Բագրատունիների տոհմածառ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Արշակունիների թագավորություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սմբատ Գ Բագրատունին թագադրում է Արտաշես արքային

Բագրատունիները ժառանգական նախարարություն են ստացել հայ Արշակունի թագավորներից 4-րդ դարում։ Նրանց էր վստահված արքունի գործակալություններից թագադիր ասպետությունը։ Բագրատունիների տիրույթներն են եղել Բարձր Հայք նահանգի Սպեր գավառը, որը հայտնի էր ոսկու մեծ պաշարներով, և Տայք նահանգը։

Որպես առաջին ներկայացուցիչ՝ հայտնի է Սմբատ Ա-ն, ով թագադիր ասպետ էր Տրդատ Գ Մեծի իշխանության տարիներին (287-330)։ Հայոց Վռամշապուհ արքայի կառավարման տարիներին հայտնի էր ասպետ Սմբատ Գ-ն, ով թագադրել է վերջին Արշակունի թագավոր Արտաշես (Արտաշիր) Արշակունուն (423-428)։

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սմբատ Ա
ասպետ
( 314)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Բագրատ Ա
ասպետ
(330-353)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սմբատ Բ
ասպետ
(367-374)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Պապ
թագավոր
(368-374)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սահակ Ա
ասպետ
(378-388)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Արշակ Գ
թագավոր
(378-389)
 
 
 
Վաղարշակ
 
 
 
դուստր
 
 
 
Սմբատ Գ
ասպետ
( 423)
 
 
 
 
 

Օտար տիրապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարսկա-Բյուզանդական տիրապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սմբատ Գ-ի սերունդները շարունակում են բարձր դիրք ունենալ նաև Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի միջև բաժանված Հայաստանում։ Նրա ժառանգներից Տիրոցը մասնակցել է պատմության մեջ հայտնի է որպես մարզպան Վասակ Սյունու գաղափարակից, իսկ Սահակ Բ-ն, ավելի ուշ՝ Սմբատ Դ-ն, եղել են Հայաստանի մարզպաններ: Բագրատունիների տոհմի նահապետները ավանդապար կրել են ասպետ պաշտոնը։

Հայաստանի երկրորդ բաժանումից հետո Բագրատունիների տիրույթները հայտնվել են բյուզանդացիների գերիշխանության տակ։ Նրանց դեմ ապստամբած իշխաններից հայտնի էր Սմբատ Բագրատունին։

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սմբատ Գ
ասպետ
( 423)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Տիրոց
նախարար
( 450)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սահակ Բ
մարզպան
(481-482)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սանպդիատ
ասպետ
( 505)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Վարազ-Տիրոց Ա
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Մանվել
ասպետ
 
Աշոտ Ա
ասպետ
( 560)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սմբատ Դ
մարզպան
(604-616)
 
Պապ
նախարար
( 596)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Վարազ-Սահակ
 
Վարազ-Տիրոց Բ
Հայոց իշխան
(628-634)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սմբատ
նախարար
( 643)
 
Սմբատ Ե
ասպետ
( 646)

Արաբական տիրապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արաբական տիրապետության ժամանակ՝ պետականության բացակայության պայմաններում, Բագրատունիները եղել են Հայաստանի ամենաազդեցիկ տոհմերից մեկը։ Նրանց գլխավոր մրցակիցներն էին Մամիկոնյան սպարապետական նախարարները։ Վերջիններս ունեին բյուզանդական կողմնորոշում։ Այս երկու տոհմերից և նրանց ազդեցության ոլորտում գտնվող մարդկանցից էին ընտրվում Հայոց իշխանները, ովքեր երկրորդն էին Արմինիա կուսակալության տարածքում՝ արաբ ոստիկանից հետո։

Մրցակցությունը ավարտվում է Բագրատունիների հաղթանակով, ովքեր վերականգնում են անկախ պետականությունը։ Հայոց իշխանի պաշտոնը վերաճում է իշխանաց իշխանի, ապա՝ հայոց թագավորի, որի առաքելությունը ստանձնում է Սմբատ Ը-ի ճյուղը՝ Աշոտ Բագրատունու գլխավորությամբ։ Սմբատի եղբոր՝ Բագրատի որդիները հաստատվում են Տարոնում և հիմնում անկախ իշխանություն: Իսկ նրանց քույրը՝ Հռիփսիմեն, դառնում է Վասպուրականի առաջին գահերեց իշխանի` Համազասպ Բ-ի կինը։

