Դաստակային թունելի համախտանիշ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Դաստակային թունելի համախտանիշ
Carpal Tunnel Syndrome.png
Ճզմված միջնակ նյարդը դաստակային թունելում
Տեսակ հիվանդություն[1]
Ենթադաս նյարդի կծկման համախտանիշ[1]
Բուն պատճառ C34450[1]
Հիվանդության ախտանիշ Ձեռք(եր)ի բթամատի, ցուցամատի և միջնամատի ծակծկոց, թմրածություն, գիշերային ցավեր
Բժշկական մասնագիտություն Ձեռքի վիրաբուժություն
Հայտնաբերող Բրիտանացի բժիշկ Սըռ Ջեյմս Փեջետ
ՀՄԴ-9 354.0
ՀՄԴ-10 G56.0
OMIM 115430
Հիվանդությունների բազա 2156
MedlinePlus 000433
eMedicine 1243192, 327330, 822792 և 388525
MeSHID D002349
Disease Ontology DOID:12169
NCI Thesaurus Կարպալ թունելի սինդրոմ
Carpal tunnel syndrome Վիքիպահեստում

Դաստակային թունելի համախտանիշը կամ կարպալ թունելի սինդրոմը ամենահաճախ հանդիպող մոնոնևրոպաթիան է։ Դասվում է վերին վերջույթի կոմպրեսիոն մոնոնևրոպաթիաների շարքին։[2] Մարդիկ հաճախ են ունենում ծայրամասային նյարդերի տեղային ճնշմամբ պայմանավորված զգացողություններ։ Օրինակ՝ ձեռքի վրա քնելիս, ոտքը-ոտքին գցելիս, կողքի պառկելիս, երբ գլուխն արմնկահոդում ծալված ձեռքի վրա է։ Բոլոր այս դեպքերում նյարդի ճզմումն ուղեկցվում է թմրածության, ծակծկոցի, մատներում պարէսթեզիայի զգացումով։ Երկարատև մշտապես կամ պարբերաբար ճզմվելու հետևանքով նյարդացողունը վնասվում է, և զարգանում է, այսպես կոչված, կոմպրեսիոն մոնոնևրոպաթիա։ Դաստակային թունելի համախտանիշն իրենից ներկայացնում է ախտանիշների հանրագումար, որոնք առաջանում են դաստակային խողովակում (թունելում) վերին վերջույթի նյարդերից մեկի՝ միջնակ նյարդի ճզմումից՝ կապված դաստակային թունելի չափսերի և դրա պարունակության անհամապատասխանության հետ։ Կարող է լինել միակողմանի՝ հիմնականում ախտահարելով գերակշռող (դոմինանտ) կողմի ձեռքը։ Սակայն ավելի հաճախ հանդիպում է երկկողմանի դաստակային թունելի համախտանիշ, հատկապես էնդոկրին և հոդային հիվանդությունների ֆոնին։

Պատմական ակնարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անգամ դաստակային թունելի համախտանիշը նկարագրել է Փեջետը 1854 թվականին՝ մի կնոջ մոտ ճաճանչոսկրի հնացած կոտրվածքից հետո։[3] Մարին և Ֆուան 1913 թվականին առաջինը նկարագրել են միջնակ նյարդում տեղի ունեցող փոփոխությունները՝ դաստակային կապանի մակարդակին նրա ճզմման ժամանակ։ 1933 թվականին Լեռմոնթն առաջինն իրագործեց դաստակային կապանի հատումը միջնակ նյարդի հետվնասվածքային ճզմման կապակցությամբ։ Համախտանիշի ժամանակակից անվանումն առաջարկել է Մյորշը 1938 թվականին։

Անատոմիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաստակային թունելի կառուցվածքը

Դաստակային թունելի հատակը կազմում է ափային ճաճանչ-դաստակային կապանը (lig. radiocarpeum palmare)։ Իսկ դաստակային լայնաձիգ կապանը (lig. carpale transversum), անցնելով դաստակի ոսկրերի գոգավոր ափային մակերեսների վրայով, կազմում է թունելի առաստաղը։ Դաստակային թունելով անցնում են մատների ծալիչների 9 ջլերը և միջնակ նյարդը։ Վերջինս գտնվում է մակերեսորեն՝ անմիջապես դաստակային լայնաձիգ կապանի տակ։ Միջնակ նյարդը, դուրս գալով դաստակային թունելից, բաժանվում է մի քանի շարժիչ և զգացող ճյուղերի՝ նյարդավորելով.

