Մումիֆիկացիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Մումիֆիկացիա, ( ֆր.՝ momification - « վերածվում է մումիայի » ) մահացած մարդու (կամ կենդանու) մարմնից մումիա ստեղծելու գործընթաց է։ Որոշակի հանգամանքներում այս գործընթացը կարող է տեղի ունենալ բնական ճանապարհով, առանց մարդու միջամտության։ Վերջին դեպքում բոլոր ներքին օրգանները մնում են իրենց տեղում։

Մումիֆիկացիայի առաջացումը Եգիպտոսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռամզես I մումիան։

Մահացածի մումիֆիկացման ծեսը հայտնի է եղել շատ հին ժամանակներից՝ Եգիպտոսում[1][2]։ Մինչև վերջերս ենթադրվում էր, որ ամենավաղ արհեստականորեն մումիֆիկացված մարմինները եղել են Աբիդոսի, Սակկարայի և Թարխանի վաղ դինաստիկական (մոտավոր թվագրությունը մ.թ.ա. 3000-2600 թթ) նեկրոպոլիսներից։ Այնուամենայնիվ, Հիերակոնպոլիսում անգլո-ամերիկյան արշավախմբի 1997 թվականի սեզոնի հնագիտական պեղումները թույլ տվեցին թվագրել Եգիպտոսում մումիֆիկացման սկիզբը։ Հնագետները հայտնաբերել են մի քանի անձեռնմխելի կանացի մարմիններ, որոնց գլուխները, պարանոցները և ձեռքերը փաթաթված էին սպիտակեղենի և գորգերի մեջ[3]։ Թաղմանը ուղեկցող գույքագրմամբ հետազոտողները կարողացել են թվագրել ժամանակաշրջանը նշագրված՝ Նակադա-II (մ.թ.ա. մոտ 3600 թ.):

Որոշ գիտնականներ ավելի հին են դարձնում մումիֆիկացման գործընթացը։ ավստրալացի եգիպտագետ Յանա Ջոնսը կարծում է, որ մումիֆիկացիան արդեն օգտագործվել է բադարյան հնագիտական մշակույթի դարաշրջանում, այսինքն՝ մոտավորապես 4500-4100 տարի մ.թ.ա. (չնայած, ինչպես նշում է հետազոտողը, այստեղ դժվար է ասել՝ հանգուցյալի մարմինը փաթաթելը ընդամենը թաղման ծես էր, թե՞ պարզապես մումիֆիկացում)։

Հին եգիպտական դիցաբանության համաձայն Անուբիսի կամ Թոթի օգնությամբ աստվածուհի Իսիսը հավաքել է Օսիրիսի ամուսնու մարմինը, որը կտրել է Սեթը, և Անուբիսը զմռսել է նրան՝ ստեղծելով առաջին մումիան։

Բնական մումիֆիկացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնական մումիֆիկացիան տեղի է ունենում, երբ մահացած մարդկանց մարմինները ենթարկվում են շրջակա միջավայրի այնպիսի պայմանների ազդեցությանը, որոնք կանխում են քայքայումը:Դրանք են տաք և չոր օդը կամ, ընդհակառակը, ցածր ջերմաստիճանը[4]։ Դատաբժիշկ Պ.Ս. Սեմենովսկին սահմանել է հետևյալ պայմանները, որոնք դանդաղեցնում են քայքայման գործընթացը՝

Բացի այդ,հողի մեջ ջրի առկայությունը կրաքարի բարձր պարունակությամբ ( H-արժեքը զգալիորեն մեծ է 7-ից)։ Այս դեպքում մահացածների մարմինները կարծես քարացած լինեն։

Չոր օդի գործողության ազդեցության պատճառով տեղի է ունենում դիակի չորացում կամ մումիֆիկացում, քանի որ չոր քամին խանգարում է կենդանի միկրոօրգանիզմների գործունեությանը կամ դադարեցնում այն։

19-րդ դարում Իտալիայի Տարհնա հնագույն բնակավայրի պեղումների ժամանակ երբ հնագետները մտան 3000 տարեկան ստորգետնյա դամբարաններ, տեսան էտրուսկների զրահներով դիակներ, որոնք նույնիսկ դեմքեր ունեին[7]։ Սակայն երբ հնագետների հետ թթվածինը մտավ տարածք, դրանից հետո մահացածների մարմինները սկսեցին քայքայվել[8]։

