Տուն (շինություն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Տուն (այլ կիրառումներ)
Տուն Տրանսիլվանիայի Սեկելի շրջանում, Ռումինիա
Արվարձանային տներ Սովետոյում, Յոհանեսբուրգ, Հարավ Աֆրիկյան Հանրապետություն
Տուն-ռանչո Սալինասում, Կալիֆորնիա, ԱՄՆ
Գյուղական տուն-ագարակ, Գերմանիա
Տուն ԱՄՆ-ում։

Տուն, շինություն, վայր, որտեղ բնակվում են մարդիկ և (ընտանի) կենդանիները։ Տուն են համարվում տարբեր կառույցներ՝ սկսած քոչվորական պարզունակ շինություններից մինչև փայտե, աղյուսե, երկաթբետոնե կամ քարաշեն բարդ ճարտարապետական կառույցները՝ համալրված կոյուղով, ջրմուղով, էլեկտրականությամբ և օդափոխության համակարգով[1][2]։ Սովարաբար տունը ծառայում է որպես պատսպարան վատ եղանակից, քնի, սերնդի խնամքի և հանգստի համար։ Տները բաղկացած են տարբեր տանիքային համակարգերից՝ որոնք պաշտպանում են բնակելի տարածքը տեղումներից: Տները կարող են ունենալ դռներ, այդ թվում՝ գաղտնի, որոնք պաշտպանում են տան բնակիչներին և ունեցվածքը կողոպտիչներից կամ այլ անցանկալի մարդկանցից: Արևմտյան մշակույթում սովորական տների մեծամասնությունը բաղկացած է մեկ կամ ավելի ննջասենյակներից և լոգարաններից, խոհանոցից և հյուրասենյակից: Տունը կարող է ունենալ նաև առանձին ճաշասենյակ, իսկ Հյուսիսային Ամերիկայի որոշ մեծ տներ ունեն նաև ժամանցի ու հանգստի սենյակ: Ավանդական գյուղատնտեսական ուղղվածություն ունեցող տներում ընտանի կենդանիներն ու թռչունները կիսում էին բնակելի տարածքը մարդկանց հետ: Տանը բնակվող հասարակական միավորման ձև է ընտանիքը: Տանը կարող են բնակվել նաև այլ միավորումներ կամ իրար հետ կապ չունեցող անհատներ: Որոշ տներ նախատեսված են միայն մեկ ընտանիքի բնակության համար, մինչդեռ բազմաբնակարան տները՝ քաղաքային բնակավայրերում նախատեսված են բազմաթիվ ընտանիքների բնակության համար: Տները կարող են ունենալ կից կամ օժանդակ շինություններ՝ ավտոտնակ, մառան, խորդանոց, որտեղ պահվում են այգեգործության պարագաներ և գործիքներ, ինչպես նաև ետնաբակ և պարտեզ, որոնք նախատեսված են ընտանիքի հանգստի և ժամանցի համար:

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգլերեն house բառը ծագել է հին անգլերենի «Hus» բառից, որը նշանակում է «կացարան», «օթևան», կամ «բնակարան», որն էլ իր հերթին ծագել է պրոգերմաներեն «husan» բառից, որի ծագումն անհայտ է[3]: Նախասեմական լեզվում տուն բառն արտահայտվում էր «B» հիերոգլիֆի միջոցով: Հիերոգլիֆը տարբեր կից լեզուներում հնչում էր «բայթ» կամ «բետ» և դարձավ հունարենի «բետա» տառը, որը և գործածում էին հռոմեացիները[4]:

Տարրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ վիկտորյանական ոճով կառուցված տուն Քոնեքթիքութում, ԱՄՆ, (կառուցվել է 1855 թվականին)

Ընդհանրապես տուն նախագծող ճարտարապետները սենյակները նախագծում են ըստ այն մարդկանց պահանջմունքների, որոնք բնակվելու են այդ տանը: Այդպիսի նախագծերը, որոնք հայտնի են որպես «ինտերիերի դիզայն», դարձել են բուհերում ուսումնասիրվող հիմնական նախագծեր: Միացյալ Նահանգներում տան քառակուսաձև հատակագիծն ընդգրկում է բնակել տարածք և դուրս է թողնում ավտոտնակը և այլ ոչ-բնակելի հատվածներ, մինչդեռ Եվրոպական քառակուսաձև հատակագիծն ընդգրկում է նաև ավտոտնակը և մնացած ոչ-բնակելի տարածքները[5]: Հարկերի թիվը կարող է ազդել տան քառակուսաձև հատակագծի վրա:

Մասեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ տներ ունեն մի քանի հատուկ գործառույթներով ընդարձակ սենյակներ և մի քանի փոքր սենյակներ զանազան այլ նպատակների համար: Սրանք կարող են ներառել բնակելի, սնվելու, քնելու տարածքներ և (եթե առկա են համապատասխան հարմարություններ և ծառայություններ) առանձին կամ ընդհանուր լոգարան և սանիտարական հանգույց: Որոշ մեծ առանձնատներ ունենում են նաև այնպիսի տարածքներ, ինչպիսիք են սպա-լոգարանը, ներսի լողավազանը, բասկետբոլի խաղադաշտը և ուրիշ «ոչ կենսական» հարմարություններ: Ավանդական գյուղատնտեսական ուղղություն ունեցող տները կարող են ունենալ ընտանի կենդանիների համար հատկացվող տարածքներ. այսպիսի տներում ընտանի կենդանիներն ու թռչունները բնակելի տարածքը կիսում են մարդկանց հետ: Սովորական բնակելի տների մեծամասնությունը առնվազն բաղկացած է հյուրասենյակից, ննջասենյակից, լոգարանից և խոհանոցից կամ սննդի պատրաստման համար նախատեսված այլ տարածքից: Ամերիկյան տիպիկ քառակողմ տունը (ինչպես պատկերված է նկարում) բնորոշ է Միացյալ Նահանգների վաղ պատմական ժամանակաշրջանին: Տունը հիմնականում կառուցվում էր կենտրոնական մասում սանդուղքով, շուրջը չորս սենյակ, որոնք կապված էին տան մնացած հատվածների հետ, իսկ ավելի ուշ շրջանի նախագծերում՝ նաև ավտոտնակի հետ:

Ինտերիերի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկյան քառակողմ տան հատակագիծ

Վաղնջական ժամանակաշրջանների տան և նրանց ներքին հրդարանքի մասին շատ բան հայտնի չէ, այնուամենայնիվ դա կարելի է համարել պարզագույն կացարանների ձև: Հին հռոմեացի ճարտարապետ Վիտրուվիոսի տեսությունների համաձայն վաղ ճարտարապետական ձևը որպես փայտե շրջանակներով եզրավորված և ցեխե վերջավորություն կամ «տանիք» ունեցող խրճիթ[6]: Ֆիլիպ Թաբորը հետագայում նշում է 17-րդ դարի հոլանդական տների ավանդը այսօրվա տների հիմնադրման մեջ: «Ինչ վերաբերվում է տան գաղափարին, ապա տուն էր կոչվում հենց նիդեռլանդականը: Այս գաղափարի բյուրեղացումը թվագրվում է հավանաբար 17-րդ դարի առաջին երեք քարորդներին, երբ հոլանդական Նիդեռլանդները կուտակել էր կապիտալի աննախադեպ և անզուգական քանակ, որն էլ դատարկվեց սեփական «տնային» տարածքում[7]»:

Համընդհանուր սենյակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիննական ավանդական տուն Յուվասկյուլայում: 20-րդ դարի սկիզբ
Ավանդական տուն Ճապոնիայում

Միջնադարում հասարակության բարձր խավին պատկանող մեծ առանձնատները հարմարեցված էին տարաբնույթ միջոցառումների և արարողությունների համար: Դեռ ավելին, այդպիսի տներում ապրում էին բազմաթիվ մարդիկ, ներառյալ ընտանիքի անդամները, ազգականները, վարձու աշխատողները, սպասավորները և հյուրերը[6]: Նրանք մեծամասամբ վարում էին համընդհանուր ապրելակերպ այնպիսի տարածքներում, ինչպիսիք էին Մեծ Սրահը, նախատեսված ճաշկերույթների և ընդունելությունների համար, կամ այսպես կոչված «Սոլար» սենյակը՝ նախատեսված համատեղ մահճակալների համար[8]:

Համակցված սենյակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

15-րդ և 16-րդ դարերում իտալական վերածննդի դարաշրջանի պալացոները բաղկացած էին բազմաթիվ իրար հետ կապված սենյակներից: Ի տարբերություն գյուղական կալվածատիրական տների, պալացոները ունեին որևէ նպատակ չունեցող, սակայն շատ դռներից բաղկացած սենյակներ: Այս դռները միավորում էին սենյակներ, որոնք, ըստ Ռոբին էվանսի, անջատ, բայց ամբողջովին համակցված բաժանմունքներով կառույցներ էին[9]: Այսպիսի նախագիծը թույլ էր տալիս պալացոների բնակիչներին ազատ երթևեկել տնով մեկ՝ խախտելով անձնականի և անձեռնմխելիության սահմանները: «Ներս մտնելով այդպիսի տներ, անհրաժեշտ է մի սենյակից մյուսն անցնել, ապա մյուսը, որպեսզի հասնես քեզ անհրաժեշտ սենյակը: Այնտեղ, որտեղ օգտագործվում էին միջանցքներն ու սանդուղքները, իսկ դրանք անխուսափելիորեն գործածվում էին, դրանք գրեթե միշտ միացնում էին մեկ տարածքը մյուսին և երբեք չէին ծառայում որպես շարժման ընդհանուր բաշխիչներ: Այսպիսով, չնայած ճարտարապետության ճշգրիտ պահպանմանը, որը դրսևորվում էր սենյակում սենյակի ավելացմամբ, առանձնատունը կամ պալացոն, զբաղեցվածության տեսանկյունից բաց նախագիծ էր՝ տան բազմաթիվ անդամների համար հազիվ տանելի բնակելի պայմաններով»[9]: Այնուամենայնիվ, չնայած համընդհանուր լինելուն, տների այսպիսի բաց նախագծերը նպաստում էին բոլոր բնակիչների սերտ շփմանը և կապին[6]:

Միջանցք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սենյակների տարանջատման և մասնավոր տարածքների հետագա բարելավման վաղ օրինակ կարելի է համարել Չելսիի Բիֆորտ Հաուզում: Այն նախագծել է անգլիացի ճարտարապետ Ջոն Թորպը, որն իր նախագիծը կոչել է. «Մի երկար անցուղի բոլորի համար»[10]: Սենյակի և անցուղու տարանջատումը առաջ բերեց միջանցքի գործառույթ: Այս նոր ճարտարապետական ընդլայնումն այդ ժամանակների համար հեղափոխություն էր և այն թույլ էր տալիս յուրաքանչյուր սենյակի ունենալ դուռ՝ որոնք էլ կապված էին միևնույն միջանքի հետ: Անգլիացի ճարտարապետ Սըր Ռոջեր Պրատը նշում է. «Ամբողջ տան երկայնքով մեկ ընդհանուր անցուղի ունենալը հնարավորություն է տալիս քեզ պետք եղած սենյակը հասնելու համար չանցնել մի քանի այլ սենյակների միջով»[11]: 17-րդ դարում բարձր են գնահատվել հասարակական ստրատիֆիկացումները, քանի որ ճարտարապետությունն ի զորու էր կրճատել սպասավորների թիվը: Միջանցքները տան բնակչին առաջարկում էին մասնավոր՝ անձնական տարածքի առավել մեծ անձեռնմխելիություն և ինչպես հետագայում ավելացրել է Պրատը. «Սովորական սպասավորները անցուդարձ անելիս հնարավոր է, որ երբեք չերևային հյուրերի կամ տան բնակիչների աչքին»[11]: Միջանցքների շնորհիվ հնարավոր դարձած այս սոցիալական տարանջատումը հասարակության հարուստ և աղքատ խավերի միջև բարձրացրեց միջանցքների դերը և ընդգրկումը 19-րդ դարի տների շինարարության մեջ: Սոցիոլոգ ճարտարապետ Վիտոլդ Ռիբզիցկին գրում է. «Սկսվել էր տների ստորաբաժանումը ցերեկային և գիշերային, ինչպես նաև պաշտոնական և ոչ պաշտոնական գործածության տարածքների միջև»[12]: Ընդհանուր գործածության սենյակները վերածվում էին մասնավորների՝ քանի որ դրանց միակ մուտքը ծառայում էր միայն կոնկրետ նպատակով սենյակ մտնելու համար[6]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Schoenauer, Norbert (2000). 6,000 Years of Housing (rev. ed.) (New York: W.W. Norton & Company).
  2. «housing papers»։ clerk.house.gov։ Վերցված է December 18, 2012 
  3. «Online Etymology Dictionary»։ Etymonline.com։ Վերցված է January 4, 2012 
  4. Sacks David (2004)։ Letter perfect: the marvelous history of our alphabet from A to Z։ Random House Digital։ էջեր 65–66։ ISBN 0-7679-1173-3 
  5. Iyyer Chaitanya (2009)։ Land Management: Challenges and Strategies (First Edition)։ Global India Publications Pvt Ltd։ ISBN 978-9380228488 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Hill, Jonathan, “Immaterial Architecture”, New York: Routledge, 2006.
  7. Tabor, Philip, "Striking Home: The Telematic Assault on Identity". Published in Jonathan Hill, editor, Occupying Architecture: Between the Architect and the User.
  8. «Manor House»։ Middle-ages.org.uk։ May 16, 2007։ Վերցված է January 4, 2012 
  9. 9,0 9,1 Evans, Robin “Translations from Drawing to Building: Figures, Doors and Passages” London: Architectural Associations Publications 2005
  10. Summerson, John “The Book Of Architecture of John Thorpe in Sit John Soan's museum: 40th Volume of the Walpole Society” England: The Society 1964
  11. 11,0 11,1 Pratt, Sir Roger “Sir R. Pratt on Architecture” 1928
  12. Rybczynski Witold (1987)։ Home: A Short History of An Idea։ London: Penguin։ էջ 56։ ISBN 0-14-010231-0