Վերին Ագուլիս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գյուղ
Վերին Ագուլիս/Յուխարի Այլիս
Aşağı Əylis
Կոորդինատներ: 38°57′10″ հս․ լ. 45°58′53″ ավ. ե. / 38.95278° հս․. լ. 45.98139° ավ. ե. / 38.95278; 45.98139
ԵրկիրԱդրբեջան Ադրբեջան
Ինքնավար ՀանրապետությունՆախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն
ՇրջանՈրդուարի շրջան
Պաշտոնական լեզուԱդրբեջաներեն
Բնակչություն1906 մարդ (2010)
Ազգային կազմԱդրբեջանցիներ
Կրոնական կազմՇիա իսլամ
Ժամային գոտիUTC+4
##Վերին Ագուլիս (Ադրբեջան)
Red pog.png

Վերին Ագուլիս[1] (այժմ կոչվում է՝ ադրբ.՝ Yuxarı Əylis - Յուխարի Այլիս), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։ Ագուլիս, հին ձևը՝ Ագուլիք՝ Վերին և Ներքին, բնակավայրեր, որը գտնվում է Պատմական Հայաստանի Նախիջևանի Գողթն գավառի տարածքում։ Հայոց երկրի բազմաթիվ բնակատեղիների նման Ագուլիսը ևս փռված է լեռներով շրջապատված և հյուսիսից հարավ ձգվող մի ընդարձակ ձորի մեջ։ Քաղաքը ուշագրավ է ոչ միայն իր բազմաթիվ միջնադարյան հուշարձաններով, այլև բնության գեղեցիկ տեսարաններով։ Ագուլիսը որպես Գողթնի գլխավոր կենտրոն հիշատակվում է դեռևս հինգրերորդ դարից։ Լեռնային հատուկ բնակլիմայական պայմաններ ունեցող Ագուլիսը հնուց կազմավորվել ու զարգացել է իր դարաշրջանի համար բավականին բարձր քաղաքաշինական մշակույթով։ Ի բնե լինելով մշակութային օջախ՝ այդտեղ բազմաթիվ արհեստների հետ միաժամանակ արագորեն զարգացել է նաև առևտուրը։ Վերին Ագուլիս, հին հայկական գյուղաքաղաք։ Կառուցված էր լեռան ժայռոտ լանջին։ Բնակիչները հայեր էին, որոնք իրենց կոչում էին զոկեր և խոսում յուրահատուկ բարբառով (տես Ագոււիսի բարբառ)։ Ձեռներեց ու գործունյա արհեստավորներ (հատկապես մետաքսագործներ), առևտրականներ ու այգեգործներ էին։ Առաջին անգամ Ա. հիշատակվում է XI դարում «Արգուլիք» ձևով։ XVI դարում հիշվում է որպես Ռուսաստանի, Պարսկաստանի, Արևմտյան Եվրոպայի ու Հնդկաստանի հետ առևտրական կապեր ունեցող վաճառաշահ քաղաք։ XVII դարում Ա–ում բնակվում էր 8000 հայ ընտանիք։ Քաղաքը բաժանված էր տասը թաղի, ուներ 2–3 հարկանի տներ, դպրոցներ, գրադարան, մետաքսի գործարաններ, բազմաթիվ արհեստանոցներ, մեծ շուկա և իջևան, շրջապատված էր պտղաբեր այգիներով։

Ալիշան Ղ., Սիսսւկան, Վնտ., 1893։ Լալայան Ե., Նախիջևանի գավառ, «ԱՀ», 1904, գիրք 11

