Աբաս Ա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Աբաս Ա Բագրատունիից)
Jump to navigation Jump to search


HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աբաս (այլ կիրառումներ)
Աբաս Ա Բագրատունի
Աբաս Ա
«Շահնշահ Հայոց և Վրաց»
Իշխանություն929 - 953
Թագադրում929
Ծնվել է՝անհայտ է
Մահացել է՝953(0953)
Թաղվել է՝Տիգրանակերտ
Տիգրանակերտ
Ազգությունհայ
ՀարստությունԲագրատունիներ
ՆախորդԱշոտ Բ Երկաթ
ՀաջորդողԱշոտ Գ Ողորմած
ՈւղեկիցԱնանուն Բագրատունի
ՏոհմԲագրատունիներ
գերիշխան
ՀայրՍմբատ Ա
ՄայրՀռիփսիմե՞
ԵրեխաներԱշոտ Ողորմած և Մուշեղ Ա Բագրատունի
ՀավատքՀայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցի

Աբաս Ա Բագրատունի (?- 953), Հայոց թագավոր (928-953), հաջորդել Է եղբորը՝ Աշոտ Բ Երկաթին, Սմբատ Ա-ի որդին, Բագրատունիների արքայական տոհմից։ Նախքան թագավորելը եղել է սպարապետ, իշխանանիստն էր Կարս քաղաքը։

Աբաս Ա-ի գահակալությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սմբատ Ա-ի մահից հետո, իր եղբոր՝ Աշոտ Երկաթի հետ միացած հալածել է պարսիկներին և ապստամբած հայ իշխաններին։ Աշոտ Երկաթի թագավորության ժամանակ՝ ապստամբել է նրա դեմ։ Անժառանգ եղբոր՝ Աշոտ Բ Երկաթի մահից հետո գահ է բարձրացել որպես «Շահնշահ Հայոց և Վրաց»։ Կարսը հռչակել թագավորանիստ, կառուցել սուրբ Առաքելոց եկեղեցին, որը կանգուն է մինչև այսօր։ Աբաս Ա-ն խաղաղության դաշինք է կնքել Ատրպատականի Ափշին ոստիկանի հետ, ինչպես նաև Դվինի արաբ ոստիկանի հետ։ Նրա օրոք հաստատվել է խաղաղություն Բագրատունյաց թագավորությունում։ Աբասը վարել է կենտրոնաձիգ քաղաքականություն։ 948 թվականին կաթողիկոսական աթոռը Աղթամարից փոխադրել է Արգինա, երկիրը մասամբ ազատել արաբ հողատերերից, հաղթել Աբխազիայի Բեր թագավորին, որով կասեցրել է կովկասյան ցեղերի ասպատակությունները։ Զսպել աբխազական թագավորների ոտնձգությունները Բագրատունյաց Հայաստանի և Քարթլիի թագավորության նկատմամբ։ Աբասի օրոք հայկական զորքերը շարունակում էին լեռնականների ներխուժումներից պաշտպանել Ալանաց դուռը։ Աբասը զբաղվել է նաև երկրի վերաշինությամբ։ Մահացել է 953 թվականին։

Աբաս Ա Բագրատունու կողմից կառուցված Կարսի սուրբ Առաքելոց եկեղեցին


Բագրատունյաց թագավորությունն Աբասի գահակալության առաջին փուլում (929-942 թթ.)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբաս թագավորի օրոք Բագրատունիների թագավորության սահմանների վերաբերյալ պահպանվել է սահմանափակ նյութ, որի պայմաններում արքունի տիրույթների ընդգրկած տարածքները և Հայոց թագավորության սահմաններն ընդհանրապես հստակեցնելը խիստ դժվարանում է:Աբասի գահակալության առաջին շրջանը բաժանվում է երկու ենթափուլի` մինչև Աշոտ Շապուհյանի մահը և դրանից հետո, երբ նրա տիրույթներն Արշարունիքում և Ճակատքում անցան Աբասին։ Ըստ Ստեփանոս Օրբելյանի`

Aquote1.png «...Բագրատունիքն իշխէին միայն Շիրակայ և Այրարատու մինչ ի Գեղամ (իմա´ Գեղամա ծով – Ա. Ե.) և մինչ ի յՈւխտիսն (իմա´ Ուղթիքը կամ Ուղթիսը Տայքում – Ա. Ե.) և մինչ ի Կարին և մինչ ի Վասպուրականի սահմանն և մինչ ի Ձորոյ գետն և մինչ ի Գարդման. և Սիւնիք կտրեալ էր ի նոցանէ»։ Aquote2.png


