Տանզանիտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Տանզանիտ
Calcite-Zoisite-denv08-08a.jpg
Ընդհանուր
Կատեգորիա Սիլիկատներ
Բանաձև
(կրկնվող միավորը)
(Ca2Al3(SiO4)(Si2O7)O(OH)) + (Cr,Sr)
Նիկել-Շտրունցի դասակարգում 09.BG.10
Նույնականացում
Գույն Կապույտ, ինդիգո, մանուշակագույն
Բյուրեղի հատկություն Ակոսներով պրիզմայաձև բյուրեղներ, հոծ, սյունաձև[1][2]
Բյուրեղային համակարգ Օրթոռոմբիկ[1]
Թերթականություն լավ {010}, վատ {100}[1]
Բեկում Անհարթից կոնխոիդալ[1]
Մոոսի կարծրություն 6.5
Փայլ Ապակեփայլ, մարգարտափայլ
Շերտեր Սպիտակ կամ անգույն
Ձգողականություն 3.10–3.38
Օպտիկական հատկություններ Երկառանցք, դրական
Բեկման ցուցանիշ 1.69–1.70
Երկճառագայթաբեկում 0.006–0.018
Պլեոքրոիզմ Ունի, դիքրոիզմ կամ տրիքրոիզմ՝ կախված ջերմամշակումից
Ենթակատեգորիա zoisite

Տանզանիտ, էպիդոտի խմբին պատկանող միներալ, կալցիում ալյումինի հիդրօքսիսիլիկատ, ցոիզիտ միներալի կապույտ և մանուշակագույն տարատեսակ, գույնը պայմանավորված է վանադիումի քիչ քանակների առկայությամբ[3]: Այս թանկարժեք քարը հայտնաբերվել է Ջումաննե Մերո Նգոմայի կողմից 1967 թվականին հյուսիսային Տանզանիայի Մանյարա շրջանի բլուրներում, Առուշա քաղաքից ոչ հեռու՝ Կիլիմանջարո լեռան մոտակայքում: Տանզանիտ հայտնաբերվել է միայն Տանզանիայում՝ ոչ մեծ հանքավայր (մոտավորապես 7կմ (4.3 մղոն) երկարությամբ և 2կմ (1.2 մղոն) լայնությամբ)[4], Միրերանի բլուրների մոտ[5]:

Տանզանիտն հայտնի է իր արտասովոր ուժեղ տրիքրոիզմով՝ փոփոխվող կապույտ, մանուշակագույն և մուգ կարմիր գուներանգների մեջ, կախված բյուրեղի կողմնորոշումից[6]: Լուսավորության տարբեր պայմաններում տանզանիտը կարող է տարբեր տեսք ունենալ: Ֆլուորեսցենտային լույսի տակ երկնագույնը ավելի տեսանելի է, իսկ շիկացման թելիկով լամպերի տակ ավելի դոմինանտ է մանուշակագույնը: Անմշակ վիճակում տանզանիտը կարմրադարչնագույն հանքաքար է, այն մաքրելու համար անհրաժեշտ է անցկացնել ջերմամշակման գործընթաց, որպեսզի հեռացվի դարչնագույն փառը և առանձնանա մանուշակագույն քարը[7]: Այս թանկարժեք քարը իր «տանզանիտ» անունը ստացել է Tiffany & Co. կազմակերպության կողմից այն երկրի պատվին, որտեղ այն հայտնաբերվել է: 1968 թվականին Tiffany մարքեթինգի բաժինը շուկայում այս քարը ներկայացնելու համար նրա գիտական անունը (կապտամանուշակագույն ցոիզիտ) համարեց ոչ բավականաչափ ներկայանալի: 2002 թվականին թանկարժեք քարերի առևտրի Ամերիկյան Ասոցիացիան փոփոխություն կատարեց թանկարժեք քարերի ցուցակի մեջ և այս քարի համար ընտրեց «տանզանիտ» տարբերակը, դա առաջին փոփոխություն էր իրենց ցուցակում 1912 թվականից սկսած[8]:

Կոմերցիոն պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արհեստագործը տանզանիտ մշակելիս

