Կոնֆորմիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Կոնֆորմիզմ, երևույթ, երբ անհատները իրենց վերաբերմունքը, համոզմունքները և վարքագիծը համապատասխանեցնում են խմբի նորմերին[1]: Նորմերը թաքնված, յուրահատուկ կանոններ են, որոնք խումբը տարածում է անհատների վրա, և անհատներն էլ առանջնորդվում են այդ նորմերով ուրիշների հետ փոխհարաբերությունների ժամանակ: Կոնֆորմիզմը հիմնականում դրսևորվում է փոքր խմբերում և հասարակությունում ՝ որպես ամբողջություն, և այդ ազդեցությունը տեղի է ունենում աննկատ կամ բացահայտ հասարակական ճնշմամբ: Կոնֆորմիզմը կարող է դրսևորվել ինչպես մարդկանց ներկայությամբ, այնպես էլ երբ անհատը մենակ է: Օրինակ, մարդիկ հակված են հետևել սոցիալական նորմերին, երբ նրանք ուտում կամ դիտում են հեռուստացույց, նույնիսկ երբ մենակ են: Մարդիկ հաճախ համաձայնեցնում են իրենց ցանկությունները այն խմբին, ում հետ ունեն նույն տարիքային, մշակութային կամ կրթական կարգավիճակը: Դա հաճախ անվանվում է խմբային մտածողություն: Խմբային մտածողության մտային մոդելները ձևավորվում են ինքնախաբեության, հարկադրված համաձայնեցման, խմբի արժեքների և էթիկայի համապատասխանեցման միջոցով, որոնք խանգարում են հաճախ իրատեսորեն գնահատել ուրիշների վարքագծերը: Կոնֆորմիզմ չցուցաբերելը հանգեցնում է սոցիալական մերժման վտանգի: Կոմֆորմիզմը հաճախ ասոցացվում է դեռահասության և երիտասարդության մշակույթի[2] հետ, սակայն այն բնորոշ է բոլոր տարիքներին:[3] Չնայած որ սոցիալական ճնշումները դիտարկվում են բացասականորեն, կոնֆորմիզմը կարող է ունենալ լավ կամ վատ արդյունք կախված իրավիճակից: Կոմֆորմիզմը կարող է դիտարկվել որպես շահավետ, դրական, եթե ուղին ընթանում է ճիշտ ճանապարհով: [4] Շրջապատող միջավայրի հետ ճիշտ փոխհարաբերության համար, համապատասխանաբար, վաղ տարիքից երեխաները սովորում և ընդունում են վարքի համապատասխան ձևեր, որոնք տվյալ հասարակությունում անհրաժեշտ են ճիշտ փոխազդեցության և զարգացման համար: [5] Կոնֆորմիզմը ազդում է սոցիալական նորմերի ձևավորման և պահպանման վրա, և օգնում է հասարակություններին գործել սահուն և կանխատեսել չգրված օրենքներով առաջնորդվող վարքագծերը: Այս առումով այն ընկալվում է դրական ուժ, որը կանխում է կործանիչ և վտանգավոր գործողությունները: Քանի որ կոնֆորմիզմը խմբային երևույթ է, գործոնները ինչպիսիք են խմբի մեծությունը, միաբանությունը, համախմբվածությունը, կարգավիճակը, ընդհանուր նպատակը և հասարակական կարծիքը օգնում են չափելու անձի ցուցաբերած կոնֆորմիզի մակարդակը:

Կոնֆորմիզմի տեսակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբերակում են կոնֆորմիզի երկու տեսակ՝

  • Ներքին, որի դեպքում անձը վերանայում է իր դիրքորոշումները, աշխարհայացքը:
  • Արտաքին, որի դեպքում անձը խուսափում է հասարակության ընդդիմանալուց:[6] Այս դեպքում բացակայում է ներքին ընդունումը և դիրքորոշումը: Ըստ էության, հենց արտաքին, վարքային մակարդակում է դրսևորվում կոնֆորմիզը, ոչ թե անձնային:

Գ. Կելմենովն առանձնացնում է կոնֆորմիզի վարքի 3 ձև, որոնք որակապես տարբերվում են միմյանցից: Այդ ձերն են ենթարկումը, նույնականացումը, ներքնայնացումը:

  • Ենթարկումը ենթադրում է ազդեցության միայն արտաքին ընդունում, որի տևողությունը սահմանափակվում է իրավիճակի աղբյուրի ազդեցությամբ, և անձի տեսակետը մնում է անփոփոխ:
  • Նույնականացումը ունի երկու տարատեսակ՝ դասական և փոխադարձ-դերային հարաբերությունների ձևում նույնականացում:
    • Դասական նույնականացման դեպքում անհատը փորձում է ընդօրինակել ազդեցություն գործողին՝ նրա նկատմամբ ունենալով համակրանք, և ցանկալի գծերի առկայություն դրանց յուրացման համար:
    • Փոխադարձ-դերային հարաբերությունների դեպքում յուրաքանչյուր մասնակից մյուսից սպասում է որոշակի վարքի, և յուրաքանչյուրը փորձում է արդարացնել մյուս մասնակցի սպասելիքները:

Կարծիքները, որոնք ընդունվել են նույնականացման միջոցով չեն ինտեգրվում անձի ամբողջ արժեհամակարգի մեջ, այլ ավելի շուտ մեկուսացված են նրանից: Այդպիսի նույնականացումը բնորոշ է սոցիալական ազդեցության երրորդ մակարդակին՝ ներքնայնացմանը:

  • Ներքնայնացումը ենթադրում է տեսակետների համընկնում՝ մասնակի կամ ամբողջապես, որն արտահայտվում է առանձին անձի կամ խմբի կոնկրետ արժեքային համակարգով: Ներքնայնացման գործընթացի շնորհիվ խմբի անդամների վարքը մնում է անկախ արտաքին պայմաններից:[7]

Գ. Սոնգին իր գործընկերների հետ կոնֆորմիզմը բաժանում են ռացիոնալի և իռացիոնալի՝

  • Ռացիոնալ կոնֆորմիզմը ենթադրում է վարք, որի ժամանակ մարդը առաջնորդվում է որոշակի դատողություններով, պատճառաբանություններով: Այն տեղի է ունենում ազդեցության արդյունքում, որը կիրառվել է այլ մարդու վարքում կամ վերաբերմունքում, և որը իր մեջ ներառում է համընկում (abidance), համաձայնում (compliance) և ենթարկում (obedience):
  • Իռացիոնալ կոնֆորմիզմը, վարք է, որը սուբյեկտը ցուցաբերում է, երբ ուրիշի վարքի կամ վերաբերմունքի ազդեցության արդյունքում անձը գտնվում է ինտուիտիվ, բնազդային պրոցեսների ազդեցության ներքո:[8]

Կոնֆորմիզմի դերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փիլիսոփա-նեոֆրեյդիստ Էրիխ Ֆրոմմը մեծ ուշադրություն է դարձրել, որը նա անվանել է դերային կոնֆորմիզմին ավտոմատացնող(անգլ.՝ automation conformity): Կոնֆորմիզմը, ըստ նրա, հանդիսանում է լայն տարածված վարքի պաշտպանական մեխանիզմ ժամանակակից հասարակությունում: Մարդն օգտագործելով կոնֆորմիզմը դադարում է լինել ինքն իր հետ, ամբողջապես ընդօրինակում է այն մարդկանց, ովքեր նրան առաջարկում են մշակույթի մոդել, և ամբողջապես դառնում է այնպիսին, ինչպիսին մյուսներն են և ինչպիսին նրան ցանկանում են տեսնել ուրիշները: ֆրոմը կարծում է, որ այն մարդուն թույլ է տալիս միայնակ չզգալ և չտագնապել, բայց նա դրա արդյունքում կորցնում է իր սեփական «Ես»-ը:[9]

Գործոններ, որոնք ազդում են կոնֆորմիզի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոնֆորմիզմի դրսևորումը պայմանավորված է մի շարք գործոններով: Դրանցից ոմանք ուսումնասիրված են գիտափորձերի միջոցով, օրինակ՝ Աշի կողմից[6] Առանձնացնենք գործոնները՝