Աբասի տիրապետությունն ընդգրկում էր հիմնականում Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի տարածքը` բացառությամբ Գագիկ Արծրունուն պատկանող Ծաղկոտն, Կոգովիտ և Մասյացոտն գավառների, ինչպես նաև Տայքի (արևելյան հատվածը` մինչև Ուղթիք-Օլթի), Գուգարքի (Արտահանից մինչև Աղստև գետի հովիտը` բացառությամբ որոշ հյուսիսային հատվածների), Ուտիքի (հյուսիսարևմտյան հատվածը` Աղստևի հովտից մինչև Գարդման) և Սյունիքի (հյուսիսային հատվածը` Գեղարքունիքը և Սոթքը) որոշ գավառներ, այսինքն` գլխավորապես Բագրատունիների տոհմական և արքունի տիրույթները և հարակից երկրամասերը` տարածվելով մինչև Կարնո քաղաք և Ուղթիք արևմուտքում, Գարդման և Գեղարքունյաց ծով` արևելքում, Ձորագետ (Կուր գետին միախառնվելու տեղում)` հյուսիսում և Վասպուրականի թագավորություն` հարավում[Ն 1]։ Գահակալության առաջին փուլում Աբասին հաջողվեց վերամիավորել Բագրատունյաց երբեմնի ընդարձակ տիրույթների մեծագույն մասը։ Ավատատիրական դարաշրջանի տրամաբանությամբ դա հանգեցրեց Աբասի դերի կտրուկ աճին ոչ միայն Հայաստանում, այլև հարևան երկրներում, քանի որ տարածաշրջանում այլ մեկը չէր տիրապետում մարդկային ու տնտեսական ներուժով հարուստ նման ընդարձակ ավատական տիրույթների։ Կարելի է արձանագրել շատ կարևոր մի գործընթաց։ Սեփական տիրույթների ընդարձակմանը զուգընթաց աճել են Աբասի թե´ հեղինակությունը և թե´ հնարավորությունները, որոնք, ի վերջո, բերել են Բագրատունի գահակալի` Հայաստանում գերագահ դիրքի հասնելուն նրա գահակալության արդեն երկրորդ փուլում[2]։

Հայոց թագավոր Աբասի գահակալության առաջին փուլում (929-942), բացի Աբասից, Հայաստանում գործունեություն էին ծավալում երկու այլ հայոց թագավորներ ևս` Գագիկ Արծրունին և Աշոտ Շապուհյան Բագրատունին, որոնց առկայությամբ Աբասի դերակատարությունը Հայաստանում առաջնային չէր։ Երբ 934 թ. Աշոտ Շապուհյանը վախճանվեց, Աբասը տիրացավ Այրարատում նրա տիրույթներին, որից հետո նրա հնարավորությունները մեծապես աճեցին։ 940-ական թթ. սկիզբն Աբասի համար խիստ խոստումնալից էր։ Բացի նրանից, որ կտրուկ փոփոխություններ տեղի ունեցան Հայաստանի հարևան երկրներում, որով նրանց տիրակալների ուշադրությունը շեղվեց Հայոց թագավորությունից, ծանր հարված ստացավ երկրորդ հայոց թագավորը` Գագիկ Արծրունին։ Աբասի առջև բացվեցին լայն հեռանկարներ [2]։

Բագրատունյաց թագավորության հզորացումն Աբաս Բագրատունու գահակալության երկրորդ շրջանում (943-953 թթ.)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գահակալության առաջին շրջափուլում (929-942 թթ.) Աբաս Բագրատունին կարողացավ արձանագրել մի շարք էական հաջողություններ, որոնք նրան հնարավորություն տվեցին հավակնելու գերակա կարգավիճակի ողջ Հայաստանում։ Աբասի հաջողություններին նպաստում էին ներքին ու արտաքին իրողությունները։ Մոտ 934 թ. առանց ժառանգ թողնելու վախճանվեց հայոց թագավորներից մեկը` Աշոտ Շապուհյանը, որի տիրույթներին տեր կանգնեց Աբասը։ Հայաստանում տեղի ունեցած կարևորագույն փոփոխությունն այն էր, որ 943 թ. վախճանվեց երկրորդ հայոց թագավոր Գագիկ Արծրունին, և այդ պահից սկսած Աբասը մնաց միակ հայոց թագավորը։ Հայաստանում նպաստավոր պայմաններում սկզբնավորվեց Աբասի գահակալության վերջին տասնամյակը, երբ «հաղթահարվեցին» Հայաստանում Բագրատունյաց գերակայության վերականգնման գրեթե բոլոր խոչընդոտները[2]։ Վիրքում տեր ու տնօրեն դարձած Աբխազաց թագավորության հետ բախումը հանգեցրեց Աբասի գերակա դիրքի հաստատմանը Այսրկովկասում։ Նախահարձակ եղավ Աբխազաց թագավորությունը, որն օգտվեց այն բանից, որ 941 թ. վախճանվեց վրացական միջավայրում Աբասի դաշնակից Գուրգեն իշխանը։ Աբխազաց թագավոր Գեորգին (929-957) Կղարջքի Բագրատունիների ներկայացուցիչների հետ բաժանեց Գուրգենի տիրույթները և սկսեց մտորել Բագրատունյաց թագավորության դեմ հանդես գալու մասին։ Աբխազաց բանակի ջախջախումը Աբասին վերածեց այժմ արդեն ոչ միայն Հայաստանի, այլև Այսրկովկասի հզորագույն տիրակալի։

