«Հասան-Ջալալյաններ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Jump to navigation Jump to search
չ
clean up, փոխարինվեց: ը: → ը։ (6), կ: → կ։, մ: → մ։ (5), ն: → ն։ (5), ջ: → ջ։ (2), ռ: → ռ։, ր: → ր։, ց: → ց։ (2), ): → )։ (2), ա: → ա։ oգտվելով [[Վիքիպեդիա:ԱվտոՎիքիԲրա...
(Մաքրում եմ կաղապարներում կրկնվող արգումենտ(ներ)ը՝ օգտագործելով findargdups գործիքը)
չ (clean up, փոխարինվեց: ը: → ը։ (6), կ: → կ։, մ: → մ։ (5), ն: → ն։ (5), ջ: → ջ։ (2), ռ: → ռ։, ր: → ր։, ց: → ց։ (2), ): → )։ (2), ա: → ա։ oգտվելով [[Վիքիպեդիա:ԱվտոՎիքիԲրա...)
|կրոն = {{Դրոշավորում|ՀԱԵ}}
}}
'''Հասան-Ջալալյաններ''', [[հայ]]կական իշխանական տոհմ [[պատմական Հայաստան]]ի [[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]] նահանգում:նահանգում։ Տոհմի գլխավոր կալվածքը եղել է [[Խաչեն]] գավառը, որի անունով էլ կոչվել է [[Խաչենի իշխանություն|իշխանություն]]ը:
 
[[Զարգացած միջնադարյան Հայաստան|Զարգացած միջնադարում]]՝ 10-14-րդ դարերում, Խաչենի իշխանությունն ընդգրկում էր ներկայիս [[Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախ)|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը (Արցախ)]], մասամբ նաև՝ [[Սյունիքի մարզ]]ը<ref name="Ulubabyan1">Ուլուբաբյան, Բագրատ Ա. "Հասան-Ջալալյաններ": Հայկական սովետական հանրագիտարան. հատոր VI. [[Երևան]], Խորհրդային Հայաստան: [[Հայաստանի Գիտությունների Ազգային Ակադեմիա]]. 1980, էջ 246.</ref>: [[13-րդ դար]]ի հայ ավատական իշխան [[Հասան-Ջալալ]]ի տիրապետությունից հետո [[Խաչենի իշխանական տուն|Խաչենի իշխանական տան]] ներկայացուցիչերը սկսել են կրել «Հասան-Ջալալյան» ազգանունը:ազգանունը։
 
Մինչև 19-րդ դարի սկիզբը Հասան-Ջալայանները ժառանգաբար տիրել են նաև [[Գանձասար]]ի կաթողիկոսությանը<ref>{{en}} [[Robert H. Hewsen|Hewsen, Robert H.]] "The Kingdom of Arc'ax" in ''Medieval Armenian Culture (University of Pennsylvania Armenian Texts and Studies)''. Thomas J. Samuelian and Michael E. Stone (eds.) Chico, California: Scholars Press, 1984, pp. 52-53. ISBN 0-89130-642-0</ref>:
 
Եկեղեցական և աշխարհիկ հուշարձանների կառուցմամբ և վերանորոգմամբ Հասան-Ջալալյանները մեծ ներդրում են ունեցել հայ մշակույթի պահպանման և զարգացման գործում:գործում։ 14-րդ դարի վերջերին Հասան-Ջալալյանների իշխանությունը ընդարձակվել է [[Շահումյան (շրջան)|Գյուլիստան]]ում և [[Մարդակերտ (շրջան)|Ջրաբերդ]]ում: Սրանք, [[Խաչեն]]ի, [[Մարտունի (շրջան)|Վարանդա]]յի և [[Հադրութ (շրջան)|Դիզակ]]ի հետ ճանաչվել են իբրև [[Խամսայի իշխանություն]]<ref>{{en}} Hewsen, Robert H. "The Meliks of Eastern Armenia: A Preliminary Study." ''Revue des études Arméniennes''. NS: '''IX''', 1972, pp. 299-301.</ref>:
 
