Ամիլոիդոզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ամիլոիդոզ
Small bowel duodenum with amyloid deposition congo red 10X.jpg
Տեսակ հազվագյուտ հիվանդություն
Ենթադաս հիվանդություն
Բուն պատճառ C2868[1]
ՀՄԴ-9 277.3[1] և 277.30[1]
ՀՄԴ-10 E85[1]
Հիվանդությունների բազա 633
eMedicine 335414
MeSHID D000686[1]
Disease Ontology 9120[1]
NCI Thesaurus C2868[1]

Ամիլոիդոզ կամ ամիլոիդային ապասնուցում տարբեր, հաճախ անհայտ պատճառներից առաջացած հիվանդությունների խմբային հասկացողություն է, որոնց ընդանուր ախտածագումային երևույթը օրգանիզմի տարբեր հյուսվածքներում բարդ գլիկոպրոտեինային նյութի՝ ամիլոիդի կուտակումն է։

Պատմական տեղեկություններ[խմբագրել]

Ամիլոիդ անվանումը տվել է Ռ. Վիրխովը, որը նշել է, որ յոդը ներկում է այն նարնջադարչնագույն, իսկ ծծմբական թթվով հաջորդող մշակումը դարձնում է ամիլոիդը երկնագույնից մինչև մանուշակագույն։ Քանի որ օսլան (լատ.՝ amylum) նույնպես ներկվում է նման ձևով, այդ նյութն անվանվեց ամիլոիդ, ինչը նշանակում է «օսլայի նման»։ Ամիլոիդոզը որպես հիվանդություն առաջին անգամ նկարագրվել է Կ. Ռոկիտանսկու կողմից 1844 թ.-ին, որն անվանեց այդ ախտընթացը «ճարպաձև փոփոխում» (անգլ.՝ lardaceous change): «Ամիլոիդոզ» անվանումն այսօր արդեն համապատասխան չէ հիվանդության էությանը, քանի որ ամիլոիդը և օսլան քիմիապես խիստ տարբեր են։ Սակայն ոչ մեկի դուրը չի գալիս «β-ֆիբրիլյոզ» (անգլ.՝ beta-fibrillosis) անվանումը։ Այնպես որ հիվանդության էությունը չարտահայտող, սակայն, ավանդաբար ընդունված «ամիլոիդոզ» անվանումը, ըստ երևույթին, հավերժ գրանցում ստացավ բժշկական բառապաշարում։

Հաճախականությունը և համաճարակաբանություն[խմբագրել]

Ամիլոիդոզի հանդիպման առավել մեծ հաճախականություն նկարագրվում է Իսպանիայում և Պորտուգալիայում, կազմելով հերձման դեպքերի մոտ 1.5 %-ը, իսկ ամիլոիդոզի առավել ցածր հաճախականություն նկարագրվում է Ճապոնիայում՝ 0.1 %։ Բնակչության կյանքի տևողության երկարացումը հանգեցնում է ամիլոիդոզի հաճախականության հարաճող բարձրացմանը։ Նույնիսկ այսպիսի արտահայտություն կա, որ յուրաքանչյուր մարդ կհասնի իր ամիլոիդոզին, եթե բավականին երկար ապրի։
Ամիլոիդոզը հաճախ ընթանում է չախտորոշված։ Ամիլոիդոզի դասական ձևերով տառապող հիվանդներն, որպես օրենք, ճիշտ ախտորոշվում են մոտ մեկ տարվա ընթացքում։ Մեկուսացած սրտային ամիլոիդոզն անհայտ թվով սրտի հիվանդությունների հիմքն է հանդիսանում։ Սովորաբար, կենսազննումը նրանց մոտ չի կատարվում։ Ալցհեյմերի հիվանդությունը հիմնականում հերձման ախտորոշում է, և ամիլոիդը կանոնավոր հայտնաբերվում է այդ հիվանդների գլխուղեղի անոթներում։
Մասնագետները գտնում են, որ սիրտ-անոթային և ուռուցքային հիմնահարցերի լուծումից հետո մարդկության առջև հաջորդը կհայտնվի ամիլոիդոզի հիմնահարցը։