  • թենարի (բթամատի հիմի) մկանները,
  • I և II որդանման մկանները,
  • բթամատի, ցուցամատի, միջնամատի ափային մաշկը և մատանեմատի ափային մաշկի ճաճանչային կողմը (դրսային երեքուկես մատները)։
  • բթամատի, ցուցամատի, միջնամատի ծայրերի թիկնային մաշկը։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաստակային թունելի համախտանիշը բազմապատճառային հիվանդություն է։ Հաճախ դրա զարգացման պատճառը չի հաջողվում հայտնաբերել և այդ դեպքում այն կոչվում է «իդիոպաթիկ»։[4]

Պատճառներից կարելի է թվարկել.

1. Անատոմիական տեղաշարժեր.

  • Թունելի չափսերի փոքրացում (դաստակի ոսկրերի հոդախախտ, դաստակային կապանի հաստացում, ակրոմեգալիա[5]
  • Թունելի պարունակության մեծացում (ուռուցքներ՝ նևրինոմա, լիպոմա, միելոմա, օստեոմա, գանգլիոն; մկանների անոմալ փորիկներ; միջնակ զարկերակի լայնացում; հիպերտրոֆիկ ձուսպաթաղանթ; ճաճանչոսկրի հետկոտրվածքային ոսկրակոշտուկ; հետվնասվածքային օստեոֆիտներ; հեմատոմա)։[6]

2. Ֆիզիոլոգիական գործոններ.

3. Դաստակի որոշակի դիրք և սովորույթային գործողություններ (մասնագիտական, կենցաղային, սպորտային).[9]

  • Երկարատև աշխատանք համակարգչով կամ սմարթֆոնով։
  • Ճաճանչ-դաստակային հոդի հաճախակի կրկնվող ծալում-տարածում։
  • Դաստակի կրկնվող պտուտականման շարժումներ։
  • Մատների շարժումներ տարածած դաստակով։
  • Ծանրության կրում տարածած դաստակով։
  • Դաստակի անշարժացում գիպսակապով ծալման և ծղիկային շեղման դիրքում։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ զարգացման պատճառի դաստակային թունելի համախտանիշը լինում է իդիոպաթիկ և երկրորդային։[10]

Ըստ զարգացման ընթացքի լինում է սուր և քրոնիկ դաստակային թունելի համախտանիշ։ Ընդ որում, քրոնիկի ժամանակ, տեղի ունեցած ախտաֆիզիոլոգիական տեղաշարժերից կախված, տարբերում են 3 շրջան.

  1. Վաղ շրջան,
  2. Միջին շրջան,
  3. Ուշ շրջան։

Կլինիկական պատկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաճախ հիվանդները գանգատվում են դաստակի ցավերից, ձեռքի թուլությունից (ձեռքից առարկաները կարծես «վայր են ընկնում»), ափի շրջանի ու I-III մատների ծակծկոցներից ու թմրածությունից։ Տիպիկ գանգատը ձեռքում ցավի սաստկացումն է, ծակծկոցները և ծանրության զգացումը հատկապես գիշերային ժամերին, որոնք ստիպում են հիվանդին արթնանալ, ձեռքն իջեցնել, թափահարել ու մատներն ինտենսիվորեն ծալել-տարածել։ Աշխատանքի ժամանակ, հատկապես, եթե այն պահանջում է ճաճանչ-դաստակային հոդի կրկնվող շարժումներ, ախտանիշները սովորաբար սաստկանում են։ Ոչ հազվագյուտ դիտվում է ցավի ճառագայթում դեպի բազկի, ուսագոտու շրջան։

Ըստ զարգացման շրջանների ախտանիշներն ի հայտ են գալիս հետևյալ կերպ.[11]

1. Վաղ շրջան.