== Ծագում ==
Հասան-Ջալալյանների տոհմը ծագում է հին հայկական<ref name="Шнирельман2"/><ref name="Тревер"/><ref name="Clifford Edmund Bosworth">{{գիրք |հեղինակ = |վերնագիր= The History of Al-Tabari. Storm and stress along the northern frontiers of the ʻAbbāsid Caliphate |հղում = |ответственный = Под ред. Clifford Edmund Bosworth |հրատարակություն = SUNY Press |թվական = 1991 |հատոր = 33 |էջեր= 76-77}}:<blockquote>Sahl b. Sunbat (Armenian Smbat), from a local Armenian family of eastern Transcaucasia, lord of Shakki (Shak’e) to the north of the upper reaches of the Kur River</blockquote></ref> ազնվական [[Առանշահիկներ|Առանշահիկ]] <ref>{{հոդված |հեղինակ = Վլադիմիր Մինորսկի |վերնագիր = Caucasia IV |հղում = |հրատարակության հեղինակ = |հրատարակություն = Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |թվական = 1953 |հատոր = 15 |համար= 3 |էջեր =508}}:<blockquote>Which must be understood only as a sublimation of the more modest local title ''Aran-shahik''.</blockquote></ref> (կամ Եռանշահիկ տոհմից<ref name="Минорский2"/>), ովքեր իշխում էին «Հայոց արևելից կողմանց»՝ [[Կուր]] գետից արևելք ընկած տարածքներում ([[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]] և [[Ուտիք]]):։ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] հաղորդած տեղեկությունների համաձայն<ref>Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն. II գիրք , գլուխ 8</ref> և ըստ [[Մովսես Կաղանկատվացի|Մովսես Կաղանկատվացու]] «Աղվանից աշխարհի պատմություն» աշխատության<ref>Մովսես Կաղանկատվացի, Աղվանից աշխարհի պատմություն, I գիրք, գլուխ 15; II գիրք, գլուխ 27</ref>՝ Առանշահիկները եղել են [[Հայկ նահապետ]]ի սերունդներից Առանի ժառանգները:ժառանգները։ Այս տոհմի նոր վերածնունդը սկսում է [[Հայաստանը զարգացած միջնադարում|զարգացած միջնադարում]]՝ 820-ական թվականներից:թվականներից։ Այդ ժամանակ [[Արմինիա կուսակալություն|Արմինիա կուսակալության]] տարածքում հայ իշխանները՝ [[Բագրատունիներ]]ը, [[Արծրունիներ]]ը և [[Սյունիներ]]ը, հասել էին բարձր ինքնավարության:ինքնավարության։ [[Աղվանք|Աղվանից]] թագավորության [[Միհրանյաններ|Միհրանյան]] արքայատոհմի վերջին<ref name="Шнирельман2"/><ref name="Минорский"/> ներկայացուցիչ [[Վարազ-Տրդատ Բ]]-ն սպանվում է<ref>{{Գիրք|անվանում=Իրանիկա|հղում=http://www.iranica.com/articles/arran-a-region|վերնագիր=Arran|հեղինակ=C. E. Bosworth}}:<blockquote>The Mihranids were extinguished through the assassination of Varaz-Trdat II by Nerseh Pʿiłippean in 207/822-23, and the Armenian prince of Šakkī to the north of Arrān, Sahl i Smbatean (Arabic, Sahl b. Sonbāṭ), extended his power over Arrān.</blockquote></ref> և Առանշահիկների տոհմը վերականգնում է իր պատմական իրավունքները [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի արևելյան հատվածում:հատվածում։ Միհրանյանները ունեին իրանական ծագում<ref name="Шнирельман2"/> և Աղվանքում իշխում էին 6-րդ դարի վերջից սկսած, երբ այնտեղից վտարում էին Առանշահիկ իշխաններին<ref name="Тревер">{{Գիրք |հեղինակ= Կամիլա Տրևեր |վերնագիր = Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н. э. – VII в. н. э. (источники и литература) |վայր= Մոսկվա-Լենինգրադ |թվական= 1959 |էջեր= 232}}: <blockquote>: Не имеем ли мы тут дело с захватом власти местным гардманским владетелем (может быть, с помощью персов), уничтожившим представителей армянских княжеских родов, владевших землями в этой области. Историк в рассказе своем говорит о враждебности Михрана к древнему армянскому роду Ераншахиков (владетели Арцаха), членов которого он почти поголовно истребляет. Все это дает основание думать, что в сохраненном у автора предании мы имеем дело с отзвуками борьбы между арменизированными албанскими и армянскими феодальными родами за захват сюзеренных прав над феодальной Албанией.