Ախտածագումը և դասակարգում[խմբագրել]

Ամիլոիդը չլուծվող, միասեռ, հիալինային նյութերի մի խումբ է, β-պարուրաձև կառուցվածքով։ Ամիլոիդային հիվանդությունները բավականին տարբեր են իրենց կլինիկական արտահայտություններով։ Ամիլոիդների մեծամասնությունն առողջ օրգանիզմում գոյություն ունեցեցող տարբեր բնականոն սպիտակուցների փոփոխված ձևերն են։ Պատճառները և ախտածագումային մեխանիզմների մեծամասնությունն անհայտ են։ Քննարկվում են ախտածագման բազմաթիվ տեսություններ։

Ամիլոիդոզները դասակարգում են ըստ սպիտակուցների, որոնցից ածանցվում են ամիլոիդները։

  • AL-ամիլոիդոզ - Իմունոգլոբուլինների թեթև շղթաներից առաջացող ամիլոիդ («B ամիլոիդ», «իմունոցիտներից առաջացած ամիլոիդոզ», «B-բջջային դիսկրազիա ամիլոիդոզով», հին անվանումը «առաջնային ամիլոիդոզ»)։ Այն սովորաբար ներգրավում է տարբեր օրգաններ։
  • AA-ամիլոիդոզ - AAP-սպիտակուցից ածանցված ամիլոիդոզ («A ամիլոիդ», «հակազդային համակարգային ամիլոիդոզ», հին անվանումը «երկրորդային ամիլոիդոզ», «պերմանգանատազգայուն ամիլոիդոզ»)։ Այդ ամիլոիդի բաղադրամասերից հիմնականն ածանցվում է այլ լուծվող սպիտակուցից՝ շիճուկային ամիլոիդոզի հետ կապված սպիտակուցից (անգլ.` serum amyloid associated protein; SAA ; AAP; serpin): Այդ մեծ շիճուկային սպիտակուցը սովորաբար առկա է շատ ցածր քանակությամբ։ Լյարդն ուժեղացնում է AAP-ի արտադրությունն ի պատասխան մակրոֆագերից ԻԼ-1- ի արտադրությանը սուր փուլի հակազդման ժամանակ։ AAP-ի արտադրությունը նույնպես զգալիորեն ուժեղանում է B-բջջային պակասուրդային վիճակների ժամանակ, քանի որ ռետիկուլո-էնդոթելիալ համակարգը մշտապես է աշխատում։ Երեք հիմնական ամիլոիդներից սա միակն է, որ կորցնում է կոնգո-կարմիր երանգը, երբ մշակվում է պերմանգանատով[2]: Դասական «երկրորդային ամիլոիդոզով» տառապող հիվանդների մեծամասնության մոտ հանդիպում է AA տիպի ամիլոիդ։ Այդ հիվանդներն ունեն որոշ հիվանդություններ, որոնք ուղեկցվում են բջիջների քայքայմամբ, և դրան ի պատասխան՝ սուր փուլի սպիտակուցների, ներառյալ AAP-ի երկարատև խթանումով։ Հայաստանի դեպքում AA-ամիլոիդոզի հիմնական պատճառը պարբերական հիվանդությունն է։ Ժառանգական պատճառ ունեցող AA-ամիլոիդոզներից են նաև Մակլ-Ուելսի համախտանիշը և հնդկական աուտոսոմ դոմինանտ AA-ամիլոիդոզը։ AA-ամիլոիդոզի այլ կարևոր պատճառը ռևմաթոիդ արթրիտն է, երբ ամիլոիդոզով բարդանում է իսկապես ծանր դեպքերի մոտ մեկ երրորդը։ Չնայած հիվանդությունը մոդուլյացնող հակառևմատիկ ժամանակակից պրեպարատների վաղ և կանոնավոր կիրառումը նվազագույնի է հասցրել ամիլոիդոզի վտանգը ռևմաթոիդ արթրիտի ժամանակ։ AA-ամիլոիդոզի այլ պատճառներն են երկարատև պալարախտը, բորը, սիֆիլիսը, օսթեոմիելիտը, բրոնխաէկտազային հիվանդությունը, երկարատև բշտային ֆիբրոզը, պարապլեգիան (պարկելախոցերի և միզապարկի վարակների պատճառով), Բեխտերևի հիվանդությունը, աղիների բորբոքային հիվանդությունները (Կրոնի հիվանդությունը, խոցային կոլիտը), մաշկի հերոինային ախտահարումը, պոլիմիոզիտը, երիկամաբջջային քաղցկեղը, Հոջկինի հիվանդությունը, Բեխչետի հիվանդությունը, Ռեյտերի համախտանիշը և այլն։
  • AF-ամիլոիդոզ - Տրանսթիրետինից ածանցված ամիլոիդ («C ամիլոիդ», «ATTR ամիլոիդ», «ընտանեկան ամիլոիդ», «մեծահասակների ամիլոիդ», «ծերունական ամիլոիդ», «Sc1 ամիլոիդ») համապատասխանում է ծերունական սրտային և առաջնային ձևին։
  • AH-ամիլոիդոզ - β2-միկրոգլոբուլինից ածանցված ամիլոիդոզ, հանդիպում է բացառապես հեմոդիալիզ ստացող անձանց մոտ։
  • Аβ-ամիլոիդոզ - APP (անգլ.` Amyloid precursor protein)սպիտակուցից ածանցված ամիլոիդոզ, հանդիպում է Ալցհեյմերի հիվանդության ժամանակ։

