Յուդենֆրայ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գերմանական այնզացխումբ A-ի հաշվետվություն-քարտեզը, որտեղ ցուցադրվում է Էստոնիայի «հրեաներից ազատած տարածքները»

«Յուդենֆրայ» (գերմ.՝ judenfrei) կամ «յուդենռայն» (գերմ.՝ judenrein)[1][2], հասկացություն, որն օգտագործվել է նացիստների կողմից Երրորդ Ռայխի ժամանակ և նշանակում է այն տարածքներն ու քաղաքները, որոնք ազատված էին հրեաներից (հրեական բնակչություն կամ բնաջնջնվել էր, կամ էլ ուղարկվել մահվան ճամբարներ): Գերմաներենից բառացի թարգմանությամբ «յուդենֆրայ» բառը նշանակում է «հրեաներից ազատ»[3]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անգամ այս հասկացությունը հայտնվել է դեռևս 19-րդ դարավերջին: 1888 թվականին գերմանացի հայտնի հակասեմականներից մեկը՝ Թեոդոր Ֆրիչն իր «Centralorgan der deutschen Antisemiten» ամսագրում առաջարկել է ստեղծել թատրոն, որում չեն մասնակցի ոչ մի հրեաներ: Բացի դրանից, այդ ժամանակահատվածում լայնորեն տարածում էր գտել անպատկառ մի գրություն հասարակական բաղնիքներում և այլ հասարակական վայրերում, որտեղ նշված էր «հրեաներից ազատ» մակագրությունը: 1899 թվականին Թեոդոր Հերցլը «Die Welt» օրաթերթում գրել է. «Հենց նոր է հրապարակվել ամառային հանգստի վայրերի ցուցակը, որոնք ազատ են հրեաներից»[4]:

Նացիստների գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ ժամանակակից հետազոտությունների արդյունքների, այս տերմինը նացիստների մոտ շրջանառության մեջ է հայտնվել մոտավորապես նույն պահին, ինչ հայտնի Արիական պարագրաֆը[5]: Արդյունքում մեծաթիվ բնակավայրեր և ամբողջ տարածաշրջաններ ձգտեցին ազատվել հրեական «խարանից», նրանց ներկայությունից, ինչպես տեղացի բնակիչ, այնպես էլ որպես զբոսաշրջիկ: Տները, գյուղերը, քաղաքներն ու տարածաշրջանները հայտարարվեցին որպես «յուդենֆրայ» այն բանից հետո, երբ լիովին մաքրվեցին հրեական տարրից, այսինքն էթնիկ զտումների ենթարկվեցին: Օրինակ, Գերմանիայի հուդայական հավատացյալ քաղաքացիների կենտրոնական խորհրդի թերթը հրապարակել է 1933 թվականի դեկտեմբերի 14-ին մի նյութ, ըստ որի Հյուսիսային ծովի Նորդերնայ կղզու առողջարանային վարչությունը թողարկել է փոստային նամականիշ, որի վրա գրված է՝ «Nordseebad Norderney ist judenfrei!» («Հյուսիսծովյան առողջարան Նորդերնայը ազա՛տ է հրեաներից»)[6]: Մինչ նացիստների իշխանություն բարձրանալը այդ կղզու բնակիչները հրեաների հետ վարվում էին շատ բարյացակամ. կղզում հանգստացողների կեսից ավելին հենց հրեաներն էին:

Յուդենֆրայ հռչակված տարածք Լեհաստանում

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սանձազերծումով և դրա հետևանքով հրեաների զանգվածային արտաքսումներով ու բնաջնջումով, յուդենֆրայ տերմինը սկսեց օգտագործվել նաև Երրորդ ռայխի կողմից բռնազավթված տարածքներում: Լեհաստանում այնզացխմբերի կողմից սկսվեց հրեաների ապրելու վայրերից դեպի գետտոներ արտաքսումը: 1940 թվականի սկզբին Գեներալ-նահանգապետությունն արդեն իսկ հայտարարվեց որպես «յուդենֆրայ»[7]: Գերմանիայի կողմից հետագայում բռնազավթված տարածքներում նույնպես սկսվեցին կատարվել էթնիկ մաքրումներ՝ հրեական տարրից մաքրելով բնակավայրերը: 1941 թվականի հոկտեմբերի 17-ին նացիստական մամուլը Լյուքսեմբուրգը հռչակեց որպես «յուդենֆրայ», իսկ նույն թվականի դեկտեմբերին արդեն Էստոնիան արժանացավ նույն ճակատագրին:

1941 թվականին այս եզրույթը սկսեց օգտագործվել նաև եվրոպական հրեաների պլանավորած ջարդերի համար: 1941 թվականի դեկտեմբերի 16-ին գեներալ-նահանգապետ Հանս Ֆրանկն իր ելույթում մասնավորապես հայտնեց[8].

