Թթուներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
թեստային թղթի լուծումը քլորաջրածնական թթվում

Թթուներ, էլեկտրոլիտներ, որոնք դիսոցվելիս առաջացնում են ջրածնի կատիոն (H+) և թթվային մնացորդի անիոններ։ Մասսնավորապես՝ թթուների բաղադրությունն արտահայտվում է հետևյալ ընդհանուր բանաձևերով. HnR որտեղ R-ը մնացորդ է, n-ը՝ ջրածնի ատոմների թիվը։ Այստեղ կարևոր է մեկ անգամ ևս ընդգծել, որ թթվի բաղադրությունում առկա, մետաղի ատոմով (ատոմներով) տեղակալվելու ընդունակ ջրածնի ատոմների թիվը, որը բնորոշում է թթվի հիմնայնությունը, կարող է չհամընկնել թթվի բաղադրությունում առկա ջրածնի ատոմների ընդհանուր թվին։ Այսպես՝ ֆոսֆորային թթուն (H3PO3) ոչ թե եռահիմն է (ինչպես կարելի էր եզրակացնել այդ թթվի քիմիական բանաձևից), այլ՝ երկհիմն։ Պատճառն այն է, որ տվյալ թթվի բաղադրությունում առկա ջրածնի 3 ատոմից միայն երկուսը կարող է մետաղի ատոմներով տեղակալվել։ Ահա թե ինչու ֆոսֆորային թթվի առավել ճշգրիտ քիմիական բանաձևն է H2(HPO3

Ստացման եղանակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թթուների հարաբաերական ուժը ջրում և քացախաթթվում

Անթթվային թթուների զգալի մասը (ֆտորաջրական՝ HF, քլորաջրածնական՝ HCl, բրոմաջրածնակն՝ HBr, յոդաջրածնական՝ HJ, ծծմբաջրածնական՝ H2S, և այլ թթուներ) ստացվում են՝ համապատասխան գազային ջրածնային միացությունները ջրում լուծելով։ Այդ գազային ջրածնային միացությունների ստացման հիմնական եղանակններն են՝

  • Ջրածնի և համապատասխան ոչ մետաղի անմիջական փողազդեցությունը.

Համապատասխան աղի և այլ՝ ավելի ուժեղ թթվի փոխազդեցությունը.

  • Թթուների ստացման լաբորատոր եղանակ.
  • Թթուների ստացման արդյունաբերական եղանակ.

Թթվածնային թթուների ստացման հիմնական եղանակը՝ համապատասխան օքսիդի ու ջրի փոխազդեցությունն է, օրինակ.

Թթվածնային թթու է ստացվում նաև այդ թթվի այդ թթվի աղի և այլ թթվի փոխազդեցությունից, եթե ստացվող թթուն, փոխազդող թթվի համեմատ՝ ցնդող է.

Որպես ռեակցիայի արգասիք՝ ջրում անլուծելի աղ կամ թթու է առաջանում.

Մրջնաթթու

Անթթվածնային թթուներին համապատասխանող գազեր կարելի է ստանալ և որոշ այլ փոխազդեցություններից։ Օրինակ՝ ավելի ակտիվ ոչ մետաղները դուրս են մղում պակաս ակտիվները համապատասխան թթուներից.

Ծծմբաջրածին՝ առաջանում ակտիվ մետաղների ու խիտ ծծմբական թթվի փոխազդեցությունից, օրինակ.

Թթվածնային թթուներ նույնպես կարելի է ստանալ որոշ այլ փոփազդեցություններից, օրինակ.

Քիմիական հատկությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

բորաթթու

Թթուների քիմիական հատկությունները՝

  • Թթուների փոխազդեցությունը հայտանյութերի հետ.

Բոլոր թթուների ջրային լուծույթները գունավորում են հայտանյութերը.

  • լակմուսը (լ)՝ կարմիր,
  • մեթիլօրանժը(մօ)՝ մուգ վարդագույն,
  • իսկ ֆենոֆտալեինը(ֆֆ)՝ թթուներում չի գունավորվում։

Բոլոր թթուները դիսոցվելիս առաջացնում են ջրածին H+ կատիոններ (H3O)+ հիդրօքսոնիում իոններ, որոնք էլ պայմանավորում են թթուների մյուս ընդհանուր հատկությունները, օրինակ.

  • HCl ↔ H+ + Cl-
  • (HCl + H2O = (H3O) + +Cl-)
  • Թթուների փոխազդեցությունը հիմքերի հետ.

Թթուներին առեավել բնորոշ է հիմքերի (ինչպես ալկալիների, այնպես էլ՝ ջրում լուծվող) հետ փոխազդեցությունը՝ չեզոքացման ռեակցիան, որի հետևանքով աղ և ջուր են առաջանում, օրինակ.

  • Թթուներին փոխազդեցությունը հիմնային օքսիդների հետ.

Թթուներին նույնքան բնորոշ է հիմնային օքսիդների հետ փոխազդեցությունը, որը նույնպես հանգեցնում է աղի ու ջրի առաջացման, օրինակ.

  • Թթուների փոխազգեցությունը մետաղների հետ.

Թթուների ու մետաղների փոխազդեցությունից աղ է առաջանում, և ջրածին է անջատվում։ Թթուների մեծ մասի լուծույթների հետ այդպես են փոխազգում այն մետաղները, որոնք մետաղների համեմատական ակտիվության շարքում ջրածնից առաջ(ձախ) են տեղադրված, օրինակ.

  • Թթուների փոխազդեցությունն աղերի հետ.
  • ա) անուծելի թթու.
  • բ) թույլ (քիչ դիսոցվող) թթու.
  • գ) անկայուն թթու.
  • դ) անլուծելի աղ.

Անկայուն թթուները տաքացնելիս քայքայվում են, ընդ որում՝ սովորաբար առաջանում են ջուր և թթվին համապատասխանող անհիդրիդ, բայց կարող են և այլ արգասիքներ ստացվել, օրինակ.

Թթուների և հիմքրի դասաարգումը
Կոշտ թթուներ Միահիմն թթուներ Փափուկ թթուներ
H+, Li+, Na+, K+, Mg2+, Ca2+, Al3+, Cr3+, Fe3+, BF3, B(OR)3, AlR3, AlCl3, SO3, BF3, RCO+, CO2, RSO2+ Cu2+, Fe2+, Zn2+, SO2, R3C+, C6H5+, NO+ Ag+, Cu+, Hg2+, RS+, I+, Br+, Pb2+, BH3,
Կոշտ հիմքեր Միջին հիմքեր Փափուկ թթուներ
OH, RO, F, Cl, RCOO, NO3, NH3, RNH2, H2O, ROH, SO42−, CO32−, R2O, NR2, NH2 Br, C6H5NH2, NO2, C5H5N RS, RSH, I, H, R3C, ալկեններ, C6H6, R3P, (RO)3P

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Քիմիայի 9-րդ դասարանի դասագիրք