Գարեջուր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
GravityTap.jpg

Գարեջուր, աշխարհի ամենասպառվող[1] և հավանաբար ամենահին[2][3][4] ալկոհոլային խմիչքը, համարվում է երրորդ ամենատարածված ըմպելիքը աշխարհում ջրից և թեյից հետո[5]։ Գարեջրագործությունը ներառում է օսլայի խմորում, որը ստացվել է հացահատիկից, հիմնականում գարու ածիկից, սակայն ցորենը, եգիպտացորենը և բրինձը նույնպես լայնորեն օգտագործվում է[6]։ Հիմնականում գարեջուրը համեմվում է գայլուկով, որը ավելացնում է դառնություն և ծառայում է որպես բնական կոնսերվանտ, չնայած այլ համեմունքներ էլ կարող են երբեմն օգտագործվել, ինչպես օրինակ՝ խոտաբույսեր և մրգեր։ Պահպանված որոշ հնագույն ձեռագրեր նկարագրում են գարեջրի պատրաստմանը․ Համմուրաբի թագավորի օրենքները ներառում են գարեջրի և գարեջրի սրահների վերաբերյալ օրենքներ[7], «Նինկասիի գովերգ»-ը (Միջագետքի գարեջրի աստվածուհուն նվիրված աղոթք), ծառայում է և՛ որպես աղոթք, և՛ որպես մի քանի գրագետ մարդ ունեցող մշակույթում գարեջրի բաղադրատոմսը հիշելու մեթոդ[8][9]։

Գարեջուրը վաճառվում է թիթեղյա ամաններով և շշերով, փաբերում և բառերում կարող է լինել նաև տակառներում։ Գարեջրագործությունը համաշարհային բիզնես է, որը բաղկացած է որոշ գերիշխող դիրք ունեցող միջազգային ընկերություններից և հազարավոր փոքր արտադրողներից։ Գարեջրի ալկոհոլային հարաբերությունը կազմում է 4-6 տոկոս ըստ ծավալի, սակայն այն կարող է տատանվել 0.5-20 տոկոսի սահմաններում, որոշ գործարաններ արտադրում են 40% և ավել թնդությամբ գարեջուր[10]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անտիկ Եգիպտոսում գարեջրի պատրաստման փայտե քանդակ։

Գարեջուրը աշխարհի ամենահին պատրաստվող ալկոհոլներից մեկն է, հավանաբար ավելի վաղ քան վաղ նեոլիթը կամ մ․ թ․ ա․ 9500 թվականը, երբ մադրը սկսեց մշակել հացահատիկ[11], գրավոր հիշատակություններ պահպանվել են անտիկ Իրաքում և անտիկ Եգիպտոսում[12]։ Հնագետները ենթադրում են, որ գարեջուրը նպաստել է քաղաքակրթությունների ձևավորմանը[13]։ Մոտավորապես 5000 տարի առաջ Ուրուկ (ներկայիս Իրաքում) քաղաքի աշխատողները վարձատրվում էին գարեջրով[14]։ Գիզայի մեծ բուրգի կառուցման ժամանակ յուրաքանչյուր աշխատող օրական սննդակարգում ստանում էր չորսից հինգ լիտր գարեջուր, որը ծառայում էր և որպես սնունդ, և որպես զովացուցիչ խմիչք, որը կարևոր էր բուրգի շինարարության համար[15]։

Գարուց պատրաստված գարեջրի առաջին քիմիական վկայությունները հայտնաբերվել են արևմտյան Իրանի Զագրոս լեռներում գտնվող Գոդին թեփե վայրում և թվագրվում են մ․ թ․ ա․ 3500–3100 թվականներին[16][17]։ Շումերական որոշ հիշատակություններ վերաբերում են գարեջրին, ինչպես օրինակ՝ Նինկասի աստվածուհուն նվիրված «Նինկասիի գովերգը» աղոթքը[18], որը ծառայում է և՛ որպես աղոթք, և՛ որպես մի քանի գրագետ մարդ ունեցող մշակույթում գարեջրի բաղադրատոմսը հիշելու մեթոդ[8][9]։ Էբլայի սալիկները, հայտնաբերված 1974 թվականին Սիրիայի Էբլա քաղաքում, ցույց էն տալիս, որ քաղքում մ․ թ․ ա․ 2500 թվականին արտադրվում էր գարեջուր[19]։ Թթված խմիչ պատրաստում էին Չինաստանում մոտ մ․ թ․ ա 7000 թվականին՝ օգտագործելով բրինձ և միրգ։[20][21]

Շաքար պարունակող գրեթե ցանկացած նյութ կարող է ալկոհոլային խմորման ենթարկվել։ Հավանաբար, բազմաթիվ մշակույթներ նկատելով, որ քաղցր հեղուկը կարող է օսլայի աղբյուր հանդիսանալ՝ ինքնուրույն ստեղծել են գարեջուրը։ Հացը և գարեջուրը բարձրացրել են բարեկեցությունը մի մակարդակի, որը քաղաքակրթությունների կառուցման և այլ տեխնոլոգիաների օզարգացման համար ժամանակ են տվել[22][23][24][25]։