</blockquote></ref>, բայց հայկական միջավայրում հայանում են<ref name="Тревер"/><ref name="Шнирельман2">{{Գիրք |հեղինակ= Շնիրելման |վերնագիր = Войны памяти |վայր= |թվական= |էջեր= 197}}<blockquote>В VII-IX вв. в Карабахе правила Михранидская династия, персидская по происхождению, но быстро арменизировавшаяся. После гибели его последнего представителя в 821 г. власть перешла к старой армянской династии Араншахиков</blockquote></ref>: Կաղանկատվացին հայտնում է, որ «''…Միհրանի տոհմը խնամիանում է հայ իշխանների հետ, որպեսզի բարեկամության արդյունքում համատեղ իշխեն արևելյան կողմում''»<ref name="кн. III, гл. XXIII"/>: 821 թվականից սկսած, երբ Միհրանյանները վերջնական անկում են ապրում<ref name="Минорский"/>, Առանշահիկների տան նոր ներկայացուցիչ [[Սահլ Սմբատյան]]ը վերականգնում է տոհմի իշխանությունը:իշխանությունը։ Նա արաբական աղբյուրներում հիշատակվում է որպես «Սահլ իբն Սունբատ ալ-Առմանի» ({{lang-ar|ساحل بن سنباد الأرمني}})<ref>{{Գիրք |հեղինակ = ալ-Մասուդի |մաս = |վերնագիր = Золотые копи и россыпи самоцветов (История Аббасидской династии 749-947 гг) |բնօրինակ = |հղում = http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Masudi_2/frametext8.htm |ответственный = |վայր = Մոսկվա |թվական = 2002 |էջեր = 262}}:<blockquote>Когда [же] понял Бабак, что случилось с ним и что угрожает ему, бежал из мест этих, бросив жилище свое. [Сам] он, брат его, дети его и родичи, и [те], кто последовал за ним из приближенных его, переоделись и облачились в платья путешественников, торговцев и караванщиков. И [Бабак] остановился в [некоем] месте во владениях Сахла б. Сунбата - из армянских вельмож - на некоем водоеме. Неподалеку от них [был] пастух овец, и они купили у него овцу и договорились о покупке кое-какой провизии. [Тогда] [пастух] немедленно отправился к Сахлу б. Сунбату ал-Армани и сообщил ему известие…</blockquote></ref>, այսինքն՝ Սմբատի որդի Սահլ, իսկ Կաղանկատվացին իրեն կոչում է «Սահլ՝ Հայկի սերնդից»<ref name="кн. III, гл. XXIII">{{գիրք|հեղինակ = Մովսես Կաղանկատվացի |մաս = |վերնագիր = Աղվանից աշխարհի պատմություն գլուխ XXIII |բնօրինակ = |հղում = |հրատարակություն = |պատասխանատու խմբագիր = |վայր = |հրատարակչություն = |թվական = |հատոր = III |էջերի թիվ = |մեջբերվող էջեր = |սերիա = |isbn = |տպաքանակ = }}</ref>: Այդպիսով Սահլ Սմբատյանը՝ Հասան-Ջալալյանների հեռավոր նախնին, չէր կարող ծագել<ref name="Минорский2">{{հոդված |հեղինակ = Վլադիմիր Մինորսկի |վերնագիր = Caucasia IV |հղում = |հրատարակության հեղինակ = |հրատարակություն = Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |թվական = 1953 |հատոր = 15 |համար= 3 |էջեր = 508-509}}:<blockquote>The title ''Eranshahik'', under which the historian of Albania presents him in this passage, is probably given him in anticipation, for immediately after, and under the same year, Moses speaks of the murder of the last Mihranid Varaz-Trdad by a certain Ter-Nerseh P’ilippean. We do not know whether the latter acted on behalf of Sahl, but Sahl surely profited by the crime, as he assumed the title of the victim. As Varaz-Trdad is called the ''last'' Mihranid, it is clear that Sahl did not belong to that house. </blockquote></ref> Միհրանյանների տոհմից:տոհմից։ Իր հաջորդները հայտնի էին նաև որպես «Հայկյաններ»<ref name="P'arisos"/>: Սահլը արաբական անվանում է, ըստ Մաքվարտի՝ անվանումը եղել է Սահակ<ref name="Минорский"/>:
[[Պատկեր:Armenian Flag Khachen.png|մինի|300px|Հասան-Ջալալյանների տոհմի հիմնադիր Հասան-Ջալալ Դոլայի դրոշը]]
* [[Սահլ Սմբատյան]]<ref name="Минорский2"/> (մահացել է [[855]])
 