Մի շարք դեպքերում մահացածների մարմինները, որոնք գտնվում են շրջակա միջավայրի որոշակի պայմանների ազդեցության տակ, որոնք կանխում են քայքայումը (չորություն, ցրտահարություն, աղի բարձր պարունակություն և այլն), բնական ճանապարհով մումիֆիկացվում են։ Այսպես են մումիաֆիկացվում սառցադաշտերի վրա մահացածներին (մասնավորապես՝ լեռնագնացներին, որոնց մարմինները չի հաջողվել տարհանել կամ չեն գտել)։ Երբեմն սառցե մումիաներ հայտնաբերվում են սառցադաշտերում և հավերժական սառույցներում, որտեղ մնացել են շատ դարեր ( Kwadai Dan Sinchi ) կամ նույնիսկ հազարամյակներ ( Ötzi ): Տորֆի ճահիճներում պահպանված դիակները մումիֆիկացված են։ Դրանք «ճահճային մարմիններ» են, որոնք հայտնաբերվել Հյուսիսային Եվրոպայի տորֆային տարածքներում, որոնցից շատերն ունեն փափուկ հյուսվածքների պահպանության բարձր աստիճան։ մինի|Երեխայի մումիա հունահռոմեական ժամանակաշրջանի Եգիպտոս Պենի թանգարան։

Բնական մումիֆիկացիայի օրինակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մումիա Ստորին Տուրայից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2009 թվականին Նիժնյայա Տուրա քաղաքում կոմունալ ծառայությունների աշխատակիցները գտել են մի մարդու մումիֆիկացված մարմին, ով մահացել է իր բնակարանում գրեթե 13 տարի առաջ՝ 1996 թվականին։ Քանի որ հարազատներ չեն մնացել, հարևանների հետ ընկերական հարաբերություններ չեն ունեցել, ոչ ոք պարզապես չի կարևորել նրա անհետացումը, հարեւանները որոշել են, որ նա ինչ-որ տեղ է գնացել։ Նախ՝ 1999-ին չվճարելու պատճառով հոսանքազրկվել է, իսկ 2005-ին դատարանը տղամարդուն հեռակա զրկել է բնակելի տարածքից օգտվելու իրավունքից և հանել հաշվառումից։

Ատակամա հումանոիդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2003 թվականի հոկտեմբերին Չիլիի լքված Լա Նորիա քաղաքում, որը գտնվում է Ատակամա անապատում՝ Իկիկե քաղաքից մոտ 56 կմ հեռավորության վրա, հայտնաբերվել է փոքրիկ մումիա՝ այսպես կոչված Atacama Humanoid, որը հատուկ երկարաձգված գանգի պատճառով ոմանց կողմից նույնացվում էր այլմոլորակայինի մումիայի հետ։

Ձեռագործ մումիֆիկացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտնի են մումիֆիկացիայի մի քանի եղանակներ, սակայն ամենատարածվածը բուսական կամ կենդանական ծագման քիմիական նյութերի կիրառումն էր (զմռսումը)։ Մումիացումը հատկապես տարածված էր Հին Եգիպտոսում, որտեղ հանգուցյալի մարմինը (մարդու կամ կենդանու) վերածում էին մումիայի ։

Ներկայումս մումիֆիկացումը կիրառվում է Կենտրոնական Աֆրիկայի և Հարավային Ամերիկայի ցեղերի կողմից։ Ռուսաստանում առավել հայտնի է պետության ղեկավարի մումիֆիկացման դեպքը՝ 1924 թվականին զմռսվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության առաջնորդ Վ.Ի.Լենինի մարմինը։

Մումիաների տարբեր տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մումիայի թանգարանային նմուշ։

Կախված մումիֆիկացման տեխնոլոգիայից, տարիքից, պահպանման պայմաններից և այլ գործոններից՝ մումիաների ժամանակակից տեսքը մեծապես տարբերվում է։ Խեժով լցված մարմիններն ունեն կանաչավուն երանգ, իսկ մաշկը նման է արևայրված մաշկին։ Նման մումիաներին պետք է հատուկ խնամքով վարվել, քանի որ դրանք շատ հեշտությամբ ոչնչացվում են և բառացիորեն թափվում։

Մարմինները, որոնք մումիֆիկացվել են բիտումի միջոցով, ունեն սև երանգ[9]։ Բիտումը խորը թափանցում է հյուսվածքի մեջ և այնքան խառնվում դրա հետ, որ երբեմն տեսողական զննությամբ դժվար է որոշել, թե որտեղ է բիտումը և որտեղ՝ ոսկրային հյուսվածքը։

Որոշ տեսակի տեսակի մումիաները մշակվում են նատրիումի աղերով (սուլֆատներ, կարբոնատներ և այլն)։ Այս մումիաները նման են վանականների միջնադարյան մումիաներին, որոնք հայտնի են՝ Մալթայում կամ Իսպանիայում։

