Պսորիազ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Պսորիազ
Psoriasis on back.jpg
Պսորիզայի հետքերը մարմնի բվրա
Տեսակ հիվանդություն[1]
Ենթադաս դերմատոզ[1]
Բուն պատճառ C3346[1]
Բժշկական մասնագիտություն մաշկաբանություն
OMIM 601454, 602723, 603935, 604316, 605364, 605606, 607857, 610707, 612410, 612599 և 612950
Հիվանդությունների բազա 10895
MedlinePlus 000434
eMedicine 1943419, 1108072, 1107850, 1107949, 1108220, 331037 և 394752
MeSHID D011565
Disease Ontology DOID:8893
NCI Thesaurus C3346[1]
Բուժում Ultraviolet light therapy
Psoriasis Վիքիպահեստում

Պսորիազ, քրոնիկ աուտոիմուն հիվանդություն, որը պայմանավորված է փոփոխած մաշկի որոշակի նմուշներով[2]։ Այդ նմուշներից են՝ կարմրութունը (երիթեմա), քոր և թեփոտում[3]։ Պսորիազը փոփոխվում է ուժգնությամբ թույլ, փոքր, տեղային նշաններից դեպի ամբողջ մարմնի մակերես[3]։ Մաշկի վնասումը կարող է խթանել այդ հատվածի փսորիատիկ մաշկի փոփոխություններ, որոնք հայտնի են որպես Կյոբների ախտանիշ։

Գոյություն ունեն պսորիազի հինգ հիմնական տեսակներ՝ վահանիկային, կաթիլային, հակառակ, թարախաբշտիկային և երիթրոդերմիկ[2]։ Վահանիկային պսորիազը նաև հայտնի է որպես վուլգար, որը կազմում է դեպքերի մոտավոր 90 տոկոսը[4]։ Այն ներկայանում է սպիտակ թեփոտմամբ կարմիր բծերի տեսքով[4]։ Ամենից հաճախ ախտահարվող մարմնի հատվածները հետևյալն են՝ նախաբազկի հետին հատվածը, սրունքը, պորտը և գլխի մազածածկ հատվածը[4]։ Կաթիլային պսորիազը ունի կաթիլանման ախտահարման տեսք[2]։ Թարախաբշտիկային պսորիազը ներկայանում է, որպես փոքր, չբորբոքված, թարախալցված բշտիկներ[5]։ Հակառակ պսորիազը ձևավորում է կարմիր բծեր մարմնի ծալքերի (ինտերտրիգենոզ հատվածների) վրա[2]։ Էրիթրոդերմիկ պսորիազը հայտնի է գալիս, երբ ցանը տարածուն բնույթ է ստանում։ Այս տեսակը կարող է վերափոխվել ուրիշ տեսակից[4]։ Ոտքերի և ձեռքերի մատները ախտահարվում են պսորիազով մարդկանց մեծամասնության մոտ՝ միաժամանակ[4]։ Այն ներգրավում է այնպեսզի փոփոխություններ, ինչպիսիք են՝ կետային ներհրումներ կամ եղունգի գույնի փոփոխություններ[4]։

Պսորիազը համարվում է գենետիկ հիվանդություն, որը խթանվում է արտաքին միջավայրի գործոններով[3]։ Միաձվանի երկորյակների ուսումնասիրությունների ժամանակ, ախտահարման հավանականությունը նույնական երկորյակների մոտ երկու անգամ ավելին է, համեմատած երկձվանի երկորյակների հետ։ Սա ենթադրում է, որ գենետիկ գործոնները նախատրամադրում են հիվանդության առաջացմանը[4]։ Հաճախ ախտանիշները սրանում են ձմռան ընթացքում և որոշակի դեղամիջոցների ազդեցությունից, օրինակ՝ բետա բլոկերներ կամ ՈՍՀԴ-ներ[4]։ Վարակները և հոգեբանական սթրեսը կարող են ևս դեր խաղալ[3][2]։ Պսորիազը հպավարակիչ չէ[4]։ Հիմնական մեխանիզմն է իմուն համակարգի պատասխանը մաշկի բջիջների նկատմամբ[4]։ Դիագնոզը հիմնված է նշանների և ախտանիշների վրա[4]։