  • գիշերային ցավեր,
  • ծակծկոցներ (պարէսթեզիա) I-III մատներում,
  • դիրքային թմրածություն։
Դաստակային թունելի համախտանիշ. ուշ շրջան։ Կարմիր սլաքով նշված է թենարի ապաճումը (ատրոֆիան), իսկ դեղնով՝ դաստակի լիպոման։

2. Միջին շրջան.

  • թուլություն,
  • ուռածության զգացում։

3. Ուշ շրջան.

  • զգացողության թուլացում,
  • I-III մատների մաշկի քրտնարտադրության (սուդոմոտոր) փոփոխություններ և մատնահետքերի հարթեցում,
  • թենարի ապաճում (ատրոֆիա),
  • բթամատի կարևոր շարժումների կորուստ,[12]
  • I միջմատնային տարածության նեղացում։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1. Զգացողության թեստեր. նյարդավորման խտության (ստատիկ և դինամիկ երկկետային տարբերակման) և շեմքային (Սեմս-Վեյնշտայնի մոնոֆիլամենտային, վիբրացիոն) թեստերը։

2. Հրահրիչ (պրովոկացիոն) թեստեր.

  • Ֆալենի թեստ՝ դաստակի առավելագույն պասիվ ծալումը 1 րոպեի ընթացքում հանգեցնում է միջնակ նյարդի նյարդավորման գոտում (ճաճանչային կողմի 3.5 մատների) պարէսթեզիայի զարգացման։ Կա նաև այդ թեստի շրջված տարբերակը (ռևերս-Ֆալեն), երբ դաստակը և մատները տարածում են։
  • Թինելի թեստ՝ դաստակային թունելի շրջանում պերկուսիան հարուցում է պարէսթեզիա։
  • Բերգերի թեստ՝ մատներն առավելագույն ծալելիս (դաստակային թունելի պարունակության մեծացում՝ դրա մեջ որդանման մկանների տեղաշարժման հաշվին), 1 րոպեում զարգանում է պարէսթեզիա։
  • Լարանի թեստ՝ բազկի վրա լարան դնելուց հետո մինչև 1 րոպե անց զարգանում է թմրածություն և պարէսթեզիա I-III մատներում։
  • Բութը հակադրող մկանի (m. opponens pollicis) ատրոֆիայի ստուգման թեստ։

3. Էլեկտրաֆիզիոլոգիական հետազոտություններ. Էլեկտրոնեյրոմիոգրաֆիա՝ ԷՆՄԳ։[13]

4. Ճառագայթաբանական հետազոտություն. ուլտրաձայնային հետազոտություն, ռենտգենագրություն, համակարգչային շերտագրություն, մագնիսառեզոնանսային հետազոտություն՝ կարպալ թունելի պարունակությունը որոշելու նպատակով։[14]

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որքան վաղ է կատարվում ախտորոշումը, այնքան ավելի է մեծանում ոչ վիրահատական (կոնսերվատիվ) եղանակով բուժվելու և լիարժեք ապաքինվելու հավանականությունը։ Եթե վաղ և միջին շրջաններում նշանակվում է կոնսերվատիվ բուժում, ապա ուշ շրջանում ձեռքի վիրաբույժը ստիպված է լինում առաջարկել վիրահատական բուժում։