Գերմանական և կելտական ցեղերը Եվրոպայում գարեջուրը տարածել են դեռևս մ․ թ․ ա․ 3000 թվականին[26], այն հիմնականում պատրաստվում էր ընտանեկան մակարտադում[27]։ Բացի սոյայից, վաղ եվրոպական գարեջրերը կարող էին պարունակել մրգեր, մեղր, բազմաթիվ բույսերի տեսակներ, համեմունքներ և այլ նյութեր, ինչպես օրինակ թմրադեղային խոտաբույսեր[28]։ Սակայն, դրանք չէին պարունակում գայլուկ, այն ավելացվել է հետագայում՝ Եվրոպայում առաջին հիշատակումները եղել են մոտ 822 թվականին Կարոլինգներ դինաստայից Աբբոթի[29] և 1067 թվականին՝ Հիլդեգարդ Բինգենցիի կողմից[30]։

1516 թվականին Բավարիայի հերցոգ Վիլիամ IV-ը ընդունեց Ռայնհայթսգեբոթը, հավանաբար ամենահին սննդի որակի կարգավորումը, որը 21-րդ դարում դեռ օգտագործվում է, ըստ որի՝ գարեջրի թույլատրելի բաղադրիչներն են՝ ջուր, գայլուկ և գարու ազիկ[31]։ Գարեջուր արտադրվել և վաճառվել է ընտանեկան մակարդակում մինչև արդյունաբերական հեղափոխությունը, սակայն 7-րդ դարում գարեջուրը սկսեց արտադրվել և վաճառվել Եվրոպական վանքերում։ Արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում գարեջրի արտադրությունը արհեստավորականից արտադրությունից փոխվեց արդյունաբերական արտադրության, ընտանեկան արտադրությունները 19-րդ դարի վերջին արդեն դադարել են էական դեր ունենալ[32]։ Խտաչափի և ջերմաչափ զարգացումը փոխեց եփումը՝ եփողին գործնթացի վրա ավելի մեծ հսկողություն և արդյունքի մասին ավելի լավ կարծիք թույլատրելով։

Գարեջրագործությունը համաշարհային բիզնես է, որը բաղկացած է որոշ գերիշխող դիրք ունեցող միջազգային ընկերություններից և հազարավոր փոքր արտադրողներից[33]։ 2006 թվականի դրությամբ ավելի քան 133 միլիարդ լիտր գարեջուր է վաճառվում ամեն տարի՝ ընհանուր առմամբ տալով $294.5 միլիարդի եկամուտ (£147.7 միլիարդ)[34]։

2010 թվականին Չինաստանի գարեջրի սպառումը անցել է 45 միլիարդ լիտրը, կամ գրեթե ԱՄՆ-ի կրկնակին, բայց միայն 5 տոկոսն է պրեմիում տակառի գինի եղել, իսկ Ֆրանսիայում և Գերմանիայում վաճառվածի 50 տոկոսը[35]։

Գարեջուր արտադրող խոշորագույն գործաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2012 թվականի դրությամբ գարեջուր արտադրող ձեռնարկությունները արժեթղթերով[36].

  • Anheuser-Busch InBev (Բելգիա) - 39 մլրդ դոլար
  • Kirin Holdings (Ճապոնիա) - 22,7 միլիարդ դոլար
  • Heineken (Նինդեռլանդներ) - 22,2 միլիարդ դոլար
  • SABMiller (Մեծ Բրիտանիա) - 15,1 միլիարդ դոլար
  • Femsa (Մեքսիկա) - 14,6 միլիարդ դոլար
  • Asahi Group (Ճապոնիա) - 13,2 միլիարդ դոլար
  • Carlsberg (Դանիա) - 11,1 միլիարդ դոլար
  • Grupo Modelo (Մեքսիկա) - 6,5 միլիարդ դոլար
  • San Miguel (Ֆիլիպիններ) - 5,6 միլիարդ դոլար
  • Thai Beverage (Թաիլանդ) - 4,2 միլիարդ դոլար
  • Molson Coors (ԱՄՆ) - 3,5 միլիարդ դոլար
  • Jiangsu Yanghe Brewery (Չինաստան) - 1,2 միլիարդ դոլար