Մինչ օրերս պսորիազի հատուկ բուժում գոյություն չունի, ինչևիցէ, բազմիցս բուժման մոտեցումները կարող են օգնել կառավարել հիվանդության ընթացքը[4]։ Այդ մոտեցումները ներառում են ստերոիդ քսուկներ, վիտամին D3 պարունակող քսուկներ, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթ և իմունաճնշիչ դեղորայք, օրինակ՝ մետոտրեքսատ[2]։ Դեպքերի 75 տոկոսը հնարավոր է վարել միայն քսուկների օգտագործմամբ[4]։ Հիվանդությունը ախտահարում է պոպուլյացիայի երկուսից մինցչև հինգ տոկոսը[6]։ Տղամարդիք և կանայք հիվանդանում են հավասար հաճախականությամբ[2]։ Հիվանդությունը կարող է ի հայտ գալ ցանկացած տարիքում, բայց սովորաբար արտահայտվում է մեծհասակների մոտ[7]։ Պսորիազը ասոցիացվում է պսորիատիկ հոդաբորբի, լիմֆոմաների, սիրտանոթային համակարգի հիվանդությունների հետ, Կրոնի հիվանդության հետ և ընկճախտի չնչին վտանգի հետ[4]։ Պսորիատիկ հոդաբորբի ախտահարումները պսորիազով հիվանդ անձանց մոտ կազմում են 30 տոկասը[5]։

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վահանիկային պսորիազ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փսորիատիկ վահանիկը ցաուցադրված է արծաթագույն կենտրոնով՝ շրջապատված կարմրավուն սահմանով

Վուլգար պսորիազը՝ (նաև հայտնի է որպես քրոնիկ, կայուն պսորիազ կամ վահանիկանման պսորիազ) ամենատարածված տեսակն է, որը ախտահարում է պսորիազով հիվանդ մարդկանց 85-90%-ը[8]։ Վահանիկային պսորիազը սովորաբար հայտնվում է մաշկից բարձր, բորբոքված տարածքների վրա, ծածկված արծաթասպիտակավուն թեփոտվող մաշկով։ Այդ հատվածները կոչվում են վահանիկներ և առավել հաճախ հանդիպում են հոնքերին, ծնկներին, գլխի մազածածկ հատվածներին և մեջքին[8][9]։ Պսորիազային երիթրոդերման (երիթրոդերմիկ պսորիազը) արտահայտվում է լայնատարած մակերեսների բորբոքմամբ և մաշկի համարյա ամբողջ մակերեսի թեփազատմամբ։ Այն կարող է ուղեկցվել ուժգին քորով, այտուցվածությամբ և ցավով։ Հաճախ դա անկայուն վահանիկային պսորիազի սրացման, իսկ գործնականում՝ համակարգային ստերոիդների կտրուկ հանման հետևանքն է[10]։ Պսորիազի այս տեսակը կարող է լինել մահացու, քանի որ չափազանց մեծ բորբոքվծ և թեփազատման հետևանքով վնասված մարմինը կորցնում է ջերմությունը կարգավորելու և պաշտպանիչ գործառույթները ունակությունը[11]։

Այլ տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պսորիազի լրացուցիչ տեսակների դեպքերը ընդգրկում են մոտավորապես 10%-ը։ Նրանք ներառում են՝ բշտիկային, հակառակ, տակաշորային, կաթիլային, բերանային և սեբորեանման տեսակները[12]։

Թարախաբշտիկային պսորիազ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թարախաբշտիկային պսորիազ (ծանր ձև)

