Ալֆրեդ Վեգեներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ալֆրեդ Վեգեներ
գերմ.՝ Alfred Wegener
Alfred Wegener ca.1924-30.jpg
Ծնվել էնոյեմբերի 1, 1880(1880-11-01)[1][2][3][…]
Բեռլին, Պրուսիայի թագավորություն
Մահացել էնոյեմբեր 1930
Գրենլանդիա, Գրենլանդիա[4]
բնական մահով
ՔաղաքացիությունFlag of Germany (1867–1919).svg Գերմանական կայսրություն
Մասնագիտություներկրաբան, ճանապարհորդ հետազոտող, աստղագետ, օդերևութաբան, համալսարանի պրոֆեսոր, բևեռախույզ, ֆիզիկոս, աշխարհագրագետ և երկրաֆիզիկոս
Հաստատություն(ներ)Տարտուի համալսարան, Մարբուրգի համալսարան և Գրացի համալսարան
Գործունեության ոլորտերկրաբանություն
Պաշտոն(ներ)պրոֆեսոր
ԱնդամակցությունԱվստրիայի գիտությունների ակադեմիա
Ալմա մատերՀումբոլդտի համալսարան և Köllnisches Gymnasium?
Տիրապետում է լեզուներինգերմաներեն[1]
Գիտական ղեկավարJulius Bauschinger?
Եղել է գիտական ղեկավարBruno Eckardt?
ՊարգևներԿառլ Ռիտերի մեդալ
Ստորագրություն
Alfred Wegener Signature.svg
Alfred Wegener Վիքիպահեստում

Ալֆրեդ Վեգեներ (գերմ.՝ Alfred Lothar Wegener, նոյեմբերի 1, 1880(1880-11-01)[1][2][3][…], Բեռլին, Պրուսիայի թագավորություն - նոյեմբեր 1930, Գրենլանդիա, Գրենլանդիա[4]), գերմանացի երկրաֆիզիկոս և օդերևութաբան, մայրցամաքների տեղաշարժի տեսության հիմնադիր, Գրացի համալսարանի պրոֆեսոր (1924): Եղել է Գրենլանդիան ուսումնասիրող արշավախմբերի մասնակից (1906—1908, 1912—1913) և ղեկավար (1929—1930):

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալֆրեդ Վեգեները ծնվել է 1880 թվականի նոյեմբերի 1-ին Բեռլինի կենտրոնում, հայտնի գիտնականի ընտանիքում: Արդեն մանկության տարիներին գիտության հանդեպ ցուցաբերելով մեծ ձգտում՝ նա եղբոր հետ չափել է լճի խորությունը և գծել է տեղանքի քարտեզը:

Ալֆրեդը հաճախել է Բեռլինի «Քյոլն» գիմնազիա: Նրա սիրելի առարկաներն էին ֆիզիկան և քիմիան: Բացի դրանից՝ ապագա երկրաբանն ու ճանապարհորդը ակտիվ զբաղվել է սպորտով: Նրա երազանքն էր դառնալ աստղագետ: 1899 թվականին նա դպրոցն ավարտել է դասարանում լավագույն գնահատականներով և ընդունվել է Բեռլինի Ֆրեդերիխ Վիլհելմի անվան համալսարան, որտեղ նա սովորել է մաթեմատիկա, աստղագիտություն և օդերևութաբանություն: Երկրորդ կիսամյակում Վեգեները տեղափոխվել է Հայդելբերգի համալսարան, բայց չի հաճախել ոչ մի դասախոսության՝ նախապատվությունը տալով սուսերամարտին և գարեջրին: Դրանից հետո նա վերադարձել է Բեռլին և նվիրվել է գիտությանը: Ատենախոսության ավարտից հետո Ալֆրեդ Վեգեները 1904 թվականի նոյեմբերի 24-ին Բեռլինի համալսարանում հանձնել է քննությունը բարձրագույն գնահատականով («magna cum laude»), իսկ 1905 թվականի մարտի 4-ին ատենախոսությունը հաջողությամբ պաշտպանելուց հետո որպես «ամբողջականության և քրտնաջան աշխատանքի գնահատելի օրինակ» (sagacitalis et industrial specimen laudabile")` նրան շնորհվել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան[5]:

Ուսումնառությունն ավարտելուց հետո Ալֆրեդ Վեգեները եղբոր հետ աշխատել է Բեռլինի ավիացիոն աստղադիտարանում, որտեղ նա իրականացրել է օդերևութաբանական հետազոտություններ՝ թռչելով օդապարիկով: Երիտասարդ գիտնականի համար թռիչքները դառնում են մեծ կիրք: 1906 թվական եղբայրներին հաջողվում է սահմանել համաշխարհային ռեկորդ. նրանք օդապարիկով օդում անցկացրել են 52 ժամ՝ նախորդ ռեկորդակիրներից 17 ժամով ավելի: Թռիչքների ժամանակ ի հայտ են եկել Վեգեների երկու գլխավոր հատկությունները՝ կիրքն ու երկաթե կամքը:

1906-1907 թվականներին Վեգեները՝ որպես օդերևութաբան, մասնակցել է դեպի Գրենլանդիա կատարած իր առաջին ուղևորությանը: Վերադառնալով Գերմանիա՝ Վեգեները դարձել է Մարբուրգյան համալսարանի դոցենտ:

1911 թվականին նա նշանվել է Էլիզե Կյոպենի՝ իր ավագ ընկերոջ և հայտնի գիտնական Վլադիմիր Կյոպենի քրոջ հետ, իսկ 1913 թվականին՝ Գրենլանդիայի երկրորդ արշավախմբից վերադառնալուց հետո, ամուսնացել է նրա հետ: Երիտասարդ ընտանիքը տեղափոխվել է Մարբուրգ: Բայց արդեն 1914 թվականին սկսվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմը. Ալֆրեդը զորակոչվել է բանակ և ուղարկվել ռազմաճակատ: Ձեռքից վիրավորվելով՝ նա ժամանել է տուն, բայց երկու շաբաթ անց վերադարձել է ռազմաճակատ, որտեղ 1915 թվականին կրկին վիրավորվել է՝ այս անգամ պարանոցի շրջանում:

Վիրավորվելու պատճառով զորացրվելով՝ նա վերադարձել է տուն, որտեղ գրել է իր հայտնի «Մայրցամաքների և օվկիանոսների ծագումը» գիրքը: Պատերազմից հետո նա դարձել է Համբուրգի ծովային աստղադիտարանի տեսական օդերևութաբանության բաժնի վարիչ, որտեղ գրել է «Հին ժամանակների կլիման» գիրքը: 1924 թվականին Վեգեները զբաղեցրել է Գրացի համալսարանի պրոֆեսորի պաշտոնը, որտեղ նրա տեսության շատ համակիրներ կային: Չնայած ընտանեկան և հասարակական լավ վիճակին՝ գիտնականը սկսել է պատրաստվել Գրելանդիայի սառույցների վրա երկարատև ձմեռմանը, որը նրա համար ճակատագրական է դարձել:

Վեգեներների ընտանիքում ծնվել են երեք դուստր. Հիլդան (1914-1936), Սոֆի-Քաթին (1918), Հաննա-Շառլոտան (Լոտա, 1920-1989): Սոֆի-Քաթին 1939 թվականին ամուսնացել է Շտիրիա նահանգի գաուլյայտեր Զիգֆրիդ Ուայբերրայթխերի հետ: Հաննա-Շառլոտան ամուսնացած է եղել ալպինիստ և գրող Հենրիխ Հարերի հետ:

Արշավախմբերը Գրենլանդիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալֆրեդ Վեգեներ, 1910