Aquote1.png Քանի որ խոսքը վերաբերում է հրեաներին, ես ուզում եմ ձեզ անկեղծորեն ասել, որ նրանց պետք է վերացնել այս կամ այն եղանակներով: […]
Ի՞նչ պետք է անել հրեաների հետ... […] ...մենք ոչինչ չենք կարող անել նրանց ոչ Օստլանդում, ոչ ռայխսկոմիսարիատում, այդ իսկ պատճառով լիքվիդացրե՛ք նրանց ինձ հետ միասին: Պարոնա՛յք, ես պետք է ձեզնից խնդրեմ, որպեսզի հրաժարվեք ամեն տեսակ խղճահարությունից: Մենք պետք է վերացնենք հրեաներին, որտեղ էլ որ նրանք գտնվելիս լինեն և ամեն անգամ, երբ որ ստեղծվի հնարավորություն... […] Հնացած հայացքները չեն կարող ընդունվել այս բացառիկ կարևոր և իր տեսակի մեջ հույժ եզակի հանձնարարության կատարման համար: Մենք պետք է այնպիսի մի ուղի գտնենք, որն ուղիղ նպատակակետին կհասցնի և իմ մտքերն աշխատում են այդ ուղղությամբ:.
Այսօր մեր համար հրեաները համարվում են վնասակար մանրէներ: Մենք այսօր ունենք մոտավորապես 2.5 միլիոն հրեաներ գեներալ-նահանգապետությունում, իսկ եթե հաշվենք նաև կիսահրեաներին ու նրանց, ովքեր առնչվում են նրանց հետ, մենք կունենանք 3.5 միլիոն: Մենք չենք կարող գնդակահարել կամ արտաքսել այդ 3.5 միլիոնին, բայցևայնպես կկարողանանք միջոցներ ձեռնարկել, որ այս կամ այն եղանակով բնաջնջենք նրանց... […] Գեներալ-նահանգապետությունը պետք է հրեաներից ազատ լինի, ինչպես որ ռայխը:
Aquote2.png

«Յուդենֆրայ» հասկացությունը հանդիպում է նաև 1942 թվականի հունվարի 20-ին կայացած Վանզեի կոնֆերանսի արձանագրության մեջ[9]:

1942 թվականի հոկտեմբերի 2-ին ՍՍ-ի ռայխսֆյուրեր Հայնրիխ Հիմլերը հրաման ստորագրեց, ըստ որի Գերմանիայի տարածքում գտնվող բոլոր համակենտրոնացման ճամբարներում պետք է իրականացվեն հրեաներից մաքրման աշխատանքներ: Նույն օրը գեստապոյի ղեկավար Հայնրիխ Մյուլլերը շրջաբերական ուղարկեց, որում մասնավորապես նշված էր[10].

Aquote1.png ՍՍ-ի ռայխսֆյուրեր և ոստիկանության ղեկավարը հրամայում է, որ ռայխում գտնվող բոլոր համակենտրոնացման ճամբարները մաքրվեն հրեաներից, որի համար բոլոր հրեաներին ուղարկել Օսվենցիմ և Մայդանեկ համակենտրոնացման ճամբարներ: Aquote2.png

Ըստ այդ փաստաթղթի ՍՍ-ը աքսորեց բոլոր հրեաներին դեպի Օսվենցիմ, հատկապես մեծ չափերի հասավ Դախաու ճամբարի կալանավորների աքսորը[11]:

Այս ամենի հետ մեկտեղ Դիմադրության շարժման և Աշխարհի արդարակյացների ծավալած գործունեության արդյունքում հնարավոր եղավ չեղարկել «յուդենֆրայը»:

Յուդենֆրայ հռչակված տարածքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հորդանան գետի արևմտյան ափից հրեաներին լիքվիդացնելու պահանջը Պաղեստինի կողմից հրեական կողմը որակել է որպես էթնիկ զտումներ[12]: 2009 թվականի հուլիսի 9-ին կայացած քննարկման ժամանակ Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարար Ֆրանկ-Վալտեր Շթայնմայերին հայտարարեց, որ Հուդան և Սամարիան չեն կարող լինել «յուդենռայն»[13]:

Գեղարվեստական գրականություն և յուդենֆրայ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Յուդենֆրայ» տերմինը որպես նացիստական քաղաքականության մի մաս օգտագործվել է գեղարվեստական գրականության մեջ: Ալեքսանդր Գալիչի «Կադիշ»[14] գիրքը պատմում է այդ մասին: Յուդենֆրային է անդրադարձել նաև Ալեքսանդր Գորոդնիցկին իր բանաստեղծություններոմ, որոնք ստեղծվել են «Փնտրելով իդիշը» փաստագրական ֆիլմի համար[15]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Юденрайн՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
  2. «Holocaust Glossary»։ Jewish Virtual Library (անգլերեն)։ The American-Israeli Cooperative Enterprise։ Վերցված է 2015-8-7 
  3. Duden, 12. Auflage 1941, hier zitiert aus: Cornelia Schmitz-Berning: Vokabular des Nationalsozialismus, 2., durchgesehene und überarbeitete Auflage, Berlin, 2007, ISBN 3-11-016888-X, S. 333.
  4. Die Welt, Heft 25, 23. Juni 1899.
  5. Schmitz-Berning, Cornelia. Vokabular des Nationalsozialismus. — 2., durchgesehene und überarbeitete Auflage. — Berlin, 2007. — S. 333. — ISBN 3-11-016888-X.
  6. Изображение
  7. Bundeszentrale für Politische Bildung: Der Zweite Weltkrieg — Krieg, Flucht und Vertreibung
  8. Diensttagebuch Hans Frank: 16.12.1941. Regierungssitzung
  9. Протокол Ванзейской конференции
  10. Schwindt, Barbara. Das Konzentrations- und Vernichtungslager Majdanek. Funktionswandel im Kontext der «Endlösung». — Würzburg: Königshausen & Neumann, 2005. — S. 147. — ISBN 3-8260-3123-7.
  11. dhm
  12. Dan Williams.։ «Judenrein! Israel adopts Nazi term to back settlers» (անգլերեն)։ Reuters։ Վերցված է 2015-8-7 
  13. «German FM: Settlements Remain Obstacle to Peace» (անգլերեն)։ Haaretz։ Վերցված է 2015-8-7 
  14. Полный текст песни А. Галича «Кадиш» на сайте bards.ru
  15. Publication on the internet, Russian

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]