Թարախաբշտիկային պսորիազը հայտնվում է երբ տարրերը լցվում են ասեպտիկ թարախով[13]։Շրջակա և ենթակա մաշկը կարմիր է և տաք[14]։

Հակառակ պսորիազ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հակառակ պսորիազը (նաև հայտնի է որպես ճկուն պսորիազ) բնորոշվում է հարթ, բորբոքված վահանիկներով։ Վահանիկները հաճախ առաջանում են ծալքերին՝ սեռական օրգաններին (ազդրերի և աճուկի մինչև), անութափոսերին, որովայնի գերաճած ծալքերի մաշկին (հայտնի որպես պանիկուլիտ), հետույքի և մինչհետույքային ճեղքի մինչև նաև կրծքագեղձի տակ։ Հարված, վնասվածք և ինֆեկցիա՝ նրանք բոլորը դեր են խաղում պսորիազի այդ ատիպիկ տեսակների զարգացման մեջ[15]։

Տակաշորային պսորիազ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տակաշորային պսորիազը մանուկների մոտ տարածված ենթատեսակ է, բնութագրվող ախտահարման օջախում արծաթագույն թեփոտմամբ կարմիր բշտիկներով, որոնք կարող են տարածվել իրանին կամ վերջույթներին[16]։ Տակաշորային պսորիազը հաճախակի ախտորոշվում է սխալ, որպես տակաշորային մաշկաբորբ (բարուրույին ցան).[17]

Վահանիկային պսորիազի օրինակ

Կաթիլային պսորիազ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաթիլային պսորիազ բնութագրվում է բազմաթիվ փոքր այտուցված կարմիր կամ վարդագույն, կաթիլանման ախտահարմամբ (բշտիկներ)։ Այդ բազմաթիվ բծերը առաջանում են մարմնի մեծ հատվածներում, հաճախակի՝ իրանին, բայց հանդիպում է նաև վերջույթներին և գլխի մազածածկ հատվածներին։ Կաթիլային պսորիազը հաճախ խթանվում է ստրեպտոկոկային վարակով՝ ստրեպտոկոկային ֆարինգիտով[15]։

Բերան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բերանի խոռոչի պսորիազը հանդիպում է հազվադեպ[18] ի տարբերություն որքիներին՝ ուրիշ տարածված բշտիկաթեփուկային հիվանդությունների, որոնք հաճախ ախտահարում են և մաշկը և բերանի խոռոչը։ Երբ պսորիազը ախտահարում է բերանի լորձաթաղանթը, այն կարող է ընթանալ աննշան[18] և արտահայտվել որպես սպիտակ կամ մոխրադեղնագույն վահանիկների տեսքով[18]։ Խեղաթյուրված լեզուն ամենատարածված երևույթն է պսորիազով հիվանդների մոտ, որը հանդիպում է 6.5–20% մաշկի ախտահարում ունեցող հիվանդների մոտ։ Աշխարհագրական լեզվի (միգրատոր բերանաբորբ) մանրադիտակային պատկերը շատ նման է բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի ախտահարմանը պսորիազի ժամանակ[19]։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից հետազոտությունները ձախողվել են, ցույց չտալով որևէ նմնանություն այդ երկու վիճակների միջև[20]։

Սեբորեանման պսորիազ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սեբորեամնան պսորիազը տարածված տեսակ է, կլինիկորեն նման է պսորիազին և սեբորեային մաշկաբորբին, որը դժվար է տարբերել վերջինից։ Այս տեսակը սովորաբար արտահայտվում է կարմիր վահանիկներով՝ չարպային թեփոտմամբ, ճարպի գերարտադրության մասերում (սեբորեային տեղամասերում), որոնք են՝ գլխի մազածածկ հատվածը, քիթ-շրթունքային եռանկյունը, ճակատը և պարանոցի ծալքերը[16]։