Հին Եգիպտոսի որոշ մարմիններ զմռսվել են մեղրի մեջ։ Ըստ լեգենդի՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու մարմինը մումիֆիկացվել է «սպիտակ մեղրի մեջ, որը երբեք չի հալվել»։

Հետաքրքիր և անսովոր են նաև նախատոհմական և վաղ տոհմային ժամանակաշրջանների առանձին գտածոները,որտեղ մարմինները պարզապես ծեփել և ներկել են այնպես, որ «պատյանը» պահպանվի, իսկ ներսում եղած ամեն ինչ քայքայվի։

Մումիայից կարելի է որոշել, թե որ դարաշրջանում է այն ստեղծվել։ Օրինակ, XI դինաստիայի մումիաները սովորաբար պատրաստվում են վատ ու անփույթ կերպով։ Որպես կանոն, դրանք դեղին են։ Բայց արդեն հաջորդ՝ XII դինաստիայի մումիաները սև են։ Շուրթերը վատ են արտահայտված Միջին Թագավորության մումիաների վրա, դրանցից մի քանիսը իսպառ բացակայում են։ Սակայն հետագա անցումային շրջանի՝ XIII-XVII դինաստիաների մումիաներն ավելի վատ են պահպանվել։ Լավագույն մումիաները գալիս են Նոր Թագավորությունից։ Օրինակ, XVIII-XXI դինաստիաների թեբական մումիաներում վերջույթները թեքվում են և չեն կոտրվում։

Ինկերի մումիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի մումիաներն առաջին անգամ հայտնաբերվել են իսպանացի պաշտոնյայի կողմից Պերուում՝ Պոլո դե Օնդեգարդոյում, 1550-ականների վերջին Կուսկո քաղաքում ։

1615 թվականի ապրիլի 8-ին Իսպանիայի թագավորի համար նահանգապետ Ֆրանցիսկո դե Բորխայի կողմից կազմված զեկույցի համաձայն՝ Պերուի հնդկացիներն ունեին 10422 կուռք, որոնցից 1365-ը մումիա էր, որոնք՝ իրենց տոհմերի, ցեղերի և գյուղերի հիմնադիրներն էին։

Պլաստինացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տղամարդու զմռսված մարմին։

Այն անատոմիական պատրաստուկների զմռսման և պահպանման մեթոդ է, որն իրականացվում է կենսաբանական հյուսվածքներում ջուրը և լիպիդները սինթետիկ պոլիմերներով և խեժերով փոխարինելու միջոցով:Պլաստինացիան հայտնագործվել է 1970-ականներին դոկտոր Գյունթեր ֆոն Հագենսի կողմից։ Պլաստինացիայի մեթոդով արտադրված անատոմիական առարկան կոչվում է «պլաստինատ»։ Կախված օգտագործվող պոլիմերից, կան երեք հիմնական պլաստինացման տեխնիկա.

Պլաստինացիա սիլիկոնով Ռուսաստանում այս տեխնիկան կոչվում է «պոլիմերային զմռսում», որը թույլ է տալիս արտադրել օրգանների, անատոմիական շրջանների և ամբողջ մարմնի թիթեղները։ Սիլիկոնե թիթեղները առաձգական են և պահպանում են անատոմիական պատրաստուկների բնական ձևը, ծավալը և գույնը։

Էպոքսիդային խեժով պլաստինացումը հնարավորություն է տալիս կատարել օրգանների և մարմնի մասերի հարթ և թափանցիկ հատվածներ և կտրվածքներ։ Էպոքսիդային թիթեղները ունեն 1-ից 10 մմ հաստություն, ունեն կոշտություն և կարծրություն, կարող են հետազոտվել ինչպես անզեն աչքով, այնպես էլ փոքր խոշորացմամբ՝ արտացոլված և փոխանցվող լույսի ներքո։

Պլաստինացումը պոլիեսթերային խեժերով թույլ է տալիս ստանալ հարթ և անթափանց կտրվածքներ և կտրվածքներ՝ 3 մմ-ից մինչև մի քանի սանտիմետր հաստությամբ։ Այս տեխնիկան հիմնականում օգտագործվում է ուղեղի պլաստինացված հատվածներ պատրաստելու համար, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս հստակ տարբերակել սպիտակ և մոխրագույն նյութը ուղեղի պատրաստուկների վրա։

Բժշկական կրթության համար օգտագործվող ուսումնական անատոմիական պատրաստուկների արտադրության հետ մեկտեղ պլաստինացումը լայնորեն կիրառվում է անատոմիական և կլինիկական հետազոտություններում։