Առաջին արշավախումբ (1906-1907)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1906 թվականին Վեգեները որպես օդերևութաբան մասնակցել է դեպի Գրենլանդիա կատարված ճանապարհորդությանը: Բևեռախույզ և գրող Լյուդովիկոս Մուլիուս-Էրիկսենի գլխավորությամբ 12 գիտնականից, մեկ նկարչից և 13 նավաստիներից կազմված արշավախմբի նպատակն էր հետազոտել Գրենլանդիայի հյուսիսային ափը: Վեգեները սիրահարվել է Գրենլանդիայի սառցային բնության գեղեցկությանը և կապել է իր կյանքն այս շրջանի հետ: Ճանապարհորդությունը ձգվել է համարյա երկու տարի, գիտնականները պայքարել են դաժան բնության և միայնության դեմ, բայց երիտասարդ գիտնականը համառորեն շարունակել է իր հետազոտությունները մթնոլորտի վերին շերտերի ֆիզիկայի և եղանակի վերաբերյալ: 1907 թվականի մարտին Վեգեները Մուլիուս-Էրիկսենի Հագենի, Բրոնլունդի հետ մասնակցել է ուսումնական հետազոտության երկրի ավելի հյուսիսային մասում: Այն ժամանակ, երբ Վեգեները ըստ պլանի մայիսին վերադարձել է բազա, մնացածները շարունակել են իրենց ուղևորությունը: Երեք գիտնականները այլևս երբեք չեն վերադարձել բազա:

Երկրորդ արշավախումբ (1912-1913)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ Յոհան Կոխը՝ առաջին ճանապարհորդության ժամանակ Վեգեների ուղեկիցը, առաջարկել է նրան մասնակցել երկրորդ ուղևորությանը, գիտնականը համաձայնել է և հետաձգել է հարսանիքը մինչև 1913 թվականը: 1912 թվականի հուլիսին Վեգեները, Կոխը և նրանց երկու օգնականը իսլանդական 16 պոնիների հետ վայրէջք են կատարել Գրենլանդիայում, որտեղ սեպտեմբերին հասել են ճամբարի համար հարմար տարածքներ և պատրաստվել են այնտեղ ձմեռելուն: Հետազոտական ուղևորության ընթացքում Վեգեները անհաջող ընկել է սառույցի վրա, ինչի հետևանքով երկար ժամանակ գամվել է անկողնուն և շատ է տառապել իր անօգնականությունից: Վեգեների ապաքինվելուց հետո չորս հետազոտողներն աշխարհում առաջինն էին, որ անցկացրել են ձմեռը Գրենլանդիայի հավերժական սառույցների վրա՝ -45 աստիճանից ցածր ջերմաստիճաններում: Դրանից հետո խումբն առաջին անգամ հատել է Գրենլանդիան նրա ամենալայն տեղամասով: Ճանապարհորդությունը ծայրաստիճան ծանր էր. սովի պատճառով ճանապարհորդները ստիպված սպանել են վերջին ձիերին և շանը, իսկ իրենց վերջույթները սևացել են ցրտից:

Երրորդ արշավախումբ (1929-1930)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1929 թվականին Վեգեները սկսել է պատրաստվել երրորդ և ամենամեծ արշավին: 1930 թվականին Վեգեները ժամանել է Գրենլանդիա, բայց անմիջապես ափ իջնելուց հետո սկսվել են խնդիրները: Այսբերգները փակել են դեպի ցամաք տանող ճանապարհը, որի պատճառով կորցրել են շատ կարևոր վեց շաբաթ:

Հատուկ արշավի համար մշակվել էին նոր շարժաթևային շարժիչներով սահնակներ, բայց շուտով ափ իջնելուց հետո պարզվել է, որ դրանք չափազանց փոքր հզորություն ունեն այդքան երկար հեռավորություն հաղթահարելու համար: Հապճեպ ձևավորված շնասահնակները տարել են արշավախումբը 400 կմ ցամաքի խորքը՝ դեպի Այսմիթե կայան, բայց մոտալուտ ձմեռով պայմանավորված վատ եղանակը դանդաղեցրել է առաջընթացը: Բացի այդ՝ ճանապարհին սառույցը լի էր ճաքերով և խորքային հորերով, որի պատճառով ստիպված էին ճանապարհին թողնել արժեքավոր բեռի մեծ մասը: Հոկտեմբերի 30-ին արշավախումբը հասել է կայան, որտեղ նոյեմբերի մեկին նշել են Վեգեների հիսունամյակը: Հենց նույն օրը Վեգեները օգնականի հետ մեկնել է 400 կմ հեռավորության վրա գտնվող Արևմտյան կայան՝ ունենալով իր հետ 17 շուն, երկու սայլ, 135 կգ սնունդ և տնտեսական ապրանքներ, մեկ բանկա կերոսին: Բայց ո՛չ ինքը, ո՛չ էլ նրա ուղեկիցը չեն հասել կայան: Քանի որ առաջին կայանում հավատացած էին, որ ճանապարհորդները հաջողությամբ հասել էին երկրորդ կայան, իսկ երկրորդում հավատացած էին, որ մնացել են առաջին կայանում, ոչ ոք չէր մտածում դժբախտության մասին: Միայն 1931 թվականի մարտին, երբ Արևմտյան կայանի թիմը եկել է Այսմիթե կայան, հասկացել են, որ դժբախտություն է տեղի ունեցել: Ճանապարհի 285-րդ կիլոմետրի վրա որոնման թիմը գտել է Վեգեների սայլը, իսկ նրանից 66 կմ հեռավորության վրա գտել են Վեգեների մնացորդները: Նրա ուղեկցի մարմինը չի հաջողվել գտնել:

Մայրցամաքների դրեյֆի տեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ Վեգեները վերադարձել է Գրենլանդիա կատարած իր երկրորդ արշավից, նա մի փայլուն գաղափար է հղացել: 1912 թվականի հունվարին նա հանրությանն է ներկայացրել իր տեսությունը. մայրցամաքները հանդիսանում են անկախ սալեր, որոնք ավելի թեթև են՝ համեմատած երկրի ընդերքի ավելի խորքային շերտերի հետ: Դրա պատճառով դրանք կարող են լողացող սառույցների պես շարժվել երկրակեղևի վրայով: Պատմության ընթացքում մայրցամաքները փոխել են իրենց դիրքը և դեռ շարժվում են: Այսպես, Աֆրիկա մայրցամաքը «սողում» է Եվրասիական սալի տակ՝ առաջացնելով Ալպերը: Մինչ Վեգեներն արդեն շատ հայտնի գիտնականներ այդպիսի մտքեր արտահայտել էին, օրինակ Ալեքսանդր Հումբոլդտը կամ Եվգրաֆ Բիխանովը, բայց չէին կարողացել մշակել տեսությունը: Վեգեները իր տեսության օգտին գտել էր բազմաթիվ ապացույցներ: Օրինակ, Աֆրիկայի արևմտյան ափերը հիանալի համընկնում են Հարավային Ամերիկայի արևելյան ափերի հետ, իսկ Եվրոպայի ֆլորան և ֆաունան ինչպես կենդանի այնպես էլ մահացած ծայրաստիճան նման են, չնայած նրանց միջև տարածությունը 5.000 կիլոմետրից ավելի է: Չնայած բազմաթիվ ապացույցներին՝ տեսությունն ունեցել է շատ հակառակորդներ: Դա բացատրվում է նրանով, որ Վեգեներն այդպես էլ չէր կարողացել բացատրել մայրցամաքները շարժման մղող մեխանիզմները: 1930-1940-ական թվականներին այդպիսի բացատրություն տվել է շոտլանդացի երկրաբան Արթուր Հոլմսը (1890-1965): Նա ենթադրել է, որ մայրցամաքները շարժման մեջ դնող ուժեր կարող էին դառնալ նյութերի հոսքերը, որոնք կատարվում են միջնապատյանում և նրանց շարժման մեջ է դնում մակերևույթի և Երկրի միջուկի միջև ջերմաստիճանների տարբերությունը: Այդ ջերմաստիճաններում տաք հոսքերը բարձրանում են վեր, իսկ ցուրտ հոսանքներըերը իջնում են ներքև. տեղի է ունենում կոնվեկցիա:

Պահանջվել է ևս կես դար, որպեսզի 1960-ական թվականների վերջին պատկերացումները երկրակեղևի խոշոր շարժումների վերաբերյալ վարկածից վերածվեին մանրամասն տեսության՝ սալերի տեղաշարժի մասին ուսմունքի: Հիմա արբանյակներից իրականացված նկարահանումների և համակարգչային վերլուծությունների միջոցով կարելի է հաշվարկել՝ ինչպիսի տեսք է ունեցել Երկիրը հարյուր միլիոն տարի առաջ, և ինչ տեսք կունենա այն ապագայում: Յուրայի ժամանակաշրջանի սկզբում բոլոր մայրցամաքները միասին կազմել էին մեկ միասնական Պանգեա մայրցամաքը և միայն հետո բաժանվել են և զբաղեցրել իրենց ներկայիս տեղերը:

Մթնոլորտի թերմոդինամիկա և գեոկորոնի վարկած[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վեգեները հանդիսացել է իր ժամանակի ամենահեղինակավոր օդերևութաբաններից մեկը Եվրոպայում և ամբողջ աշխարհում, հատկապես մթնոլորտային ֆիզիկայի հետազոտողների շրջանում, և մթնոլորտի վերին շերտերի ուսումնասիրության առաջավորը: Վեգեները մեծ ավանդ է ունեցել տորնադոների և մթնոլորտում օպտիկական որոշ երևույթների ուսումնասիրման գործում, ինչպիսիք են հալոն, միրաժները և այլն: Վեգեների կողմից հրապարակվել են ուսումնական մի շարք ուղեցույցներ, գիտական մենագրությունների շարք և հարյուրից ավելի այլ աշխատանքներ՝ նվիրված օդերևութաբանության տարբեր հարցերի: Նրա առավել հայտնի աշխատանքներից է դարձել «Մթնոլորտի թերմոդինամիկան», որը լույս է տեսել 1911 թվականին և հետագայում վերամշակվել է հեղինակի կողմից (ռուսերենով հրատարակվել է 1935 թվականին):

Հեղինակն առաջին փորձերն է կատարել տալու ֆիզիկական հիմնավորում այն երևույթներին, որոնցից կախված է եղանակը: Գրքում հատուկ տեղ են զբաղեցնում Երկրի մթնոլորտի շերտավոր կառուցվածքի վերաբերյալ գաղափարները: Այդ ժամանակ համեմատաբար ուսումնասիրված են եղել մթնոլորտի միայն ներքին շերտերը՝ ներքնոլորտն ու վերնոլորտը: «Մթնոլորտի ուղղահայաց կտրվածքի շատ թե քիչ ամբողջական պատկեր հաջողվել է ստանալ միայն վերջերս, ավելին՝ այս նկարի որոշ մասեր հիմա ևս պետք է դիտարկել որպես հիպոթեզային»,- գրել է Վեգեները[6]: Ուսումնասիրելով բևեռափայլերի սպեկտորալ վերլուծությունը՝ նա համարձակ ենթադություններ է արել մթնոլորտի վերին շերտերի քիմիական բաղադրության վերաբերյալ:

Դեռևս 1869 թվականին արևի պսակի սպեկտորում հայտնաբերվել էր ցածր ինտենսիվության ճառագայթման կանաչ գիծ՝ 530,3 նմ ալիքի երկարությամբ: Քանի որ այդ գիծը չէր համապատասխանել այն ժամանակներում հայտնի տարրերից ոչ մեկին, ենթադրություն էր արվել Արեգակի վրա նոր քիմիական տարրի հայտնաբերման վերաբերյալ, որն անվանվել էր կորոնիում[7]: Հյուսիսափայլի սպեկտորում ֆիզիկոսները գտել էին ուրիշ պայծառ կանաչ գիծ՝ 557,7 նմ ալիքի երկարությամբ: Վեգեներն առաջ է քաշել այն ենթադրությունը, որ դա պայմանավորված է Երկրի մթնորոտում 200 կմ բարձրության վրա հիպոթետիկ քիմիական տարրի պարունակությամբ, որը նրա կողմից անվանվել էր գեոկորոն: Ըստ Վեգեների՝ այդ գազն ունի շատ փոքր խտություն, առկա է մթնոլորտի ստորին հատվածներում աննշան քանակությամբ, բայց վերին շերտերում նրա հարաբերական քանակությունը խիտ աճում է՝ շնորհիվ իր փոքր զանգվածի: Վեգեները գտնում էր, որ 100 կիլոմետրից բարձր գեոկորոնը հանդիսանում է մթնոլորտի մաս և անընդհատ կորչում է համաշխարհային տարածության մեջ: Այս վարկածը շուտով ժխտվել է. պարզվել է, որ վերևում հիշատակված «գեոկորոնի» կանաչ գիծը պատկանում է ատոմային թթվածնի սպեկտորին:

Գրենլանդիայի վերջին արշավախմբից առաջ Վեգեների առջև դրված հիմնական խնդիրը, որն արդեն իրականացվել է նրա մահից հետո, եղել էր միաժամանակյա կանոնավոր օդերևութաբանական դիտարկումների միջոցով Գրենլանդական սառցե վահանի արևմուտքում, կենտրոնում և արևելքում մթնոլորտի տարբեր շերտերի օդերևութաբանական պատկերի լրիվ պարզաբանումը, որոնք ամբողջ տարվա ընթացքում անցնում են այս հսկայական կղզու վրայով, և մասնավորապես նրա ներքին մասում գերակշռող հզոր անտիցիկլոնի ուսումնասիրությունը, որն էական ազդեցություն է ունեցել Եվրոպայի, Հյուսիսային Ատլանտիկայի և Հյուսիսային Ամերիկայի եղանակային պայմանների վրա, ինչպես նաև այն կարող էր հանդիսանալ որպես մոդել պալեոարկտիկական պայմանների վերծանման համար, որոնք գոյություն են ունեցել մայրցամաքային սառցադաշտերի վրա վաղ երկրաբանական անցյալի սառցե դարաշրջաններում:

Ճանաչում և հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փոստային նամականիշ՝ նվիրված Ալֆրեդ Վեգեներին, Արևմտյան Բեռլին, 1980
  • Ալֆրեդ Վեգեների պատվին անվանվել է ինստիտուտ Բրեմերհաֆենում (Գերմանիա): Այդ ինստիուտին է պատկանում գիտահետազոտական հայտնի «Պոլարշտեռն» սառցահատը:
  • Նրա պատվին անվանվել է խառնարան Լուսնի վրա, ինչպես նաև Մարսի և Պլուտոնի վրա:
  • Ալֆրեդ Վեգեները պատկերված է ավստրալական փոստային դրոշմանիշին (1980):
  • Ալֆրեդ Վեգեներին է նվիրված Արևմտյան Բեռլինի կողմից թողարկված փոստային դրոշմանիշը (1980):

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 http://www.uni-marburg.de/uniarchiv/pkat/details?id=8815 — 2016.
  4. 4,0 4,1 4,2 Alfred WegenerAlfred Wegener Institute for Polar and Marine Research.
  5. Милановский Е. Е. Альфред Вегенер (1880—1930). — М.: Наука, 2000. — С. 23
  6. Вегенер А. Термодинамика атмосферы. - М.: Гл. ред. общ.-тех. лит., 1935. - 246 с.: ил.
  7. Cosmos Portal։ «Solar Spectroscopy: Coronium»։ Cosmos Portal։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-23-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 3, 2011 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Кузнецова Л. И. Куда плывут материки. — М.: Географгиз, 1962. — 120 с.
  • Милановский Е. Е. Альфред Вегенер (1880—1930) / Отв. ред. акад. А. Л. Яншин. — М.: Наука, 2000. — 240 с. — (Научно-биографическая литература). — 550 экз. — ISBN 5-02-002482-1
  • Хал Хеллман Великие противостояния в науке. Десять самых захватывающих диспутов - Глава 8. Вегенер против всех: Континентальный дрейф = Great Feuds in Science: Ten of the Liveliest Disputes Ever. — М.: «Диалектика», 2007. — С. 320. — ISBN 0-471-35066-4

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]