Պսորիազային հոդաբորբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պսորիազային հոդաբորբը՝ քրոնիկ բորբոքային հոդաբորբի տեսակ է, որն ունի կլինիկական բազմազանություն և հաճախակի զուգակցվում է մաշկի և եղունգների պսորիազի հետ[21][22]։ Այն սովորաբար ընթանում է հոդերի և շրջակա հյուսվածքի ցավոտ բորբոքմամբ և կարող է արտահայտվել ցանկացած հոդում, բայց դեպքերի մեծամասնությունում ախտահարում է ձեռքերի և ոտքերի մատները։ Այն արտահայտվում է ձեռքերի և ոտքերի մատների երշիկանման այտուցվածությամբ, որը հայտնի է որպես մատնաշունչ (դակտիլիտ)[21]։ Փսորիատիկ հոդաբորբը ևս կարող է ախտահարել ազդրերը, ծնկները, ողնաշարը (սպոնդիլիտ) և պոչուկը (սակրոիլեիտ)[23]։ Պսորիազով հիվանդների մոտ 30%-ը ունենում է փսորիատիկ հոդաբորբ[8]։ 75% դեպքերում մաշկի ախտահարումը պսորիազով հիվանդների մոտ արտահայտվում է մինչև հոդերի ախտահարումը[22]։

Եղունգների փոփոխություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջեռքի մատների պսորիազը տեսանելի ներհրումներով
Նկարում ցուցադրված է պսորիազի ազդեցությունը ոտքերի մատների վրա

Պսորիազը կարող է ախտահարել եղունգները և առաջացնել բազմազան փոփողություններ։ Պսորիազը կարող է ախտահարել եղունգները և առաջացնել տարատեսակ փոփոխություններ ոտքերի և ձեռքերի եղունգներին։ Եղունգների պսորիազը հայտնաբերվում է մաշկի պսորիազով հիվանդ 40–45%-ի մոտ, և ի տարբերություն փսորիատիկ հոդաբորբի կյանքի տևողությունը՝ 80–90% է[24]։ Այդ փոփոխությունները ներառում են կետային փոսություններ (ասեղի գլխիկի մեծության ներհրումներ եղունգներին նկատվում են եղունգների պսորիազով 70% հիվանդների մոտ), եղունգների սպիտակեցում, եղունգների տակ մազանոթների արյունազեղման փոքր հատվածներ, եղունգների դեղնակարմրագույն գունազրկաում (յուղի կաթիլ կամ սաղմոնի բիծ), մաշկի հաստացում եղունգների տակ (ենթաեղնգային հիպերկերատոզ), եղունգի կորուստ, շերտազատում (օնիխոլիզիս) և փշրում[24]։

Բժշկական նշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուրահատուկ բժշկական նշանները կարող են օգտագործվել պրակտիկանտների կողմից ախտորոշումը հաստատելու համար։ Օրինակ՝ Աուոպիտցի նշան (կետային արյունազեղում քերելու հետևանքով), Կյոբների ֆենոմեն (ախտահարումը խթանվում է վնասվածքով)[16], քոր և ցավ[15][16]։

Պատճառները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պսորիազի պատճառը մինչև վերջ հասկանալի չէ, բայց գոյություն ունեն բազմաթիվ տեսություններ։

Գենետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պսորիազով հիվանդ մարդկության մեկ երրորդը տեղեկացնում են հիվանդության ընտանեկան անամնեզի մասին։ Գիտնականները առանձնացրել են գենետիկական լոկուսը, որը պատասխանատու է այդ հիվանդության համար։ Անցկացրած հետազոտությունները միաձվանի երկորյակների մասնակցությամբ 70% դեպքերում ենթադրում են պսորիազի զարգացման հնարավորությունը մեկ երկորյակի մոտ, եթե մյուսը ունի այդ հիվանդությունը։ Երկձվանի երկորյակների ռիսկը կազմում է մոտ 20%։ Այդ հետազոտությունները ենթադրում են և՛ գենետիկական զգայունություն, և՛ շրջակա միջավայրի ազդեցություն պսորիազի զարգացման մեջ[25]։