Մանուել դե Սոուզան, որն Առուշայում (Տանզանիա) ապրող դերձակ էր, երբեմն ոսկի էր փնտրում և գտավ թափանցիկ կապույտ, կապտամանուշակագույն բյուրեղներ մոտավորապես 40կմ (25մղոն) Առուշայից հարավ արևելք[9]։ Նա ենթադրեց, որ գտել է պերիդոտ, բայց հետո եկավ այն համոզման, որ դա դյումորտիերիտ է (կապույտ ոչ զարդաքարային միներալ): Շուտով այդ քարերը ներկայացվեցին Ջոն Սաուլին՝ Նայրոբիի թանկարժեք քարերի մեծածախ վաճառքի մասնագետ և խորհրդատու երկրաբան, որը զբաղվում էր Քենիայի լեռների շրջակայքից ակվամարինի արդյունահանմամբ: Սաուլը, որը հետագայում հայտնաբերեց Քենիայի Ցավո շրջանի ռուբինի շերտերը, բացառեց այդ քարի դյումորտիերիտ կամ կորդիերիտ լինելը և նմուշներն ուղարկեց իր հորը՝ Նյու Յորքի Saks Fifth Avenue ընկերության վիցեպրեզիդենտ Հայման Սաուլին: Նա այդ նմուշները տարավ Ամերիկայի Գեմոլոգիական ինստիտուտ, որտեղ այն գնահատվեց որպես նոր թանկարժեք քար՝ ցոիզիտ միներալի տարատեսակ: Քարի նույնականցում կատարվեց նաև Հարվարդի համալսարանի հանքաբանների, Բրիտանական Թանգարանի և Հայդելբերգի համալսարանի կողմից, բայց առաջին մարդը, որը նույնականացման իրավունք ստացավ, դա Յան Մակ Քլաուդն էր՝ Տանզանիայի կառավարության երկրաբանը[10][11]:

Թանկարժեք քարը անվանափոխվեց Tiffany & Co ընկերության կողմից, քանի որ նրանք կարծում էին, որ «կապույտ ցոիզիտ» անվանումը կարող է նույնականցվել «կապույտ սուիցիդ»ի (կապույտ ինքնասպանություն) հետ և այն լավ չի վաճառվի[12]։ Թիֆանիի օրիգինալ ընկերությունը գովազդում էր, որ տանզանիտը արդեն կարելի է գտնել երկու վայրում՝ «Տանզանիայում և Թիֆանիի մոտ»:

1967 թվականից սկսած Տանզանիայում արդյունահանվել է մոտ երկու միլիոն կարատ տանզանիտ: 1971 թվականին Տանզանիայի կառավարությունը ազգայնացրեց այդ քարի հանքերը:

Հանքարդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տանզանիտի բազմագույն բյուրեղ

1990 թվականին Տանզանիայի կառավարությունը տանզանիտի հանքերը բաժանեց չորս մասի՝ A, B, C, և D բլոկներ: A և C բլոկները հանձնվեցին խոշոր օպերատորների, իսկ B և D բլոկները թողնվեցին տեղացի հանքահորներին:

2003 թվականին Տանզանիայի կառավարությունն օրենք ընդունեց համաձայն որի արգելվում էր անմշակ տանզանիտի արտահանումը Հնդկաստան, ինչպես և շատ թանկարժեք քարեր, տանզանիտի մեծ մասը արտահանվում էր Ջայպուրից: Արգելքը արդարացված էր, քանի որ դա տեղական քարի մշակման օբյեկտների զարգացման խթանման փորձ էր, դրանով իսկ զարգացնելավ տնտեսությունը և ապահովել շահույթ: Արգելանքը կիրառվեց էտապներով, երկու տարվա ընթացքում, սկզբում արգելքը 0.5 գրամից ավելի խոշոր քարերի համար, հետո՝ 1 գրամից ավել կշռող քարերի համար[13]:

2010 թվականին Տանզանիայում օրենք ընդունվեց համաձայն որի հանքարդյունահանող ընկերություններն իրենց լիցենզիայի 50% -ը պետք է զիջեն Տանզանիայի պետական հանքարդյունահանող Stamico ընկերությանը: 2011 թվականին արդյունահանվել է 2.4 միլիոն կարատ տանզանիտ, որը կազմում է 24 միլիոն դոլար[14]:

Աշխարհի ամենախոշոր տանզանիտի բեկորը գտնվել է 2005 թվականին, 16 839 կարատ, կամ 3.38 կգ[15]:

Արժևորող գործոններ, գնահատում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տանզանիտի անմշակ զարդաքար