== Տիրույթներ ==
Հասան-Ջալալյանների տոհմական տիրույթներն ընդգրկել են [[Խաչեն]] գավառը՝ [[Թարթառ]] ու [[Խաչեն (գետ)|Խաչեն]] գետերի միջին հոսանքը:հոսանքը։
[[Պատկեր:Artsakh and Utiq from "Armenian Geograpfy"- 7th Century.jpg|մինի|300px|ձախից]]
Իշխանների հայտնի ամրություններից էին [[Խոխանաբերդ]]ը, [[Դարպասներ]]ը, [[Կաչաղակաբերդ]]ը, [[Վանք (Մարտակերտի շրջան)|Վանքաշեն]]ը: Հոգևոր կառույցներից հայտնի էին [[Գանձասար]]ը, Մեծառանից Սուրբ [[Հակոբավանք]]ը, Հուրեկը ([[Հոռեկա վանք|Հոռեկ]]), Ջրվշտիկը ([[Ջրվշտիկի վանք|Եղիշե առաքյալի վանքը]]), ուշ միջնադարում՝ նաև [[Երից Մանկանց|Երիցմանկունք]]ը:
 
Հասան-Ջալալյանների իշխանությունը [[13–րդ դար|13-րդ դարի]] սկզբին ընդգրկվում է [[Վրաց թագավորություն|Վրաց թագավորության]] սահմաններում՝ որպես [[Զաքարյան իշխանապետություն|Զաքարյան իշխանապետության]] արևելյան սահմանագավառ:սահմանագավառ։ Տոհմի հիմնադիր [[Հասան-Ջալալ Դոլա]]ն «Հայոց Արևելից Կողմանց» ([[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]], [[Ուտիք]]) գահերեց իշխանն էր՝ [[Խաչենի իշխանություն|Խաչենի]] մեծ իշխան Վախթանգ Բ Տանգիկի և [[Սարգիս Զաքարյան]]ի դուստր Խորիշահի որդին:որդին։ [[1214]] թվականից նա ժառանգում է Ներքին Խաչենի իշխանությունը, դարձել է Արցախի ու հարակից հայկական մյուս շրջանների գահերեցը:գահերեցը։
 