Պսորիազը ունի ուժեղ ժառանգական բաղադրիչ, շատ գեները կապակցված են իր հետ, բայց դեռ պարզ չէ թե ինչպես են այդ գեները փոխկապակցվում միմյանց հետ։ Հայտնի գեների մեծամասնությունը կապակցվում են իմուն համակարգի հետ՝ հիստոհամատեղելիության գլխավոր համալիրը (ՀԳՀ) և Տ բջիջները։ Գենետիկական հետազոտությունները շնորհիվ իրենց ունակության ունեն արժեք՝ ճանաչել մոլեկուլյար մեխանիզմները և ճանապարհները հետագա հետազոտությունների և դեղորայքի պոտենցիալ կիրառման համար[26]։

Գենոմի դասական լայնություն կապի անալիզը հայտնաբերել է ինը լոկուսներ տարբեր քրոմոսոմների վրա, որոնք կապված են պսորիազի հետ։ Նրանք անվանվում են պսորիազի զգայունություն 1-ից մինչև 9 (PSORS1 -ից մինչև PSORS9 )։ Այդ գեների որոշակի վարիացիաները (մուտացիաները) սովորաբար հայտնաբերվում են պսորիազի ժամանակ[26]։ Գենոմի լայնության կապակցության հետազոտությունները հայտնաբերել են ուրիշ գեներ, որոնք տարբերվում են պսորիազին բնորոշ տարբերակներից։ Այդ գեներից որոշները արտադրում են բորբոքում առաջացնող սպիտակույցներ, որոնք ազդում են իմուն համակարգի բջիջների վրա, և ներգրավվում են այդ գործընթացի մեջ։ Այդ գեները նաև կապված են այլ աուտոիմուն հիվանդությունների հետ[26]։

Գլխավոր որոշիչը՝ PSORS1-ը, որը 35%–50%-ում հավանաբար պատասխանատու է պսորիազի ժառանգականության համար[27]։ Այն կառավարում է գեները, որոնք ազդում են իմուն համակարգի վրա կամ ծածկագրում են մաշկի սպիտակույցները, որոնք ավելցուկ են պսորիազի ժամանակ։ PSORS1-ը գտնվում է 6-րդ քրոմոսոմի վրա՝ հիստոհամատեղելիության գլխավոր համակարգի (ՀԳՀ) մեջ, որը կառավարում է կարևորագույն իմուն գործընթացներ։ Երեք գեներ PSORS1 լոկուսի վրա ունեն ուժեղ կապ վուլգար պսորիազի հետ՝ HLA-C -ից մինչև HLA-Cw6,[28] որը կոդավորում է MHC-ի դաս I-ի սպիտակույցը, CCHCR1, տարբերակ WWC, որը կոդավորում է պարուրված կծիկային սպիտակույց, որը գերարտադրվում է պսորիազային ենթամաշկում CDSN, 5-րդ ալելային տարբերակ, որը կոդավորում է կորնեոդեսմոզինին՝ սպիտակույց, որը արտադրվում է վերնամաշկի հատիկավոր և եղջերացող շերտերում և ակտիվանում է պսորիազի ժամանակ[26]։