Նախքան անկախացումը Բագրատունիների` Տայքի հիմնական ճյուղը առանձնացել էր որպես ինքնուրույն կյուրոպաղատություն: Նրա ղեկավար Աշոտը հիմնադրում է վրաց Բագրատիոնիների արքայատոհմը, որը Վրաստանում իշխում է մեկ հազարամյակ՝ 9-19-րդ դարեր։

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սմբատ Ե
ասպետ
646
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Վարազ-Տիրոց Գ
( 670)
 
 
 
 
 
 
 
Աշոտ Բ
հայոց իշխան
(684-689)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սմբատ Զ
հայոց իշխան
(693-726)
 
Աշոտ
 
Վասակ
 
Բագրատ
 
Սմբատ
նախարար
( 705)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Աշոտ Գ
հայոց իշխան
( 732-748)
 
Սահակ Գ
հայոց իշխան
(753-770)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Գուարամ Գ
վրաց իշխան
(693-748)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սմբատ Է
հայոց իշխան
(770-775)
 
 
 
Վարազ-Տիրոց Դ
(775-790)
 
Վասակ
 
 
 
 
 
դուստր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Աշոտ Դ
հայոց իշխան
(790-826)
 
 
 
 
 
 
 
Գագիկ Արծրունի
Վասպուրականի իշխան
( 800)
 
 
Ատրներսեհ Ա
Տայքի իշխան
(780-807)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սահակ
 
Բագրատ Բ
իշխանաց իշխան
(826-851)
 
Սմբատ Ը
իշխանաց իշխան
(852-855)
 
Հռիփսիմե
 
Համազասպ Բ
Վասպուրականի գահերեց իշխան
(800-836)
 
 
Աշոտ Ա
վրաց թագավոր
(813-830)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Տարոնցիներ
Տարոնի Բագրատունիներ
(9-10-րդ դարեր)
Թոռնիկյաններ
(10-12-րդ դարեր)
 
Հայոց արքաներ
Կարսի Բագրատունիներ
(963-1065)
Կյուրիկյաններ
(978-1113)
 
 
 
Արծրունիներ
Վասպուրականի գահերեց իշխաններ
(836-908)
թագավորներ
(908-1021)
 
 
 
 
Բագրատիոնիներ
Տայքի Բագրատունիներ
(813-1001)
Վրաց արքաներ
(1008-1801)
 
 
 
 
 
 

Բագրատունիների թագավորություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարոնի Բագրատունիների ճյուղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարոնը իր տիրույթներին էր միացրել Աշոտ Մսակեր Բագրատունին։ Որպես Տարոնի իշխան՝ նա համարվում է Աշոտ Ա (804-826)։ Իր մահից հետո իշխանաց իշխան Բագրատ Բ-ն ժառանգում է Տարոնը, իսկ Սմբատ Ը-ն՝ Այրարատը։ Բագրատը իր տոհմում երկրորդն էր. Բագրատ Ա ասպետը տոհմի նահապետներից էր դեռ 4-րդ դարում։ Սակայն Տարոնի իշխանության սահմաններում միևնույն ժամանակ նա գահակալել է որպես Բագրատ Ա (826-851), քանի որ Տարոնում Բագրատ անունով իշխան չի եղել։ Նրա սերունդները որպես ինքնիշխան տիրակալներ իշխում են մինչև 966 թվականը։ Հետագայում տիրույթները անցնում են Բյուզանդական կայսրությանը:

Դեռ վերջին իշխանի՝ Աշոտ Գ-ի օրոք, Տարոնի նախկին տերերը՝ Մամիկոնյանները, շարունակում էին պահել իրենց ազդեցիկ դիրքը։ Նրանք բարեկամական կապեր են հաստատում Բագրատունիների հետ, որի արդյունքում Աշոտ Գ-ին զուգահեռ Տարոնում իշխում են Բագրատ Բ-ն և Գրիգոր Բ-ն՝ կիսով չափ Մամիկոնյան։ Ավելի ուշ Տարոնի Բագրատունիների ճյուղը ձուլվում է Մամիկոնյաններին, և առաջանում են Թոռնիկյանների (Սասուն) ու Տարոնցիների (Մուշ) իշխանական տոհմերը։

 
 
 
 
 
 
Բագրատ Ա
(826-851)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Աշոտ Բ
(855-878)
 
Դավիթ Արքայիկ
(878-895)
 
 
 
Թոռնիկ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Գուրգեն
(895-895)
 
Աշոտ
 
Գրիգոր Ա
(895-936)
 
Աբուղանեմ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Բագրատ Բ
(936-987)
 
Աշոտ Գ
(936-966)
 