Հասան-Ջալալը [[Կիլիկյան Հայաստանի թագավորություն|Կիլիկյան Հայաստանի]] թագավոր [[Հեթում Ա]]-ի (1226-1270) հետ 2 անգամ մեկնել է [[Մոնղոլական կայսրություն|Մոնղոլական կայսրության]] մայրաքաղաք [[Կարակորում]]՝ մեծ խանի մոտ և Հայաստանի համար ձեռք բերել արտոնություններ:արտոնություններ։ Սակայն [[1260]] թվականին միացել է մոնղոլների դեմ [[Վրաց թագավորություն]]ում բռնկված ապստամբությանը, որի ճնշումից հետո Արղուն խանի հրամանով սպանվել է<ref>[http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1432 Հասան-Ջալալյաններ, Հայկական հանրագիտարան]</ref>:
 
Ավելի ուշ Հասան-Ջալալյանների տիրույթներին են միացել [[Դոփյաններ]]ի կալվածքները՝ [[Ծար (գավառ)|Ծար]] գավառը, որը հայտնի է դարձել որպես «Վերին Խաչեն»:
Հասան-Ջալալ Դոլայի հոր՝ Վախթանգ Տանգիկի և մոր՝ Խորիշահ Բագրատունու կտակի համաձայն կառուցած [[Գանձասար]]ի եկեղեցու հյուսիսային մուտքի վրա քանդակված են իրար դեմ-հանդիման քայլող երկու առյուծներ: Աջակողմյան առյուծի ոտքերի մոտ ուղեցույց-լուսատու վեցաթև աստղ է՝ հավերժության խորհրդանշանով: Առյուծն ու արծիվը հաճախ են պատահում ինչպես այս, այնպես էլ միջնադարի հայկական այլ իշխանական ու թագավորական տների ([[Բագրատունիներ]], [[Սյունիներ]], [[Մամիկոնյաններ]], [[Պահլավունիներ]], [[Վաչուտյաններ]], [[Դոփյաններ]] և ուրիշներ) զինանշաններին ու դրոշներին:
[[Պատկեր:Gandzasar 112.JPG|մինի|300px|ձախից|Առյուծներ Գանձասարի պատին]]
Առյուծների պատկերներով է զարդարված նաև Հասան-Ջալալյանների տոհմական պատկանելության գորգերը, որոնք հայտնի են որպես «Առյուծագորգ»: Դրանցից որոշները մինչ այժմ պահպանվում են:են։
 
Տոհմի զինանշանի պատկերներն ընտրվել են Գանձասարի քանդակ-պատկերները<ref>[http://www.gandzasar.am/gandzasar.am/zin.html Հասան-Ջալալյան տոհմի զինանշանը]</ref>՝
::::::::::::::# Արև՝ Ջալալ Դոլայի գերեզմանաքարին
 
Հանդիպում է տոհմի երկու դրոշ, որոնցից մեկը պատկերված է կարմիր, խաչաձև՝ չորս կողմերում գրված ՏՐ (Տեր) ԱԾ (Աստված) ՀՍ (Հիսուս) ՔՍ (Քրիստոս)՝ Հասան-Ջալալ Դոլայի պետական խորհրդանիշը:խորհրդանիշը։ Այն նման է [[Վրաց թագավորություն|Վրաց թագավորության]] դրոշին, որի սահմաններում ստեղծվել էր [[Խաչենի իշխանություն]]ը: Մեկ այլ տարբերակ պատկերում է խաչ՝ դրոշի աջ կողմում:կողմում։
 