Իմուն համակարգի ազդեցության տակ են երկու կարևոր գեներ՝ բետտա ենթադասի ինտերլեյկին 12-ը (IL12B)՝ 5q քրոմոսոմի վրա, որը արտադրում է ինտերլեյկին 12B, և IL23R ՝ 1p քրոմոսոմի վրա, որն արտադրում է ինտերլեյկին 23 ռեցեպտոր և ներգրավված է T բջիջների դեֆերենցիացիայի մեջ։ Ինտերլեյկին 23 ռեցեպտոր և ինտերլեյկին 12B ունեն ուժեղ կապ պսորիազի հետ[28]։ T բջիջները ներգրավված են բորբոքային գործընթացի մեջ, ինչը բերում է հիվանդության առաջացմանը[26]։ Այդ գեները գտնվում են ուռուցքի նեկրոզի գործոն α-յի և կորիզային գործոն κB-յի ակտիվացման ճանապարհի վրա, երկու գեներն էլ մասնակցում են բորբոքմանը[26]։ Հաճախ, նույնականացվում է պսորիազի հետ ուղղակիորեն կապված առաջին գենի հետ։ Հազվագյուտ մուտացիաներ գենի մեջ կոդավորում են CARD14 սպիտակուցը, որը շրջակա միջավայրի խթանիչների հետ միասին բավարար է վահանիկային պսորիազ առաջացնելու համար՝ հիվանդության ամենատարածված տեսակը[29][30]։

Ապրելակերպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիճակները, որոնք վատթարացնում են հիվանդության ընթացքը հետևյալն են․ քրոնիկ ինֆեկցիաներ, սթրես նաև եղանակ և կլիմա[28]։ Հիվանդի վիճակը վատթարացնում են․ տաք ջուրը, մաշկի վատ խնամքը, ալկոհոլի զափից շատ օգտագործումը, ծխամոլությունը և ճարպակալումը[28][31][32]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2019-04-18 — 2019-04-18 — 2019.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 «Questions and Answers about Psoriasis»։ National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases։ October 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 8 July 2015-ին։ Վերցված է 1 July 2015 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 «Guidelines of care for the management of psoriasis and psoriatic arthritis: Section 1. Overview of psoriasis and guidelines of care for the treatment of psoriasis with biologics»։ J Am Acad Dermatol 58 (5): 826–50։ May 2008։ PMID 18423260։ doi:10.1016/j.jaad.2008.02.039 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Boehncke WH, Schön MP (26 May 2015)։ «Psoriasis.»։ Lancet 386: 983–94։ PMID 26025581։ doi:10.1016/S0140-6736(14)61909-7 
  5. 5,0 5,1 Jain Sima (2012)։ Dermatology : illustrated study guide and comprehensive board review։ Springer։ էջեր 83–87։ ISBN 978-1-4419-0524-6։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-08-ին 
  6. ։ Identification and Management of Psoriasis and Associated ComorbidiTy (IMPACT) project team։ «Global epidemiology of psoriasis: a systematic review of incidence and prevalence»։ J Invest Dermatol 133 (2): 377–85։ February 2013։ PMID 23014338։ doi:10.1038/jid.2012.339 
  7. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ NIH2015 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  8. 8,0 8,1 8,2 «New developments in the management of psoriasis and psoriatic arthritis: a focus on apremilast»։ Drug Des Devel Ther 7: 201–210։ March 2013։ PMC 3615921։ PMID 23569359։ doi:10.2147/DDDT.S32713 
  9. Colledge, N.R., Walker, B.R., Ralston, S.H., eds. (2010)։ Davidson's principles and practice of medicine. (21st ed.)։ Edinburgh: Churchill Livingstone/Elsevier։ էջեր 1260–1։ ISBN 978-0-7020-3084-0 
  10. «Erythroderma in the era of biological therapies»։ Eur J Dermatol 22 (2): 167–71։ May 2012։ PMID 22321651։ doi:10.1684/ejd.2011.1569 
  11. Stanway A։ «Erythrodermic psoriasis»։ DermNet NZ։ Արխիվացված օրիգինալից 2 February 2014-ին։ Վերցված է 16 March 2014 
  12. James, William, Berger, Timothy, Elston, Dirk (2005)։ Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology (10th ed.)։ Saunders։ էջեր 191–7։ ISBN 0-7216-2921-0 
  13. «Treatment of pustular psoriasis: From the Medical Board of the National Psoriasis Foundation»։ J Am Acad Dermatol 67 (2): 279–88։ 2012։ PMID 22609220։ doi:10.1016/j.jaad.2011.01.032 
  14. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Raychaudhuri2014 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  15. 15,0 15,1 15,2 «Psoriasis»։ Am Fam Physician 87 (9): 626–33։ May 2013։ PMID 23668525 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 «18: Psoriasis»։ Fitzpatrick's Dermatology in General Medicine (8th ed.)։ McGraw-Hill։ 2012։ ISBN 0-07-166904-3 
  17. Gelmetti C (January 2009)։ «Therapeutic moisturizers as adjuvant therapy for psoriasis patients»։ Am J Clin Dermatol 10 (Suppl 1): 7–12։ PMID 19209948։ doi:10.2165/0128071-200910001-00002 
  18. 18,0 18,1 18,2 Yesudian PD, Chalmers RJ, Warren RB, Griffiths CE (January 2012)։ «In search of oral psoriasis»։ Arch Dermatol Res 304 (1): 1–5։ PMID 21927905։ doi:10.1007/s00403-011-1175-3 
  19. Ship Martin S. Greenberg, Michael Glick, Jonathan A. (2008)։ Burket's oral medicine (11th ed.)։ Hamilton, Ont.: BC Decker։ էջեր 103–4։ ISBN 1-55009-345-2 
  20. «Common tongue conditions in primary care»։ Am Fam Physician 81 (5): 627–34։ March 2010։ PMID 20187599 
  21. 21,0 21,1 «Profile of certolizumab and its potential in the treatment of psoriatic arthritis»։ Drug Des Devel Ther 7: 339–48։ April 2013։ PMC 3633576։ PMID 23620660։ doi:10.2147/DDDT.S31658 
  22. 22,0 22,1 «Current and relevant concepts in psoriatic arthritis»։ Rev Bras Reumatol 52 (1): 98–106։ January–February 2012։ PMID 22286649։ doi:10.1590/s0482-50042012000100010։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-04-13-ին 
  23. «Sacroiliac joint pain as an important element of psoriatic arthritis diagnosis»։ Postepy Dermatol Alergol 30 (2): 108–12։ April 2013։ PMC 3834688։ PMID 24278057։ doi:10.5114/pdia.2013.34161 
  24. 24,0 24,1 «Nail psoriasis: a review»։ Am J Clin Dermatol 13 (6): 375–88։ December 2012։ PMID 22784035։ doi:10.2165/11597000-000000000-00000 
  25. «Psoriasis—recent advances in understanding its pathogenesis and treatment»։ J Am Acad Dermatol 53 (1 Suppl 1): S94–100։ 2005։ PMID 15968269։ doi:10.1016/j.jaad.2005.04.035 
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 26,5 «Psoriasis»։ N Engl J Med 361 (5): 496–509։ 2009։ PMID 19641206։ doi:10.1056/NEJMra0804595 
  27. Catherine H Smith (17 August 2006)։ «Psoriasis and its management»։ theBMJ։ Արխիվացված օրիգինալից 9 August 2016-ին։ Վերցված է 8 October 2015 
  28. 28,0 28,1 28,2 28,3 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Prieto2013 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  29. «Rare and common variants in CARD14, encoding an epidermal regulator of NF-kappaB, in psoriasis»։ The American Journal of Human Genetics 90: 796–808։ April 2012։ PMC 3376540։ PMID 22521419։ doi:10.1016/j.ajhg.2012.03.013 
  30. «PSORS2 is due to mutations in CARD14»։ The American Journal of Human Genetics 90: 784–795։ April 2012։ doi:10.1016/j.ajhg.2012.03.012 
  31. Clarke P (July 2011)։ «Psoriasis»։ Aust Fam Physician 40 (7): 468–73։ PMID 21743850 
  32. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Richard2013 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 409 CC-BY-SA-icon-80x15.png