Գունավոր թանկարժեք քարերի դասակարգման համընդհանուր մեթոդ գոյություն չունի: Tanzanite Foundation[16] առևտրական ընկերությունը ներդրել է կապույտ քարերի գույների աստիճանավորման իր սեփական համակարգը[17], համաձայն որի տանզանիտի գույները բաժանվում են երեք հիմնական գույների՝ երկնամանուշակագույն, ինդիգո և կապտամանուշակագույն: Տանզանիտի առաջնային և երկրորդային գույները կապույտն ու մանուշակագույնն են: Անմշակ տանզանիտն իրենից ներկայացնում է տրիքրոիկ (եռագույն) թանկարժեք քար, որը նշանակում է, որ երբ լույսն ընկնում է այդ անիզոտրոպ բյուրեղի վրա՝ բեկվում է տարբեր ուղղություններով, կլանելով տարբեր լույսի ալիքներ բյուրեղի երեք օպտիկական առանցքների ուղղությամբ: Այդ երևույթի արդյունքում տանզանիտի տարբեր նմուշներում տեսանելի են շատ գույներ՝ մանուշակագույնի, ինդիգոյի, կապույտի, երկնագույնի, կանաչի, դեղինի, նարնջագույնի, կարմիրի և գարչնագույնի երանգներ: Տաքացնելիս տանզանիտը դառնում է երկգույն, գույները փոփոխվում են մանուշակագույնից մինչև ինդիգո և մանուշակագույնից մինչև կապույտ[18]:

Թանկարժեք քարերի մաքրության գնահատականի ստանդարտը աչքն է, այսինքն քարը համարվում է անթերի, եթե անզեն աչքով չեն երևում ներառումներ[18]: Ամերիկայի Գեմոլոգիայի ինստիտուտը տանզանիտը դասակարգում է որպես առաջին կարգի թանկարժեք քար, ինչը նշանակում է, որ այն աչքի համար սովորաբար մաքուր է: Տեսանելի բծերով թանկարժեք քարերը վաճառվում են անհամեմատ ավելի ցածր գներով:

Ջերմամշակում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տանզանիտի հանքաքարի նմուշ

Տանզանիտը գոյանում է դարչնագույն բյուրեղի տեսքով և ունենում է միաժամանակ երեք գույն՝ դարչնագույն, կապույտ և մանուշակագույն: Հողի շերտի տակ բնական մետամորֆիկ գործընթացների արդյունքում անջատված ջերմությամբ տաքանալիս, կամ մարդու կողմից վառարաններում տաքացնելու արդյունքում դարչնագույնը կամ մուգ կարմիրը հեռանում է և ստացվում է երկգույն, կապույտի երանգներով ավելի շատ հագեցած քար: Դա նշանակում է, որ այն անդրադարձնում է լույսի միայն կապույտ և մանուշակագույն սպեկտրը[19]: Երբեմն ոսկերչական որակի տանզանիտը տաքացնում են մինչև կանաչավուն գույնը, որը համարյա միշտ ուղեկցվում է կապույտ կամ մանուշակագույն երկրորդական գույնով: Այդ կանաչ տանզանիտները բավականին թանկարժեք են կոլեկցիոներների շուկայում, բայց հազվադեպ են հետաքրքրում առևտրային գնորդներին[20]:

Վառարանի մեջ ջերմամշակումը կատարվում է 370–390 °C (698–734 °F) ջերմաստիճանների պայմաններում 30 րոպեի ընթացքում: Տաքացվող քարը չպետք է ունենա ճաքեր կամ պղպջակներ իր ներսում, այլապես այն կարող է փշրվել, կամ ճաքն ու պղպջակը կարող են չափերով մեծանալ վառարանում տաքացնելու ժամանակ[21]:

Հանքավայրի D բլոկի առաջին օրերին գտնված քարերը երկնագույն էին և բոլորովին ջերմամշակման կարիք չունեին: Հնարավոր է պատճառը այդ տարածքում տեղի ունեցած ահավոր հրդեհն է եղել, որը տաքացրել է հողի տակ եղած քարերը:

Քարերի ջերմամշակումը համապարփակ երևույթ է և չի ազդում նրա գնի վրա: Ենթադրվում է, որ յուրաքանչյուր մշակված թանկարժեք քար արդեն անցած է լինում ջերմամշակման փուլ[22]:

Տանզանիտի քարի տեսանելի որակը կարող է արհեստականորեն բարձրացված լինել նրա վրա նստեցրած բարակ շերտի միջոցով, օրինակ՝ կոբալտ պարունակող անտեսանելի շերտով[23]: Առևտրի սրահներում պարտավոր են նշել, որ քարը թաղանթապատ է:

Wings of angel MOISEIKIN.jpg
Tanzanite cut.jpg
Exquisite Tanzanite Ring by Mark Schneider.jpg
Deep blue tanzanite and yellow gold.jpg
Խոշոր տանզանիտ և սապֆիրներ՝ շրջապատված ադամանդներով, ոսկերչական տուն Մոիսեյկին Երեսակված տանզանիտ Մատանի «Նրբագեղ տանզանիտ», Մարկ Շնայդեր Խորքային կապույտ գույնով տանզանիտից կախազարդ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Anthony John W., Bideaux Richard A., Bladh Kenneth W. և այլք:, eds. (2001)։ «Zoisite» (PDF)։ Handbook of Mineralogy։ Chantilly, Virginia: Mineralogical Society of America։ Վերցված է 9 April 2014 
  2. Anthony John W., Bideaux Richard A., Bladh Kenneth W. և այլք:, eds. (1995)։ Handbook of Mineralogy, Vol. 2։ Mineral Data Publishing։ էջ 901։ ISBN 978-0-9622097-0-3 
  3. King Hobart M.։ «Tanzanite»։ Geology.com։ Վերցված է 3 December 2018։ «The blue color of tanzanite is caused by small amounts of vanadium within the zoisite mineral structure.» 
  4. «Introduction to tanzanite»։ tanzanitefoundation.com։ 22 June 2017 
  5. Briggs Philip, McIntyre Chris (2013)։ Tanzania Safari Guide: With Kilimanjaro, Zanzibar and the Coast։ Bradt Travel Guides։ էջ 104։ ISBN 978-1-84162-462-4 
  6. E. Skalwold։ «Pleochroism: trichroism and dichroism in gems»։ Nordskip.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-09-06-ին։ Վերցված է 2011-08-29 
  7. «Study of Heat Treatment»։ Yourgemologist.com։ International School of Gemology։ Վերցված է 2011-08-29 
  8. «AGTA GTC to Issue Tanzanite Reports»։ JCK Magazine։ 12 November 2007։ Վերցված է 31 December 2013 – via jckonline.com 
  9. Luhr James (2003)։ Earth։ New York, NY: DK Publishing, Inc.։ էջ 73։ ISBN 0-7894-9643-7 
  10. «The Mineralogical Record - Merelani, Tanzania»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2010-08-07-ին 
  11. Tanzanite: Its discovery and early days։ ICA's InColor Magazine։ Summer 2007 
  12. «Tanzanite»։ Gemstone.org։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-09-12-ին։ Վերցված է 2011-08-29 
  13. «Export ban on tanzanite in Africa leaves Jaipur gems sector in lurch»։ Times of India։ 3 October 2013։ Վերցված է 31 December 2013 
  14. Muchira John (24 May 2013)։ «TanzaniteOne cedes 50% stake to State as new law takes effect»։ Mining Weekly 
  15. Cobley Mark (3 August 2005)։ «World's Biggest Tanzanite Gem Found Near Kilimanjaro (Update3)»։ Bloomberg։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 September 2018-ին։ Վերցված է 31 December 2013 
  16. «The Tanzanite Foundation»։ The Tanzanite Foundation։ 2013-04-22։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2005-02-09-ին։ Վերցված է 2013-11-26 
  17. Roskin, Gary (May 2005)։ «Tanzanite Transformed: TanzaniteOne Introduces Quality Grading, Pricing Changes, and a Sight System»։ JCK Magazine։ Վերցված է 4 May 2018 
  18. 18,0 18,1 Richard W. Wise (31 December 2005)։ Secrets of the Gem Trade: The Connoisseur's Guide to Precious Gemstones։ Brunswick House Press։ էջեր 35,220։ ISBN 978-0-9728223-8-1 
  19. Weldon Robert։ «An introduction to gem treatments»։ gia.edu։ Gemological Institute of America, Inc. 
  20. «Tanzanite Gemological Information»։ gemsociety.org 
  21. Roskin Gary (February 2005)։ «Natural-Color Tanzanite»։ JCK Magazine – via jckonline.com 
  22. «Featured gemstone: tanzanite»։ GIA Library։ Gemological Institute of America, Inc.։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 13 May 2008-ին 
  23. «Coatings: a new Tanzanite treatment uncovered»։ farlang.com։ Farlang's Gem and Diamond Foundation; Gemological Association of Great Britain; German Gemological Association; Netherlands Gemological Laboratory։ 25 May 2008