Հին եգիպտացիների մումիֆիկացման նյութեր ու մեթոդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաջողվել է բացահայտել հին եգիպտացիների մումիֆիկացման մեթոդներըը, դրանք հետևյալն են. 1- Ուղեղի դուրս բերումը գանգից՝ քթի միջով։ Օգտագործելով ճարմանդ և մուրճ՝ քթի պատը կտրելու համար, այնուհետև ուղեղը քթածակով քաշում էին։ Տաքացած կեռիկով և դուրս են հանվում մարմնի աղիքները, բոլոր օրգանները, բացի սրտից (հոգու և հույզերի կենտրոնը), և այդպիսով դիակի մեջ չի մնում որևէ փափուկ նյութ, որը փտում է բակտերիաների հետ։ Այնուհետև սոճու յուղ էին ներարկում ներքին օրգաններ։

2- Կրծքավանդակի և որովայնի խոռոչները լցնում էին նատրիումի լուծույթով և խեժով, օծանելիքով, ներծծված բամբակի գլանափաթեթներով, չեզոքացնում քայքայիչ բակտերիաների միջավայրը։

3- Մարմինը չորացնելով՝ դնում էին այն չոր նատրիումական աղի մեջ, որպեսզի դուրս գա օրգանիզմից ջուրն ամբողջությամբ, ներծծելով ճարպերը և ամբողջությամբ չորացնելով հյուսվածքները։

4- Դիակը խեժով պատվում էր մաշկի բոլոր ծակոտիները փակելու համար և այնպես, որ այն խոնավության մեկուսիչ և վանող լինի միկրոօրգանիզմների և միջատների համար, նույնիսկ եթե դիակը դրվի ջրի մեջ կամ թողնվի բաց տարածքում։

5- Ժամանակակից փարավոնական առաջադեմ մումիֆիկացման ժամանակ ավազը մաշկի տակ լցվում էր մկանային շերտի և մաշկի միջև՝ մարմնի տարբեր մասերի բացվածքների միջոցով, այնպես որ վերջույթները լիքն էին թվում և որևէ թուլացում չէին երևում մաշկի վրա։

6- Օգտագործվում էր մեղրամոմ քիթը, աչքերը, բերանը և որովայնը փակելու համար։

7- Շրթունքների և այտերի ներկում էր կոսմետիկ միջոցներով։

8- Մումիան փաթաթում էին բազմաթիվ կտավատի ժապավեններով, որոնք կարող են հասնել հարյուրավոր մետրերի, ներկված խեժով, կարմիր երկաթի օքսիդներով (կարմիր օխրա), մեղրամոմով։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Канке, Kankye Viktor (2017-06-08)։ «Special and general philosophy of science. Encyclopedic dictionary»։ INFRA-M Academic Publishing LLC.։ Վերցված է 2022-04-25 
  2. Schuchert Charles (1908)։ «Field Notebook: Maryland, Washington, DC, West Virginia. 1908, 1913»։ [s.n.]։ Վերցված է 2022-04-25 
  3. Канке, Kankye Viktor (2017-06-08)։ «Special and general philosophy of science. Encyclopedic dictionary»։ INFRA-M Academic Publishing LLC.։ Վերցված է 2022-04-25 
  4. Горбунов-Посадов М.М. (2020)։ «БОЛЬШАЯ СОЮЗНАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ»։ АО "РИЦ "ТЕХНОСФЕРА"։ doi:10.22184/978.5.94836.575.6.82.87։ Վերցված է 2022-04-25 
  5. Бондарко В.М., Семенов Л.А. (2017)։ «Ориентационная избирательность и острота зрения у школьников и взрослых, "Физиология человека"»։ էջեր 25–31։ doi:10.7868/s0131164617020059։ Վերցված է 2022-04-25 
  6. Vasilyeva Olga (2019)։ «The Russian Orthodox Church and the October Revolution»։ էջեր 12–29։ doi:10.22394/2073-7203-2019-37-1/2-12-29։ Վերցված է 2022-04-25 
  7. Джонстон Д. Ф. (англ.). 2 // Химические сведения о различных предметах из вседневной жизни / переведёно и издано под ред. А. И. Ходнева. — СПб.: Издание торгового дома С. Струговщикова, Г. Похитонова, Н. Водова и К°, 1858. — С. 289-292. — 299 с.
  8. «Recent Literature The Chemistry of Common Life . By the late James F. W. Johnston, M. A., F. R. S. S., etc., Professor of Chemistry in the University of Durham. A new edition, revised and brought down to the present time by Arthur Herbert Church, M. A. Oxon. New York: D. Appleton & Co. 1880.»։ 1880-07-22։ էջեր 86–86։ doi:10.1056/nejm188007221030406։ Վերցված է 2022-04-25 
  9. Канке, Kankye Viktor (2017-06-08)։ «Special and general philosophy of science. Encyclopedic dictionary»։ INFRA-M Academic Publishing LLC.։ Վերցված է 2022-04-25