Կոնսերվատիվ (ոչ վիրահատական)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձախ դաստակի «հանգստի օրթեզ»
  • Ճաճանչ-դաստակային հոդի օրթեզավորում («հանգստի օրթեզ»)՝ դաստակը 20° տարածած դիրքում։ Կախված ախտանիշների արտահայտման աստիճանից՝ ձեռքի վիրաբույժը կարող է խորհուրդ տալ օրթեզը կրել կամ ամբողջ օրվա ընթացքում (6-8 շաբաթ), կամ միայն գիշերները (6-8 շաբաթ), կամ էլ սկզբում ամբողջ օրվա ընթացքում (4 շաբաթ), իսկ հետո՝ միայն գիշերները (ևս 4 շաբաթ)։ Հնարավոր են նաև օրթեզի կրման այլ տարբերակներ։ Վաղ և միջին շրջաններում ավելի քան 40% դեպքերում միայն օրթեզավորումը տալիս է դրական արդյունք։[15] Իսկ միջին շրջանում օրթեզավորմանը զուգահեռ հաճախ կատարվում է նաև ստերոիդի ներարկում անմիջապես կարպալ թունելի մեջ։
  • Կարպալ թունելի մեջ ստերոիդի ներարկում՝ կատարվում է դաստակային թունելի համախտանիշի վաղ շրջանում օրթեզավորման անբավարար արդյունքի դեպքում, միջին շրջանում՝ օրթեզավորման հետ համատեղ, կամ ուշ շրջանում վիրահատության հակացուցումների դեպքում կամ երբ հիվանդը հրաժարվում է վիրահատությունից։[16] Ներարկման ցավոտությունը նվազեցնելու համար ներարկման տեղը նախապես անզգայացնում են լիկոդաինով կամ նովոկաինով։ Որպես ստերոիդ դեղամիջոց կիրառում են բետամետազոն կամ տրիամցինոլոն։ Առաջին ներարկման արդյունավետությունը (օրթեզավորման հետ համատեղ) գնահատում են 6-8 շաբաթ անց. այն կազմում է մոտ 70%։ Մնացած 30% դեպքերում կարելի է կատարել ևս մեկ ներարկում։ Երկու ներարկումների միջնաժամկետ արդյունավետությունը կազմում է մոտ 85% (1 տարի անց)։[17] 2014 թվականին Ձեռքի վիրաբուժության եվրոպական միությունների դաշնությունը (FESSH), չնայած անբավարար ապացուցողական հենքին, խորհուրդ է տվել մեկ թունելի մեջ առավելագույնը 3 ներարկում:[18] 2017 թվականին Մեծ Բրիտանիայում կատարված մի ռետրոսպեկտիվ (հետահայաց) հետազոտության արդյունքում գնահատել են ներարկումների երկարաժամկետ արդյունավետությունը և պարզել, որ միջինը 1.9 (1-12) ներարկում հետո հիվանդների 41%-ն այնուամենայնիվ գնում է վիրահատության ներարկում(ներ)ից հետո 8 տարվա ընթացքում:[19] Այսինքն, այդ տվյալների համաձայն, ներարկումների երկարաժամկետ արդյունավետությունը կազմում է մոտ 60%:
  • Ֆիզիոթերապիա՝ երբեմն վաղ և միջին շրջաններում կարող է արդյունավետ լինել նաև ուլտրաձայնային բուժումը (ֆոնոֆորեզ)՝ մասնավորապես դաստակի շրջանում լիդազով ֆոնոֆորեզը։
  • Ոչ ստերոիդ հակաբորբոքային միջոցներ (ՈՍՀՄ)՝ նշանակվում են (օրինակ, Արթրինալ[20] հատկապես այն դեպքերում, երբ առկա են ուղեկցող ջլաբորբ կամ հոդաբորբ և/կամ սուր ցավեր։
  • Վիտամինաթերապիա. միջնակ նյարդի սնուցումը բարելավելու համար երբեմն նշանակում են նաև B խմբի վիտամիններ, մասնավորապես վիտամին B6 (պիրիդօքսին), քանի որ հաստատվել է պիրիդօքսինի դեֆիցիտը դաստակային թունելի համախտանիշի ժամանակ։[21]
Վիրահատական սպիի տեսքը դաստակային թունելի բացազատումից 3 ամիս անց։ Ավելի ուշ շրջանում սպին դառնում է գրեթե աննշմարելի։

Վիրահատական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոնսերվատիվ բուժման անարդյունավետության, ինչպես նաև դաստակային թունելի համախտանիշի միջին և ուշ շրջաններում ցուցված է վիրահատական միջամտություն, որն իրենից ներկայացնում է դաստակային լայնաձիգ կապանի հատում բաց կամ էնդոսկոպիկ եղանակով։[19] Վիրահատությունը կարելի է կատարել տեղային, հաղորդչական (անութափոսից) կամ ընդհանուր անզգայացման տակ։ Վերջույթի «արյունաքամումից» հետո բազկի ստորին 1/3-ում դրվում է հեմոստատիկ պնևմատիկ լարան (220-250 մմ ս.ս.), որպեսզի դաստակի վերքը չարյունահոսի։ Բաց դեկոմպրեսիայի դեպքում կատարվում է մաշկի կտրվածք և դաստակային լայնաձիգ կապանի հատում։ Հետվիրահատական շրջանում դաստակը երբեմն անհրաժեշտության դեպքում (հատկապես գիշերները) ֆիքսվում է կարճ գիպսակապով, նախապես պատրաստված օրթեզով կամ պատրաստի ֆիքսատորով՝ դաստակը 20-30° տարածման դիրքում, և առնվազն 6 շաբաթվա ընթացքում խորհուրդ է տրվում խուսափել ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունից։