Աբասի գահակալության վերջին տարիները։ Աբասը` շահնշահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբասի նախորդը` Աշոտ Բ Երկաթ թագավորը, կրում էր «շահնշահ Հայոց և Վրաց» տիտղոսը` համարվելով գերագահ Հայաստանի և քրիստոնյա Այսրկովկասի մյուս թագավորների և իշխանների միջավայրում։ Այդ տիտղոսով Աբասը որևէ աղբյուրում չի հիշատակվում, իսկ Աբասի որդին և հաջորդը` Աշոտ Գ-ն, որպես շահնշահ է հիշատակվում թե´ արաբական 243 և թե´ հայկական աղբյուրներում։ Ամենահավանական պատճառն այն է, որ Աբասի գահակալության առաջին շրջանում այդ տիտղոսին տիրում էր Գագիկ Արծրունին [Ն 2]։ Ըստ Արծրունյաց տան Անանուն պատմիչի` Ատրպատականի ամիր Յուսուֆը մոտ 927 թ. հանձնում է Հայաստանի ու Վիրքի կառավարումը, որից կարելի է բխեցնել, որ նրան է փոխանցվել Աշոտ Երկաթին պատկանող շահնշահի տիտղոսը։ Այդ է պատճառը, որ Գագիկ Արծրունին, ինչպես տեսանք, Իբն Զաֆիրի աշխատության մեջ հիշատակված է որպես «Հայաստանի և Վրաստանի թագավոր»։ Բյուզանդական արքունիքն էլ, իր հերթին, արձագանքելով Հայաստանում տեղի ունեցած քաղաքական փոփոխություններին, Գագիկ Արծրունուն կոչում է «իշխանաց իշխան», իսկ Աբասին` պարզապես «մագիստրոս»։ Գագիկ Արծրունու մահից հետո, Աբասը վերածվել էր հզորագույն գահակալի ոչ միայն Հայաստանում, այլև Այսրկովկասում։ Աբաս թագավորին հաջողվել է վերականգնել իր հոր և եղբոր գահակալության շրջանի գրեթե բոլոր կորուստները։ Ուստի պատահական չէ նրա վերաբերյալ Ասողիկի տված գնահատականը

Aquote1.png Աբաս խաղաղութեան եւ շինութեան պատճառ եղեալ աշխարհիս Հայոց, ըստ քաղցր բարուց

իւրոց եւ ըստ քաջազաւր զաւրութեանն, որով յաղթող եղեւ շուրջանակի։

Aquote2.png

Այսպիսով՝ հայոց թագավոր Աբասի գահակալության երկրորդ փուլում (943-953) Հայոց թագավորությունն անշեղորեն հզորանում էր։ Հայկական բանակը սկզբում 943 թ. ջախջախիչ պարտության մատնեց աբխազական զորքին, իսկ այնուհետև հայոց թագավորը վերացրեց ձևական կախվածությունը Ատրպատականի տիրակալ Մարզուբան իբն Մուհամմադից։ Այդ շրջանում Աբասն աստիճանաբար վերածվեց գերակա տիրակալի Հայաստանում և քրիստոնյա Այսրկովկասում։ Այդ հաջողությունների պատճառով նա հայոց պատմության մեջ մտավ որպես հաղթական գահակալ։

Բագրատունյաց տերության սահմաններն Աբաս թագավորի օրոք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբաս թագավորի գահակալության առաջին շրջանում տերության սահմաններում ընդգրկված էին Այրարատի մեծ մասը, Տայքի արևելյան, Տուրուբերանի հյուսիս- արևելյան, Գուգարքի արևելյան, Սյունիքի հյուսիսային և Ուտիքի հյուսիսարևմտյան գավառները։ Գահակալության երկրորդ փուլում(945 - 953 թթ.)՝ Գագիկ Արծրունու մահից հետո Աբասը տիրացավ Վասպուրականի թագավորությանը կցված Այրարատի Մասյացոտն, Կոգովիտ և Ծաղկոտն գավառներին[Ն 3]:Այդ ժամանակ Աբասի տերության սահմանները ներառում էին Հայաստանի մեծ մասը։ Հայոց տերությունն այդ ժամանակ իրենից ներկայացնում էր ավատատիրական դաշնություն՝ գերակա թագավորի՝ Աբասի գլխավորությամբ։