Թոռնիկյաններ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Գրիգոր Բ
(936-987)
 
 
 
Բագրատ Գ
(998-1020)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Տարոնցիներ
 

Հայոց թագավորներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սմբատ Ը
իշխանաց իշխան
(852-855)
 
Հռիփսիմե
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Կատրանիդե Ա
 
Աշոտ Մեծ
իշխանաց իշխան, սպարապետ
(855-885)
թագավոր
(885-890)
 
Սմբատ
 
Շապուհ
 
Մուշեղ
 
Աբաս
 
երկու դուստր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սմբատ Նահատակ
թագավոր
(890-914)
 
 
 
 
 
 
Սահակ
 
 
 
 
 
 
Դավիթ
 
 
 
 
 
 
Շապուհ սպարապետ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սոֆյա
 
Գրիգոր Արծրունի
Վասպուրականի գահերեց իշխան
(857-887)
 
դուստր
 
Վահան Արծրունի
 
Մարիամ
 
Վասակ Սյունի
Սյունիքի իշխան
(855-859)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Աշոտ
Վասպուրականի գահերեց իշխան
(898-904)
 
Գագիկ
Վասպուրականի իշխան և թագավոր
(904-908) / (908-943)
 
Գուրգեն
Պարսկահայքի իշխան
(904-925)
 
 
 
 
Գրիգոր
Սյունիքի իշխան
(859-913)
 
Սահակ
 
Վասակ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Աշոտ Երկաթ
թագավոր
(914-928)
 
Սահականույշ Սևադա
 
Աբաս Ա
թագավոր
(928-953)
 
Գագիկ
Վասպուրականի գահերեց իշխան
(897-898)
 
 
 
որդի
 
 
Աշոտ սպարապետ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Խոսրովանույշ
 
Աշոտ Ողորմած
(953-977)
թագավոր
 
 
 
 
 
 
Մուշեղ Ա
(963-984)
Կարսի թագավոր
 
Սևադա Բ-ի դուստր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սմբատ Տիեզերակալ
(977-990)
թագավոր
 
Գագիկ Ա
Շահնշահ
(990-1020)
թագավոր
 
Կատրանիդե Բ
 
Գուրգեն
(978-989)
Լոռու թագավոր
 
 
Աբաս Ա
(984-1029)
Կարսի թագավոր
 
Գուրանդուխտ Բագրատիոնի
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սենեքերիմ Արծրունի
Վասպուրականի թագավոր
(1003-1021)
 
Խուշուշ Բագրատունի
 
Հովհաննես-Սմբատ
(1022-1041)
թագավոր
 
Աշոտ Քաջ
(1022-1040)
թագավոր
 
Աբաս
 
Կյուրիկյաններ
 
Գագիկ Ա
(1029-1065)
Կարսի թագավոր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Դավիթ Արծրունու դուստր
 
Գագիկ Բ
(1042-1045)
թագավոր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Մարիամ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Հովհաննես
 
Դավիթ
 
Աբլղարիբ Արծրունու դուստր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Աշոտ
( 1080)

Կյուրիկյաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Գուրգեն Կյուրիկե
(978-989)
Լոռու թագավոր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Դավիթ Անհողին
(989-1048)
Լոռու թագավոր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Կյուրիկե Բ
(1048-1089)
Լոռու թագավոր
 
 
 
 
 
Գագիկ Ա
( 1058)
Կախեթի թագավոր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Դավիթ Բ
(1089-1113)
Լոռու թագավոր
 
 
Աբաս Ա
(1089-1113)
Լոռու թագավոր
 
 
Աղսարթան Ա
( 1084)
Կախեթի թագավոր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Կյուրիկե Գ
Տավուշի իշխան
 
 
 
 
 
 
 
Կյուրիկե Դ
( 1102)
Կախեթի թագավոր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Աբաս Բ
Տավուշի իշխան
 
 
 
 
 
 
 
Աղսարթան Բ
( 1105)
Կախեթի թագավոր
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Աղսարթան Ա
Մածնաբերդի իշխան
 
 
 
 
 
Վասակ Ա
Նոր Բերդի իշխան
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Կյուրիկե Դ
Մածնաբերդի իշխան
 
 
 
 
 
Դավիթ Գ
Նոր Բերդի իշխան
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Փահլավան Ա
Մածնաբերդի իշխան
 
Թաղիադդին
Մածնաբերդի իշխան
 
Աղսարթան Բ
Մածնաբերդի իշխան
 
Վասակ Բ
Նոր Բերդի իշխան

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]