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաստակային թունելի համախտանիշի տարածվածությունը կազմում է մոտ 1%։ Այն կազմում է բոլոր կոմպրեսիոն նևրոպաթիաների մոտ 90%-ը։[22] Ավելի հաճախ հիվանդանում են կանայք՝ 69% (երբեմն հղիության ընթացքում[23])։ Մի փոքր ավելի հաճախ (56%) լինում է երկկողմանի ախտահարում։

Դաստակային թունելի համախտանիշով տառապող հայտնիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայք Դյորնտ[25]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Disease Ontology release 2017-179 — 2017-11-28 — 2017.
  2. Հիվանդությունների դասակարգում - ՀՄԴ-10
  3. Fuller D. Carpal Tunnel Syndrome. eMedicine 2010
  4. Sternbach G. (May 1999)։ «The carpal tunnel syndrome»։ The Journal of Emergency Medicine 17 (3): 519–523։ ISSN 0736-4679։ PMID 10338251 
  5. IWASAKI N., MASUKO T., ISHIKAWA J., MINAMI A. (2005-12-01)։ «Surgical Efficacy of Carpal Tunnel Release for Carpal Tunnel Syndrome in Acromegaly: Report of Four Patients»։ Journal of Hand Surgery (անգլերեն) 30 (6): 605–606։ ISSN 0266-7681։ doi:10.1016/J.JHSB.2005.06.007 
  6. Chen C.-H., Wu T., Sun J.-S., Lin W.-H., Chen C.-Y. (January 2012)։ «Unusual causes of carpal tunnel syndrome: space occupying lesions»։ The Journal of Hand Surgery, European Volume 37 (1): 14–19։ ISSN 2043-6289։ PMID 21825010։ doi:10.1177/1753193411414352 
  7. Bademci Gulsah, Erdemoglu A. Kemal, Evliyaoglu Cetin, Atasoy Pinar, Keskil Semih (December 2005)։ «Bilateral carpal tunnel syndrome associated to familial Mediterranean fever»։ Clinical Neurology and Neurosurgery 108 (1): 77–79։ ISSN 0303-8467։ PMID 16311153։ doi:10.1016/j.clineuro.2004.11.013 
  8. Hlebs Sonja, Majhenic Ksenija, Vidmar Gaj (March 2014)։ «Body mass index and anthropometric characteristics of the hand as risk factors for carpal tunnel syndrome»։ Collegium Antropologicum 38 (1): 219–226։ ISSN 0350-6134։ PMID 24851621 
  9. McCartan Bevin, Ashby Elizabeth, Taylor Emma J., Haddad Fares S. (April 2012)։ «Carpal tunnel syndrome»։ British Journal of Hospital Medicine (London, England: 2005) 73 (4): 199–202։ ISSN 1750-8460։ PMID 22585195 
  10. Katz Jeffrey N., Simmons Barry P. (2002-06-06)։ «Clinical practice. Carpal tunnel syndrome»։ The New England Journal of Medicine 346 (23): 1807–1812։ ISSN 1533-4406։ PMID 12050342։ doi:10.1056/NEJMcp013018 
  11. Յաղջյան Գ, Աբրահամյան Դ, Գրիգորյան Բ, Ասատրյան Թ. Կարպալ թունելի համախտանիշ և վերին վերջույթի այլ կոմպրեսիոն նեյրոպաթիաներ (ՀՀ ԱՆ կողմից հաստատված մեթոդական ձեռնարկ). Task, Երևան, 2006. էջ 8:
  12. Lazaro R. P. (February 1997)։ «Neuropathic symptoms and musculoskeletal pain in carpal tunnel syndrome: prognostic and therapeutic implications»։ Surgical Neurology 47 (2): 115–117; discussion 117–119։ ISSN 0090-3019։ PMID 9040810 
  13. Basiri Keivan, Katirji Bashar (2015)։ «Practical approach to electrodiagnosis of the carpal tunnel syndrome: A review»։ Advanced Biomedical Research 4: 50։ PMC PMC4361952 ։ PMID 25802819։ doi:10.4103/2277-9175.151552 