Գոյություն ունեն նաև ներզատային պոլիպեպտիդներից, վարակային պրիոններից (APrP, Կրոիցֆելդ-Հակոբի հիվանդության), նատրիումամուղ պեպտիդից (AANF) ածանցված, ինչպես նաև անհայտ կազմությամբ ամիլոիդներ։

Բուժում[խմբագրել]

AA-ամիլոիդոզ բուժումը՝ նրա պատճառ հանդիսացող հիվանդության բուժումն է։ Երբեմն ամիլոիդոզը նույնիսկ հետ է զարգանում, երբ արդյունավետորեն բուժվում է հիմնական հիվանդությունը։ Առավել լավ օգնում են հակա-ԻԼ-6 հակամարմինները (օր.` Տոցիլիզումաբ)։ Կոլխիցինը պարբերական հիվանդության սպեցիֆիկ բուժում է, և այլ ծագման ամիլոիդոզների ժամանակ նրա արդյունավետությունը խիստ կասկածելի է։
AL-ամիլոիդոզի ժամանակ ստացված են նախնական բավականին խոստումնալից տվյալներ սեփական ցողունային բջիջների փոխպատվաստումից[3]։ Դարչնագույն ծլած բրինձը կարող է որոշ չափով դանդաղեցնել Ալցհեյմերի հիվանդության հարաճումը։ Մեծ հույսեր էին փայփայում անտրացիկլինների հետ, որոնք կապվում են β-պարուրաձև սպիտակուցների հետ, դարձնելով նրանց ավելի լուծելի և կանխելով նրանցից կազմվող ամիլոիդի գոյացումը։ Ցավոք սրտի ներկայումս եղած անտրացիկլինները դեռ մահացու թույներ են և այդ ուղղությամբ վերջին տարիներին նույնիսկ աշխատանքներ էլ չեն տպագրվում։ Փոխարենը վերջին տարիներին մեծ հույսեր են կապում «Էպրոդիսատ»[4] դեղամիջոցի հետ, որի ազդեցության մեխանիզմը ամիլոիդային թելիկների հետ կապվելն է։ Սակայն, մինչև այս միջոցի կլինիկական կիրառմանը բազմաթիվ հետազոտություններ են անհրաժեշտ։ Հետազոտություններ են կատարվում նաև «Ֆիբրիլեքս»[5] պատրաստուկի հետ։ Վերջին երկու պատրաստուկների առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք համընդհանուր են բոլոր ամիլոիդոզների համար` անկախ ծագումից։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Հղումներ[խմբագրել]