Աբասը Բագրատունյաց թագավորության շրջանի վերջին տիրակալ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբասը Բագրատունյաց թագավորության միասնական շրջանի գահակալն էր։ Հայտնի է, որ Աբաս Բագրատունին թագավորել է 24 տարի։ Աբասն իր խելամիտ քաղաքականությամբ՝ աստիճանաբար համախմբելով ուժերը՝ կարողացավ սկզբում տիրանալ Աշոտ Շապուհյանի տիրույթներին, իսկ այնուհետև հավասարակշիռ հարաբերություններ հաստատել Գագիկ Արծրունու հետ։ Իսկ վերջինիս մահից հետո Աբասը մնաց որպես «Հայոց թագավորի» տիտղոսը կրող միակ գահակալ։ Աբասին աստիճանաբար հաջողվեց գերակա դիրքի հասնել Հայաստանում, միավորել ուժերը և Հայոց թագավորությունը վերստին դարձնել տարածաշրջանի ամենահզոր պետություններից մեկը։

Հոգևոր-դավանանքային միասնականության վերականգնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբասի գահակալության շրջանը նշանավոր է նաև նրանով, որ հայոց թագավորը զբաղվեց նաև հայության հոգևոր-դավանանքային միասնականությունն վերականգնման խնդրով։ Աջակցելով հայոց կաթողիկոսին` Աբասը կարողացավ հաղթահարել երկպառակությունը և արմատախիլ անել քաղկեդոնականությունը Հայաստանում։ Քաղկեդոնականության դեմ պայքարին և երկրի հոգևոր-դավանանքային միասնության վերականգնմանը զուգընթաց` Աբասը քայլեր ձեռնարկեց Հայոց եկեղեցու դիրքերի ամրապնդման ուղղությամբ։ Նրա հրամանով երկրի տարբեր կողմերում կառուցվում էին նորանոր եկեղեցիներ, որոնցից մեկն էլ հիմնվեց Անիի միջնաբերդից դուրս` զարկ տալով ապագա մայրաքաղաքի ընդարձակմանը։ Նման ծավալուն գործունեության պայմաններում Աբասն իրավամբ հռչակվեց որպես հաղթական և շինարար թագավոր։

Ընտանիքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Աշոտ Երկաթ
  2. Մուշեղ (մհ․ 924), կինը Աբխազիայի Բագրատ Ա արքայի դուստը․
  1. Աշոտ Ողորմած
  2. Մուշեղ Ա

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Բագրատունիների տիրույթների մասին[1]
  2. Գագիկ Արծրունին հայոց թագավոր է հռչակվել 913 թ.` Սմբատ Ա թագավորի գերեվարությունից հետո[3]։
  3. Կոգովիտ և Ծաղկոտն գավառները 1000 թ. դրությամբ պատկանում էին Գագիկ Ա Բագրատունու (989-1017) քրոջ որդի Աբուսահլին:Վ. Վարդանյանը կարծում է, որ Կոգովիտն ու Ծաղկոտնը անջատվել են Վասպուրականից և կախման մեջ գտնվել Բագրատունիներից, սակայն պահպանել են անկախությունը, որն էլ արձանագրել է Կոստանդին Ծիրանածինը` հայ իշխաններին ուղարկվող նամակների հասցեատերերի ցանկում հիշատակելով Կոգովիտի իշխանին [4]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ա. Եղիազարյան, Բագրատունիների տիրույթների ձևավորումը և արքունի տիրույթներն Աշոտ Ա և Սմբատ Ա թագավորների օրոք, «Տարեգիրք» ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի պատմագիտական հանդես, Բ, Եր., 2010, էջ 87- 105:
  2. 2,0 2,1 2,2 Արման Եղիազարյան, Աբաս Բագրատունի Թագավոր Հայոց
  3. Թովմա Արծրունի եւ Անանուն, Պատմութիւն տանն Արծրունեաց, «Մատենագիրք Հայոց», ԺԱ հատոր, Ժ դար, Պատմագրութիւն, Անթիլիաս-Լիբանան, 2010, էջ 281-282
  4. Ասողիկ, էջ 824

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ստեփանոս Տարոնեցի (Ասողիկ), Պատմութիւն տիեզերական, ՍՊԲ, 1885․
  • Еремян С. Т., Присоединение северо-западных областей Армении к Византии в XI веке, ԼՀԳ, №3, 1971․

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, 1942 թ., Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 3․
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 15 CC-BY-SA-icon-80x15.png