Պրոտոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Պրոտոն
Quark structure proton.svg
Ենթադաս Բարիոն և Նուկլոն
Մասն է Միջուկ
Դասակարգում Հադրոն
Կազմություն 2 վերև քվարկ, 1 ներքև քվարկ
Վիճակագրություն Ֆերմիոնային
Հիմնարար փոխազդեցություններ Գրավիտացիա
Էլեկտրամագնիսականություն
Թույլ
Ուժեղ
Նշանակումը p, p^+, N^+
Հակամասնիկ Հակապրոտոն
Տեսություն Վիլյամ Պրոուտ (1815)
Հայտնագործում Էռնեստ Ռեզերֆորդ (1917–1919, անվանակոչել է Ռեզերֆորդը 1920 թվականին)
Զանգված

1,672621777(74)×10-27 կգ[1]
938,272046(21) ՄէՎ/c2[1]

1,007276466812(90) զ․ ա․ մ․[1]
Կյանքի տևողություն >2,1×1029 տարի (կայուն)
Էլեկտրական լիցք +1e
1,602176565(35)×10-19Կլ[1]
Սպին 12
Զույգություն +1
Մոնտե Կարլո դրույթով համար 2212
Դյուի տասնորդական դասակարգում 539.72123
Իզոսպինի z-բաղադրիչ 0,5
Իզոսպինի քվանտային թիվ 0,5
Լանդե բազմապատկիչ 5,585694713


Պրոտոն (հին հունարեն՝ πρῶτος — առաջին, հիմնական բառից), նշանակումը՝ p, հադրոնների դասի դրական լիցք ունեցող տարրական մասնիկ, որը կազմում է ատոմի միջուկը։

Պրոտոնի լիցքը բացարձակ արժեքով հավասար է էլեկտրոնի լիցքին։ Բոլոր հայտնի փոխազդեցություների նկատմամբ պրոտոնը կայուն է, մի բան, որ բարիոնային լիցքի պահպանման օրենքի դրսևորումն է։ Պրոտոնները նեյտրոնների հետ կազմում են քիմիական տարրերի միջուկի լիցքը, այնպես որ տվյալ միջուկի լիցքը հավասար է իր կազմի մեջ մտնող պրոտոնների թվին։

Հայտնագործում[խմբագրել]

Պրոտոնների մասին պատկերացում ստեղծվել է 1910-ական թվականերից ատոմային միջուկների և ռադիոակտիվության ուսումնասիրության փորձերից։1919-20-ականերին Էռնեստ Ռեզերֆորդը փորձով դիտել է որոշ տարրերի միջուկներից α-մասնիկներով պոկված ջրածնի միջուկներ. նա էլ հենց 20-ական թվակաների սկզբին ներմուծել է «պրոտոն» տերմինը։ Պրոտոնի համապատասխան հակամասնիկը` հակապրոտոնն է, հայտնաբերվել է 1955 թվականին։

Հատկություններ[խմբագրել]

Որպես լիցքավոված մասնիկ՝ պրոտոնը ենթարկվում է էլեկտրամագնիսական փոխազդեցության, իսկ այդ մասնիկների ատոմային միջուկներում շաղկապող ուժերը պրոտոնների ուժեղ փոխազդեցության դրսևորումներից են։ Բացի ուժեղ և էլեկտրամագնիսական փոխազդեցություներից, պրոտոնը մասնակցում է նաև թույլ փոխազդեցությունների, օրինակ՝ β-տրոհման պրոցեսներում։ Կայունության և ստացման պարզության շնորհիվ արագացված պրոտոնների փնջերը տարրական մասնիկների փորձարարական ֆիզիկայի հիմանական գործիքներից են։

Պրոտոնները նաև տիեղերական ճառագայթների առաջնային բաղադրիչի հիմնական բաղկացուցիչ մասն են։

Պրոտոնային արագացուցիչներ[խմբագրել]


Խոշորագույն պրոտոնային արագացուցիչները գտնվում են Բատավիայում(ԱՄՆ), Սերպուխովում(ՄՄՀՄ) և Միջուկային հետազոտությունների եվրոպական կենտրոնում։

Պրոտոնի քվարկային մոդելը[խմբագրել]


Ըստ քվարկային մոդելի՝ պրոտոնը երեք քվարկներից կազմված համակարգի որոշակի էնեգետիկ վիճակ է։ Դաշտի միասնական տեսությամբ բոլոր տեսակի փոխազդեցություների միավորման փորձերը հիմք են տալիս կանխագուշակելու նոր գերթույլ փոխազդեցություների գոյությունը, որոնց դեպքում խախտվելու է բարիոնային լիցքի պահպանման օրենքը և պրոտոնը տրոհվելու է լեպտոնի ու մեզոնի` շատ փոքր կարգի ժամանակամիջոցում։ Փորձեր նախատեսվում են այդ տրոհումների անմիջական հայտնաբերման համար։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Mohr, P.J.; Taylor, B.N. and Newell, D.B. (2011), "The 2010 CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants", National Institute of Standards and Technology, Gaithersburg, MD, US.