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ագուլիսի աղետ

Պատմության մեջ Ագուլիսի ավերումներից մեկը հայտնի է որպես «Ագուլիսի աղետ» իրադարձությամբ, ըստ որի1 752 թ. Ատրպատականի Ազատ խանը, օգտվելով Պարսկաստանում տիրող անիշխանությունից, արշավում է՝ զավթելու Երևանի խանությունը։Սակայն նրան չի հաջողվում Երևան ներխուժել։ Արյունարբու Ազատ Խանը նահանջի ճանապարհին հարձակվում է Ագուլիսի վրա։Քաղաքը կարճ դիմադրությունից հետո գարվվում է։Ագուլիսը և նրա շրջակա գյուղերն ավերելուց և թալանելուց հետո՝ ազգաբակչության մի մասին և 1200 գերիների քշում են Պարսկաստան։ Ագուլիսը, որը Հին Ջուղայից հետո, 17-18-րդ դդ. Երևանի խանության երկրորդ հարուստ քաղաքն էր, այս ավերումից հետո սկսում է աստիճանաբար անկում ապրել։

Ագուլիսի ազգաբնակչության արտագաղթման պատճառներից մեկն էլ տեղական իշխանությունների՝ թուրքական ու պարսկական ճնշումն էր։

Պատմության մեջ հայտնի են Ագուլիսի մի շարք հեղեղումներ, որոնցից ամենասոսկալիները 1872 թ. և 1884 թ. տեղի ունեցած հեղեղեումներն են։Հայտնի են Ագուլիսի 1666 թ., 1668 թ., 1880 թ. երկրաշարժերը։

Ագուլիսից մեզ հասած նյութական ժառանգության մեջ իրենց բացառիկ արժեքն ու տեղն ունեն նրա ճարտարապետական հուշարձանները՝ վանքերի համալիրներն ու եկեղեցիները, հուշարձաններին ու տապանաքարերին դաջված վիմագրերեը։ Իրար չկրկնող, բայց և աայնպես իրար հարազատ այդ հուշարձանները գեղարվեստական ու ճարտարապետական անկրկնելի արժեք են ներկայացնում։ Ցավոք, այսօր Ագուլիսի հուշարձաններից, որոնց թիվը անցնում է 50 – ից, հայ ճարտարապետության պատմության մեջ հայտնի են միայն երկու – երեք հուշարձան՝ Ս. Թովմա Առաքյալի (Ագուլյաց) վանքը, որի կառուցման ժամանակի մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել, հնագույն արձանագրությունը (1694), փորագրված մուտքի ճակատին, վերաբերում է շենքի նորոգմանը։ Վանքի եկեղեցին խաչաձև հատակագծով մի հորինվածք է, որի բարձր գմբեթը հենվում է չորս մեծ սյուների վրա, ունի նաև երեք Փոքր զանգակատուն։ Զարդարված է որմնանկարներով։ Վանքն ունեցել է պարիսպներ, առաջնորդարան, բնակելի և տնտեսական շինություններ։ Նշանավոր է միակամար գեղադիր կամուրջը (1713)։ Վերին Ա. նշանավոր է նաև որպես հայ գրչության կենտրոն։ Ս. Թովմա Առաքյալի վանքում արտագրվել են բազմաթիվ ձեռագրեր։ Վերին Ա–ից են նշանավոր մտավորականներ Զաքարիա Ագուչեցին, Ա. Արասխանյանը, Ա. Քաչանթարը, Լ. Մանվեչյանը և ուրիշներ։Ս. Քրիստափոր և Ս. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցիները՝ այն էլ բավականին համռոտ։ Եկեղեցինեից մի քաիսն օտար նվաճողների ասպատակումների ժամանակ ծառայել են իբրև ամրոց- ապաստարաններ։

Ուսումանսիրությունները ցույց են տվել, որ Ագուլիսի հուշարձաններն իրենց հիմնադրումից մեկ կամ երկու սերունդ հետո վերանորոգումների են ենթարկվել։ 

Օգտագործված գրականություն

Ալիշան Ղ., Սիսսւկան, Վնտ., 1893։ Լալայան Ե., Նախիջևանի գավառ, «ԱՀ», 1904, գիրք 11

  1. Նախիջևանի ԻՍՍՀ բնակավայրերը