  14. Jarvik Jeffrey G., Yuen Eric, Kliot Michel (February 2004)։ «Diagnosis of carpal tunnel syndrome: electrodiagnostic and MR imaging evaluation»։ Neuroimaging Clinics of North America 14 (1): 93–102, viii։ ISSN 1052-5149։ PMID 15177259։ doi:10.1016/j.nic.2004.02.002 
  15. Povlsen Bo, Bashir Muhammad, Wong Fabian (June 2014)։ «Long-term result and patient reported outcome of wrist splint treatment for carpal tunnel syndrome»։ Journal of Plastic Surgery and Hand Surgery 48 (3): 175–178։ ISSN 2000-6764։ PMID 24032598։ doi:10.3109/2000656X.2013.837392 
  16. Stark H., Amirfeyz R. (October 2013)։ «Cochrane corner: local corticosteroid injection for carpal tunnel syndrome»։ The Journal of Hand Surgery, European Volume 38 (8): 911–914։ ISSN 2043-6289։ PMID 24065747։ doi:10.1177/1753193413490848 
  17. Jenkins Paul J., Duckworth Andrew D., Watts Adam C., McEachan Jane E. (June 2012)։ «Corticosteroid injection for carpal tunnel syndrome: a 5-year survivorship analysis»։ Hand (New York, N.Y.) 7 (2): 151–156։ ISSN 1558-9447։ PMC PMC3351515 ։ PMID 23730233։ doi:10.1007/s11552-012-9390-8 
  18. Huisstede Bionka M., Fridén Jan, Coert J. Henk, Hoogvliet Peter, European HANDGUIDE Group (December 2014)։ «Carpal tunnel syndrome: hand surgeons, hand therapists, and physical medicine and rehabilitation physicians agree on a multidisciplinary treatment guideline—results from the European HANDGUIDE Study»։ Archives of Physical Medicine and Rehabilitation 95 (12): 2253–2263։ ISSN 1532-821X։ PMID 25127999։ doi:10.1016/j.apmr.2014.06.022 
  19. 19,0 19,1 Hameso A., Bland J. D. P. (March 2017)։ «Prevalence of decompression surgery in patients with carpal tunnel syndrome 8 years after initial treatment with a local corticosteroid injection»։ The Journal of Hand Surgery, European Volume 42 (3): 275–280։ ISSN 2043-6289։ PMID 27789810։ doi:10.1177/1753193416671102 
  20. Արթրինալ (տենօքսիկամ 20մգ հաբեր)
  21. Aufiero Elaine, Stitik Todd P., Foye Patrick M., Chen Boqing (March 2004)։ «Pyridoxine hydrochloride treatment of carpal tunnel syndrome: a review»։ Nutrition Reviews 62 (3): 96–104։ ISSN 0029-6643։ PMID 15098856 
  22. Ibrahim I., Khan W. S., Goddard N., Smitham P. (2012)։ «Carpal tunnel syndrome: a review of the recent literature»։ The Open Orthopaedics Journal 6: 69–76։ ISSN 1874-3250։ PMC PMC3314870 ։ PMID 22470412։ doi:10.2174/1874325001206010069 
  23. Meems M., Truijens Sem, Spek V., Visser L. H., Pop V. J. M. (July 2015)։ «Prevalence, course and determinants of carpal tunnel syndrome symptoms during pregnancy: a prospective study»։ BJOG: an international journal of obstetrics and gynaecology 122 (8): 1112–1118։ ISSN 1471-0528։ PMID 25778497։ doi:10.1111/1471-0528.13360 
  24. Prince Philip undergoes minor surgery on hand. BBC News. June 8, 2010.
  25. Rosen S. Green Day. Total Guitar 2004:24–30.