Ներխուժում Լեհաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ներխուժում Լեհաստան
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի եվրոպական թատերաբեմ
Battle of Poland.png
Ձախից աջ` Լյուֆտվաֆեն նախապատրաստում է ռմբակոծել Վելյունը, SMS Schleswig-Holstein ռազմանավը գրոհում է Վեստերպլատը, Վերմախտի զինվորները շարքից հանում են գերմանո-լեհական սահմանի անցակետը, Գերմանական տանկ և զրահամեքենա, Գերմանացի և Խորհրդային զինվորների ձեռքսեղմումը ներխուժումից հետո, Վարշավայի ռմբակոծություն:
Թվական 1 սեպտեմբեր – 6 հոկտեմբեր
(1 ամիս 5 օր)
Վայր Լեհաստան, Արևելյան Գերմանիա և Ազատ քաղաք Դանցիգ
Արդյունք Գերմանիայի և ԽՍՀՄ հաղթանակ
Տարածքային
փոփոխություններ
Լեհաստանի տարածքը բաժանվեց Գերմանիայի, ԽՍՀՄ, Լիտվայի և Սլովակիայի միջև: Ազատ քաղաք Դանցիգը միացվեց Գերմանիային:
Հակառակորդներ
{{{2}}} Գերմանիա
Ազատ քաղաք Դանցիգ[1]
Սլովակիա Սլովակիայի հանրապետություն
Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն ԽՍՀՄ
Լեհաստան
Հրամանատարներ
{{{2}}} Ֆեդոր ֆոն Բոկ (Բանակային խումբ հյուսիս)

{{{2}}} Գերդ ֆոն Գերնդշտադտ (Բանակային խումբ հարավ)
Սլովակիա Ֆերդինանդ Չատլոշ
Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն Միխաիլ Կովալյով (Բելառուսական ճակատ)
Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն Սեմյոն Տիմեաշենկո (Ուկրաինական ճակատ)

Էդվարդ Ռիդս-Սմիգլի (Լեհաստանի մարշալ)
Վացլավ Ստախևիչ (գլխավոր շտաբի պետ)


Ներխուժում Լեհաստան, Լեհաստանում հայտնի որպես Սեպտեմբերյան արշավանք (Kampania wrześniowa) կամ 1939 թվականի Պաշտպանական պատերազմ (Wojna obronna 1939 roku) և Գերմանիայում որպես Լեհական արշավանք (Polenfeldzug) կամ Վայսի նախագիծ, համատեղ ներխուժում Լեհաստան Նացիստական Գերմանիայի, ԽՍՀՄ-ի, Ազատ քաղաք Դանցիգի և Սլովակիայի փոքրիկ ջոկատի կողմից, որից սկիզբ առավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը: Գերմանացիները ներխուժեցին Լեհաստան 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտից մեկ շաբաթ անց, իսկ ԽՍՀՄ-ը ներխուժեց Լեհաստան սեպտեմբերի 17-ին, երբ ԽՍՀՄ-ը ավարտեց ռամական գործողությունները Ճապոնիայի դեմ սեպտեմբերի 16-ին[2]: Գործողությունը ավարտվեց հոկտեմբերի 6-ին Գերմանիայի և ԽՍՀՄ կողմից Լեհաստանի տարածքի բաժանմամբ` համաձայն Խորհրդա-գերմանական սահմանագծյին պայմանագրի:

Գերմանական զորքերը ներխուժեցին Լեհաստան հյուսիսից, հարավից և արևմուտքից, Գլայվիցի պատահարից հետո: Քանի որ Վերմախտը առաջ էր գնում, լեհական զորքերը նահանջեցին իրենց սկզբնական դիրքերից և պաշպանողական գիծ կառուցեցին արևելքում: Սեպտեմբերի կեսին Լեհաստանի Բզուրայի ճակատամարտում կրած պարտությունից հետո գերմանացիների առավելությունը մեծացավ: Այնուհետև լեհական զորքերը նահանջեցին հարավարևելք, որտեղ նրանք նախապատրաստում էին երկար պաշտպանվել` հույս ունենալով ստանալ Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի օգնությունը[3]: Չնայած այս երկու երկրները Լեհաստանի դաշնակիցներն էին և պատերազմ էին հայտարարել Գերմանիային սեպտեմբերի 3-ին, նրանց օգնությունը խիստ սահմանափակ էր:

Խորհրդային Կարմիր բանակը ներխուժեց Արևելյան Լեհաստան սեպտեմբերի 17-ին, համաձայն գաղտնի Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտի` ի չիքս դարձնելով լեհերի պաշպանողական պլանները[4]: Բախվելով երկրորդ ճակատի հետ` Լեհաստանի կառավարությունը որոշեց, որ այլևս պաշտպանվելը անիմաստ է և հրամայեց բոլոր զինվորներին շտապ հեռանալ չեզոք Ռումինիա[5]: Հոկտմբերի 6-ին Լեհաստանը ամբողջությամբ անցավ Գերմանիայի և ԽՍՀՄ վերահսկողության տակ: Ներխուժման արդյունքում վերջ դրվեց Լեհաստանի երկրորդ հանրապետությանը, չնայած Լեհաստանը անձնատուր չեղավ:

Հոկտեմբերի 8-ին, ժամանակավոր ռազմական ադմինիստրացիայից հետո, Գերմանիան իրեն կցեց արևմտյան Լեհաստանը և նախկին ազատ քաղաք Դանցիգըև մնացյալ տարածքը թողեց նոր ձևավորված Գլխավոր կառավարության կառավարման ներքո: Խորհրդային միությունը իրեն բաժին հասած տարածքը կցեց Բելառուսական և Ուկրաինական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություններին և անմիջապես սկսեց խորհրդայնացման գործողությունը: Ներխուժման արդյունքում Լեհաստանում ստեղծվեց Լեհաստանի ներգետնյա պետությունը նախկին Լեհաստանի տարածքում: Արտաքսված շատ զինվորներ միացան դաշնակիցների ուժերին և շարունակեցին պայքարը զավթիչների դեմ:

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1933 թվականի հունվարի 30-ին Նացիստական կուսակցությունը իր առաջնորդ Ադոլֆ Հիտլերի եկավ իշխանության Գերմանիայում[6]: Վայմարյան հանրապետությունը երկար ժամանակ փորձում էր վերադարձնել Արևմտյան Լեհաստանի մեծամասամբ գերմանաբնակ տարածքները: Հիտլերը 1933 թվականի ամռանը խոստացավ վերադարձնել բոլոր պատմական գերմանական տարածքները[7], ինչպիսիք էին Բոհեմիան և Ավստրիան, ինչպես նաև Գերմանիայի հարակից այն տարածքները, որոնց բնակչության մեծամասնությունը գերմանացիներ էին[8]: Որպես այս երկարատև քաղաքկանության մաս Հիտլերը առաջին հերթին սկսեց վերականգնել հարաբերությունները Լեհաստանի հետ` փորձելով փոխել լեհերի կարծիքը Գերմանիայի մասին: Արդյունքում կնքվեց Գերմանո-լեհական չհարձակման պակտ 1934 թվականին[9]: Ավելի վաղ Հիտլերի միջազգային քաղաքականությունը աշխատում էր թուլացնել Լեհաստանի և Ֆրանսիայի հարաբերությունները և փորձում էր ներքաշել Լեհաստանին դեպի Հակակոմինտերնական պակտ, ստեղծելոբ հակընդեմ ճամբար ընդդեմ ԽՍՀՄ[9][10]: Լեհաստանին երաշխավորվում էր մեծ տարածքներ Ուկրաինայի և Բելառուսի հյուսիսարևելքում, եթե նա ներքաշվեր պատերազմի մեջ ընդդեմ Խորհրդային Միության, սակայն լեհերի համաձայնությունը կնշանակեր ընկնել մեծ կախվածության մեջ Գերմանիայից և դառնալ կախյալ պետություն: Լեհերը վախեցան, որ իրենց անկախությունը կվտանգվի[10]: Ազատ քաղաք Դանցիգի բնակչությունը մեծամասամբ ցանկանում էր միավորվել Գերմանիայի հետ, քանի որ քաղաքի էթնիկ բնակչության մեծ մասը գերմանացիներ էին և իրենց համարում էին արևելյան Պրուսիայի էքսկլավ[11]: Այսպես կոչված Լեհական միջանցքը բաժանում էր Դանցիգը Գերմանիայից և բնակեցված էր մեծամասամբ լեհերով: Միջանցքը դարձավ լեհական տարածք Վերսալյան պայմանագրի կնքումից հետո: Գերմանացիների մեծ մասը նույնպես ցանկանում էր վերադարձնել Դանցիգը Գերմանիային: Դանցիգը նավահանգստային քաղաք էր, մեծամասամբ բնակեցված գերամանացիներով[12]: Համաձայն Վերսալյան պայմանագրի այն առանձնացվեց Գերմանիայից և դարձավ անկախ քաղաք: Հիտլերը փորձում էր օգտագործել այն որպես պատերազմի պատճառ[13]:

Ներխուժումը գերմանացիները անվանեցին պաշտպանողական պատերազմ, քանի որ Հիտլերը հայտարարեց, որ Լեհաստանն է հարձակվել Գերմանիայի վրա և որ Լեհաստանում գերմանացիները ենթարկվում են արյունահեղ ճնշումների և արտաքսվում են իրենց տներից:[14]:

Լեհաստանը Գերմանիայի հետ մասնակցեց Չեխոսլովակիայի օկուպացիային, որը հարջորդեց Մյունխենի պայմանագրին, չնայած նրանք պայմանագրի մասնակից չէին: Այն ստիպեց Չեխոսլովակիային զիջել Չեշկի Տեշին տարածքը լեհերին 1938 թվականի սեպտեմբերի 30-ին[15]: Այս տարածքում մեծամասամբ ապրում էին լեհեր և բաժանվել էր Չեխոսլովակիայի և Լեհաստանի միջ Առաջին աշխարհամարտից հետո[16][17]: Լեհերի կողմից սլավակիական տարածքի անէքսացիան (մի քանի գյուղ Չադցա, Օրավա և Սպիշ տարածաշրջաններում) հետագայում իրավական հիմք հանդիսացան սլովակներին միանալու գերմանական ներխուժմանը:

1937 թվականին Գերմանիան սկսեց ավելացնել Դանցիգի նկատմամբ պահանջները, ցանկանալով Լեհական միջանցքով երկաթգիծ կառուցել դեպի Դանցիգ[18]: Լեհաստանը մերժեց այս պահանջը` վախենալով, որ ժամանակի ընթացքում Լեհաստանը կարժանանա Չեխոսլովակիայի ճակատագրին և կկորցնի անկախությունը[19]: Լեհաստանի առաջնորդները նաև չէին վստահում Հիտլերին[19]: 1939 թվականի մարտին Լեհաստանը ռազմական դաշինք կնքեց Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի հետ` հավատալով, որ Լեհաստանի տարածքային ամբողջականությունը և անկախությունը պաշտպանված է և կկանխվի Գերմանիայի ցանկացած որնձգություն[20]: Մյուս կողմից Բրիտանիայի վարչապետ Նևիլ Չեմբեռլենը հույս ուներ գործարք կնքել Հիտլերի հետ և վերադարձներ Դանցիգը (և հնարավոր է Լեհական միջանցքը), փոխարենը կխուսափեր պատերազմից և հույս ուներ Գերմանիան կբավարարվի դրանով և հանգիստ կթողնի Լեհաստանին: Սակայն Գերմանիայի հեգեմոնիան դրանով չէր ավարտվում: Անձնական զրույցներում Հիտլերը ասել էր, որ Դանցիգը իր համար վերջնական նպատակ չէ, և նա ցանկանում է ընդարձակվել դեպի արևելք[21]:

Բանակցությունների տապալում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարաբերությունների սրմամբ Գերմանիան սկսեց վարել ագրեսիվ դիվանագիտություն: 1939 թվականի ապրիլի 28-ին Հիտլերը միակողմանիորեն հրաժարվեց Գերմանո-լեհական չհարձակման պայմանագրիվ և 1935 թվականին կնքված Լոնդոնի նավատորմային պայմանագրիվ: Դանցիգի և Լեհական միջանցքի վերաբերյալ քննարկումները սառեցվեցին և մի քանի ամիս Լեհաստանի և Գերմանիայի դիվանագիտական հարաբերությունները սառեցվեցին: Այս ժամանակահատվածում Գերմանիան հասկացավ, որ Ֆրանսիան և Բրիտանիան դաժինք չեն կազմի ԽՍՀՄ-ի հետ Գերմանիայի դեմ, և որ ԽՍՀՄ-ը հետքրքրված է դաշինք կնքել Գերմանիայի հետ ընդդեմ Լեհաստանի: Հիտլերը արդեն հրաման էր արձակել լուծել «լեհական հարցը» ռազմական ճանապարհով Վայսի նախագծով:

1939 թվականին իր գեներալների հետ Լեհաստան ներխուժման հարցը քննարկելիս Հիտլերը պարզ դարձրեց, որ Լեհաստան ներխուժումը չի լինի առանց դիմադրության ինչպես Չեխոսլովակիայի դեպքում էր[22].

Aquote1.png Գերմանիայի ազգային միավորումը տեղի ունեցավ մինիմալ կորուստներով: Հետագա հաջողությունները չեն լինի առանց արյան: Լեհաստանը միշտ կլինի մեր թշնամիների կողմից... Դանցիգը մեր հիմնական նպատակը չէ: Այն միայն պատճառ է ընդարձակել մեր տարածքները դեպի արևելք` ապահով կենսական վայրեր ձեռք բերելու համար և լուծելու Բալթյան երկրների հարցը: Սննդի հոգսերը հոգալու համար մեզ պետք են ընդարձակ բնակեցված տարածքներ: Այս պատճառով մենք պետք է առաջնահերթ հարձակվենք Լեհաստանի վրա: Մենք չենք սպասում Չեխոսլովակիայի կրկնություն: Մենք ստիպված ենք կռվել[22]: Aquote2.png


Օգոստոսի 22-ին, պատերազմից մեկ շաբաթ առաջ, Հիտլերը ռազմական հրամանատարության մոտ իր ելույթում ասաց.

Aquote1.png Պատերազմի նպատակն է թշնամուտ ֆիզիկապես ոչնչացնելը: Այս պատճառով ես նախապատրասել եմ իմ զորքերին առան խղճի սպանել բոլոր տղամարդկանց, կանանց և երեպաներին, ովքեր ունեն լեհական ծագում կամ խոսում են լեհերեն: Միայն այս ուղով մենք կստանանք այն ինչ ուզում ենք[23]: Aquote2.png


Երբ անակնկալ ձևով ստորագրվեց Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտը օգոստոսի 23-ին, որը արդյունք է խորհրդա-գերմանական գաղտնի քննարկումների, որոնք տեղի ունեցան Մոսկվայում, Գերմանիան չեզոքացրեց հնարավոր Խորհրդային ընդդիմությունը Լեհաստանի դեմ արշավանքի և պատերազմը դարձավ անխուսափելի: Իրականում Խորհրդային միությունը համաձայնվեց չվնասել Ֆրանիային և Մեծ Բրիտանիային և պատասխանատվությունը բարդել Գերմանիայի վրա, իսկ Գերմանիան համաձայնվեց նրանց հետ կիսռլ Երևելյան Եվրոպան, ներառյալ Լեհաստանը երկու գոտու: Լեհաստանի արևմտյան ⅓ մասն անցնում էր Գերմանիային, իսկ Արևելյան ⅔ մասը` Խուրհրդային միությանը:

Գերմանիայի գրոհը սկզբում նախատեսված էր սկսել օգոստոսի 26-ին ժամը 04:00-ին: Սակայն օգոստոսի կնքվեց Լեհ-բրիտանական միացյալ պաշտպանության պակտը, որը Ֆրանկո-լեհական ռազմական դաշինքի մասն էր: Համաձայն պակտի, Բրիտանիան պարտավորվում էր պաշտպանել Լեհաստանին և երաշխավորում էր նրա անկախությունը: Միևնույն ժամանակ սա կոչ էր Հիտլերին, որ բրիտանացիները և լեհերը չեն հանդուրժի Գերմանիայի հարձակումը: Այսպիսով Գերմանիայի ներխուժումը հետաձգվեց մինչև սեպտեմբերի 1-ը:

Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտով նախատեսված Լեհաստանի բաժանման քատեզ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Danzig: Der Kampf um die polnische Post (in German)
  2. Goldman p. 163, 164
  3. Dariusz Baliszewski (19 September 2004), Most honoru. Tygodnik Wprost (weekly), 38/2004. ISSN 0209-1747.
  4. Kitchen, Martin (1990). A World in Flames: A Short History of the Second World War. Longman. էջ 74. ISBN 0-582-03408-6. https://books.google.am/?id=0t-fAAAAMAAJ&q=%22The+joint+invasion+of+Poland+was+celebrated+with+a+parade+by+the+Wehrmacht+and+the+Red+Army+in+Brest+Litovsk%22&dq=%22The+joint+invasion+of+Poland+was+celebrated+with+a+parade+by+the+Wehrmacht+and+the+Red+Army+in+Brest+Litovsk%22։ Վերցված է 2 November 2011. 
  5. Sanford, 2005, էջեր` 20–24
  6. Հարավային Ֆլորիդայի համալսարան (2005)։ «The Nazification of Germany»։ usf.edu 
  7. KIMMICH CHRISTOPH M. (1 January 1969)։ «THE WEIMAR REPUBLIC AND THE GERMAN-POLISH BORDERS»։ The Polish Review 14 (4): 37–45։ JSTOR 25776872 
  8. Majer, Diemut (2003). "Non-Germans" under the Third Reich: the Nazi judicial and administrative system in Germany and occupied Eastern Europe with special regard to occupied Poland, 1939–1945. JHU Press. էջեր 188–9. ISBN 0-8018-6493-3. https://books.google.am/?id=w-IQu7nWQwQC&pg=PA188&lpg=PA187&dq=poland+mitteleuropa. 
  9. 9,0 9,1 Rothwell, Victor (2001). Origins of the Second World War. Manchester University Press. էջ 92. ISBN 0-7190-5958-5. https://books.google.ca/books?id=JLlaN3e4IcsC&pg=PA92#v=onepage&q&f=false. 
  10. 10,0 10,1 Crozier, Andrew J (1997). The causes of the Second World War. Wiley-Blackwell. էջեր 150–1. ISBN 0-631-18601-8. https://books.google.am/?id=S2hBXzB7XaYC&pg=PA150&lpg=PA150&printsec=8&dq=anti-comintern+Poland .
  11. The Second World War: Volume 2 Europe 1939–1943, Tom 2 Robin Havers page 25
  12. «Ergebnisse der Volks- und Berufszählung Vom 1. November 1923 in der Freien Stadt Danzig mit einem Anhang: Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. August 1924»։ Verlag des Statistischen Landesamtes der freien Stadt Danzig։ 1926 .
  13. Snyder, Louis Leo; Montgomery, John D (2003). The new nationalism. Transaction Publishers. էջ 88. ISBN 0-7658-0550-2. https://books.google.am/?id=F9PLkQTwOJIC&pg=PA88&dq=%22Polish+Corridor%22+nationalism .
  14. «German Army Attacks Poland; CitiesBombed, Port Blockaded; Danzig Is AcceptedInto Reich»։ www.nytimes.com (The New York Times)։ Վերցված է 26 April 2016 
  15. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN 1997, vol. VI, 981.
  16. Zahradnik "Korzenie Zaolzia. Warszawa – Praga – Trzyniec", 16-17.
  17. Gawrecká "Československé Slezsko. Mezi světovými válkami 1918-1938", Opava 2004, 21.
  18. «Elbing-Königsberg Autobahn»։ Euronet.nl։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 September 2007-ին։ Վերցված է 11 January 2009 
  19. 19,0 19,1 «The Avalon Project: Documents in Law, History and Diplomacy»։ Yale։ Վերցված է 11 January 2009 
  20. Ինդիանայի համալսարան։ «Chronology 1939»։ League of Nations Archives, Palais des Nations։ Geneva: indiana.edu 
  21. A World at Total War: Global Conflict and the Politics of Destruction, 1937–1945 Roger Chickering,Stig Förster,Bernd Greiner, page 97
  22. 22,0 22,1 Clark, Lloyd, Kursk: The Greatest Battle: Eastern Front 1943, 2011, page 26
  23. Piotrowski, 1998, էջ` 115