PubMed.
  • Lane Moore. 10 Signs You’re an Ambivert // Cosmopolitan. — 2016. — 17 Փետրվարի.(անգլ.)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]