== Իշխանության մասնատում ==
[[Պատկեր:XamsayiMelikutyunner XVII-XIX.JPG|մինի|300px|Խամսայի մելիքությունները 17-19-րդ դարերում]]
[[Հայաստանը ուշ միջնադարում|Ուշ միջնադարում]]՝ 15-17-րդ դարերում, [[Արևելյան Հայաստան]]ը հայտնվում է [[Սեֆյան Իրան]]ի [[Արևելյան Հայաստանը Սեֆյան Պարսկաստանի կազմում|գերիշխանության]] տակ:տակ։ [[Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախ)|Արցախի]] տարածքը բաժանվում է 5 իշխանությունների՝ [[Գյուլիստանի մելիքություն|Գյուլիստանի]], [[Ջրաբերդի մելիքություն|Ջրաբերդի]], [[Խաչենի մելիքություն|Խաչենի]], [[Վարանդայի մելիքություն|Վարանդայի]] և [[Դիզակի մելիքություն|Դիզակի]]: Իշխանությունների ղեկավարները սերում էին հիմնականում սերում էին Հասան-Ջալալյաններից և պարսիկների շրջանում հայտնի էին որպես «մելիք» ({{lang-ar|ملك թագավոր}}):։ Արցախի մելիքությունները մտնում են [[Ղարաբաղի կուսակալություն|Ղարաբաղի կուսակալության]] մեջ:մեջ։
 
Նոր ժամանակներում Հասան-Ջալալյանները կարևոր դեր են խաղում հայ ազգային-ազատագրական շարժման մեջ:մեջ։ Մասնավորապես 1724-1731 թվականներին նրանք ղեկավարում են [[Արցախի ազատագրական պայքար (1724-1731)|Արցախի ազատագրական պայքար]]ը օսմանյան զորքերի դեմ, և 1736 թվականին Իրանի նոր ղեկավար [[Նադիր շահ]]ը ճանաչում է նրանց իշխանությունը [[Խամսայի մելիքություններ|հինգ մելիքությունների]] վրա:վրա։ 1747 թվականին Վարանդայի ներսում առաջացած գահակալական կռիվների արդյունքում մելիքության գլխավոր բերդը՝ [[Շուշի]]ն, հանձնվում է ինքնակոչ իշխանին օգնության հասած Փանահ խանին<ref>Мирза Джамал Джеваншир Карабахский, [http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t1154.html История Карабага] гл. 3</ref>: Վերջինս թյուրքական ծագում ունեցող քոչվորական ցեղի առաջնորդ էր, որի որդու՝ Իբրահիմ խանի ղեկավարությամբ երկրամասը ենթարկվում է ռազմական հարձակման:հարձակման։ Ամբողջ [[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]] նահանգը, ինչպես նաև՝ [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունիքի]] հարավային հատվածը՝ [[Զանգեզուր]]ը և հարավային [[Ուտիք]]ը մտնում են վարչաքաղաքական նոր միավորի՝ [[Ղարաբաղի խանություն|Ղարաբաղի խանության]] մեջ<ref>Լեո, Երկերի ժողովածու, հ. 3, գիրք 2, Երևան, 1973</ref>:
 
Հասան-Ջալալյան իշխանական տան վերջին կալվածատեր ներկայացուցիչ մելիքները [[1813]] թվականի [[հոկտեմբերի 12]]-ին մասնակցում են [[Գյուլիստանի պայմանագիր|Գյուլիստանի պայմանագրի]] կնքմանը, որով Արցախը, [[Սյունիքի մարզ|Զանգեզուրը]], [[Տավուշի մարզ|Ղազախ-Շամշադինը]], [[Լոռու մարզ|Լոռի-Փամբակը]] ու [[Շիրակի մարզ|Շիրակը]] հանձնվում էին [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրությանը]]: Դրանով նրանք դասվում են ռուսահպատակ կալվածազուրկ իշխանների շարքին:շարքին։ Նրանց սերունդների բազմաթիվ ներկայացուցիչներ տեղ են գտնում կայսրության վարչաքաղաքական ու ռազմական կառույցներում:կառույցներում։
 
== Հայտնի Հասան-Ջալալյաններ ==
1 105 242

edits

Նավարկման ցանկ