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Volume of World Beer Production»։ European Beer Guide։ Վերցված է 17 October 2006 
  2. Rudgley, Richard (1993). The Alchemy of Culture: Intoxicants in Society. London: British Museum Press;. ISBN 978-0714117362. 
  3. Arnold, John P (2005). Origin and History of Beer and Brewing: From Prehistoric Times to the Beginning of Brewing Science and Technology. Cleveland, Ohio: Reprint Edition by BeerBooks. ISBN 0-9662084-1-2. 
  4. World's Best Beers: One Thousand ... - Google Books. books.google.com. 2009-10-06. ISBN 9781402766947. https://books.google.com/?id=SHh-4M_QxEsC&pg=PA10&dq=oldest+beverage&q=oldest%20beverage։ Վերցված է 2010-08-07. 
  5. Max Nelson (2005). The Barbarian's Beverage: A History of Beer in Ancient Europe. Routledge. էջ 1. ISBN 0-415-31121-7. https://books.google.com/?id=6xul0O_SI1MC&pg=PA1&dq=most+consumed+beverage. 
  6. Barth, Roger. The Chemistry of Beer: The Science in the Suds, Wiley 2013: ISBN 978-1-118-67497-0.
  7. «Beer Before Bread»։ Alaska Science Forum #1039, Carla Helfferich։ Վերցված է 13 May 2008 
  8. 8,0 8,1 «Nin-kasi: Mesopotamian Goddess of Beer»։ Matrifocus 2006, Johanna Stuckey։ Վերցված է 13 May 2008 
  9. 9,0 9,1 Black, Jeremy A.; Cunningham, Graham; Robson, Eleanor (2004). The literature of ancient Sumer. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-926311-6. 
  10. «World's strongest beer reclaimed»։ BBC News։ 2010-02-16։ Վերցված է 2015-08-05 
  11. «Life's Little Mysteries.com – When Was Beer Invented?»։ lifeslittlemysteries.com։ Վերցված է 3 May 2011 
  12. «Beer»։ Britannica.com ; Michael M. Homan, Beer and Its Drinkers: An Ancient near Eastern Love Story, Near Eastern Archaeology, Vol. 67, No. 2 (Jun. 2004), pp. 84–95.
  13. «Archeologists Link Rise of Civilization and Beer's Invention»։ CBS News։ 8 November 2010։ Վերցված է 10 November 2010 
  14. George, Alison (June 22, 2016). "The world's oldest paycheck was cashed in beer". New Scientist.
  15. Tucker, Abigail (August 2011). "The Beer Archaeologist". Smithsonian.com.
  16. McGovern, Patrick, Uncorking the Past, 2009, ISBN 978-0-520-25379-7. pp. 66–71.
  17. «Jar in Iranian Ruins Betrays Beer Drinkers of 3500 B.C.»։ The New York Times։ 5 November 1992։ Վերցված է 10 November 2010 
  18. Prince, J. Dyneley (1916)։ «A Hymn to Ninkasi»։ The American Journal of Semitic Languages and Literatures 33 (1): 40–44։ doi:10.1086/369806 
  19. Dumper, Stanley. 2007, p.141.
  20. «Fermented beverages of pre- and proto-historic China»։ Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America։ Վերցված է 21 September 2010 
  21. «Li Wine: The Beer of Ancient China -China Beer Festivals 2009»։ echinacities.com։ 15 July 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 19 July 2009-ին։ Վերցված է 21 September 2010 
  22. Standage, Tom (2006). A History of the World in Six Glasses. Westminster, MD: Anchor Books. էջ 311. ISBN 978-0-385-66087-7. https://books.google.com/?id=FjLrAAAACAAJ&dq=A+history+of+the+world+in+six+glasses. 
  23. Mirsky Steve (May 2007)։ «Ale's Well with the World»։ Scientific American 296 (5): 102։ doi:10.1038/scientificamerican0507-102։ Վերցված է 21 September 2010 
  24. Dornbusch Horst (27 August 2006)։ «Beer: The Midwife of Civilization»։ Assyrian International News Agency։ Վերցված է 21 September 2010 
  25. Protz Roger (4 December 2004)։ «The Complete Guide to World Beer»։ Վերցված է 21 September 2010։ «When people of the ancient world realised they could make bread and beer from grain, they stopped roaming and settled down to cultivate cereals in recognisable communities.» 
  26. «Prehistoric brewing: the true story»։ Archaeo News։ 22 October 2001։ Վերցված է 21 September 2010 
  27. «Beer-history»։ Dreher Breweries։ Վերցված է 21 September 2010 
  28. Max Nelson, The Barbarian's Beverage: A History of Beer in Ancient Europe pp2, Routledge (2005), ISBN 0-415-31121-7.
  29. Google Books Richard W. Unger, Beer in the Middle Ages and the Renaissance pp57, University of Pennsylvania Press (2004), ISBN 0-8122-3795-1.
  30. Max Nelson, The Barbarian's Beverage: A History of Beer in Ancient Europe pp110, Routledge (2005), ISBN 0-415-31121-7.
  31. "492 Years of Good Beer: Germans Toast the Anniversary of Their Beer Purity Law". Der Spiegel 23 April 2008.
  32. Cornell, Martyn (2003). Beer: The Story of the Pint. Headline. ISBN 0-7553-1165-5. 
  33. «Industry Browser — Consumer Non-Cyclical — Beverages (Alcoholic) – Company List»։ Yahoo! Finance։ Արխիվացված օրիգինալից 2 October 2007-ին։ Վերցված է 5 November 2007 
  34. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ researchandmarkets1 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  35. «Analysis: Premium Chinese beer a bitter brew for foreign brands»։ Reuters։ 3 November 2011 
  36. «The World's Biggest Companies» (անգլերեն)։ Forbes.com LLC։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-03-27-ին։ Վերցված է 2013 թ․ մարտի 21 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]