  • Անձի անհատա-հոգեբանական առանձնահատկությունները՝ ինտելեկտի մակարդակը, ներշնչվողականության աստիճանը, ինքնագնահատականի կայունությունը, ինքնահարգանքի մակարդակը, ինքնահաստատման պահանջմունքը և այլն,
  • Անհատի միկրոսոցիալական բնութագիրը՝ խմբում անհատի ստատուսը և դերը, խմբի նշանակալիությունը անհատի համար և այլն,
  • Իրավիճակային բնութագրերը՝ անհատի համար խնդրի քննարկման անձնային նշանակալիությունը, անհատի կոմպետենտության մակարդակը, համայնքի անդամները խնդիրը լուծում են հրապարակային, նեղ շրջանակով, թե առանձին և այլն,
  • Անհատի սեռադերային բնութագիրը[10][6],
  • Մշակութային առանձնահատկությունները (Արևմուտքի մշակույթում, օրինակ՝ ԱՄՆ-ում, Անգլիայում, Իտալիայում, կոնֆորմիզմ ցուցաբերելը ասոցացվում է խոնարհության և հնազադության հետ և դիտարկվում է որպես բացասական երևույթ, իսկ այն մշակույթներում, որտեղ մեծ նշանակություն ունի միջանձնային հարաբերությունների ներդաշնակությունը, օրինակ՝ Չինաստանում և Ճապոնիայում, մեծամասնության կարծիքի հետ համաձայնելը մեկնաբանվում է որպես տակտիկական քայլ և սոցիալական նրբանկատություն, զգայունություն, որպես դրական և ցանկալի երևույթի բարձր մակարդակ, սոցիալական արժեք և նորմ)[11]):

Հետազոտական ուսումնասիրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լայն տարածված են կոնֆորմիզի մասին հետևյալ հետազոտական ուսումնասիրությունները[6]՝

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Cialdini R. B., Goldstein N. J. (2004)։ «Social influence: Compliance and conformity» (PDF)։ Annual Review of Psychology 55: 591–621։ doi:10.1146/annurev.psych.55.090902.142015 
  2. Նույն նորմերը, արժեքները, գործելակերպը կիսող երիտասարդների խումբ, որոնք անցնում են կյանքի նույն ուղով:
  3. McLeod S (November 2011)։ «Conformity»։ Simply psychology 
  4. Aronson E, Wilson, T. D., Akert, R. M. (2007)։ Social Psychology (6th ed.)։ Upper Saddle River, NJ: Pearson Prentice Hall։ ISBN 978-0-13-233487-7 
  5. L G (March 1931)։ «Conformity»։ Peabody Journal of Education (Taylor & Francis, Ltd) 8 (5): 312։ JSTOR 1488401։ doi:10.1080/01619563109535026 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Кондратьев М. Ю., Ильин В. А. Конформизм // Азбука социального психолога-практика. — Москва: Пер Сэ, 2007. — 464 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-9292-0162-2
  7. Кричевский Р. Л., Дубовская Е. М. Социальная психология малой группы: Учебное пособие для вузов. — М.: Аспект Пресс, 2001. — 318 с.
  8. Song G., Ma Q., Wu F., Li L. The Psychological Explanation of Conformity // Social Behavior & Personality: an International Journal. — 2012. — № 40. Issue 8. — С. 1365-1372.
  9. Фромм, Эрих. Механизмы «бегства» // Бегство от свободы = Escape from Freedom. — АСТ, 2011. — 288 с. — (Philosophy). — 2000 экз. — ISBN 978-5-17-065381-2, ISBN 978-5-271-34452-7
  10. Философский словарь / под редакцией И. Т. Фролова. — 4-е издание. — Москва: Политиздат, 1981. — 448 с. — 500 000 экз.
  11. Стефаненко Т. Г. Этнопсихология: Учебник для вузов. — 3-е изд., испр. и доп.. — М.: Аспект Пресс, 2004. — 368 с.