Լսարանի էֆեկտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Լսարանի էֆեկտ կամ Լսարանի ազդեցություն (Զայոնցի ադեցությունֆասիլիտացիայի ազդեցություն), Սոցիալական հոգեբանության ֆենոմեն, մարդու վարքի վրա որևէ կողմնակի դիտորդի ներկայության ազդեցություն, որից փոխվում է այս կան այն աշխատանքն իրականացնող մարդու վարքը, հետևաբար նաև աշխատանքի արդյունքը և որակը: Ազդեցությունն ուսումնասիրել է Ռոբերտ Զայոնցն իր հետազոտություններում: Լսարանի ազդեցության արդյունքը ցայտունորեն արտահայտվում է մարզիկների մոտ, որոնք մրցումների ժամանակ ավելի բարձր ցուցանիշներ են ցուցաբերում, քան մարզումների ընթացքում: Բոլոր նրբությունները յուրացնելու դեպքում արդյունքը կախված է լինում միայն ֆիզիկական տվյալներից, և հասարակության առաջ ելույթի արդյունքը գերազանցում է սպասելիքները:

Լսարանի ազդեցությունը հաշվի է առնվում, օրինակ, հոգեբանական հետազոտություններ անցկացնելիս. լսարանի էֆեկտը կարելի է դիտարկել որպես ներքին վավերականությանն սպառնացող գործոններից մեկը:

Ազդեցության ֆենոմեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդու գործունեության տեսակների մեծ մասն ունի կոլեկտիվ բնույթ և իրականացվում է տարբեր խմբերում: Սոցիալական հոգեբանները բացահայտել են խմբային գործունեության ժամանակ առաջացող մի շարք պայմաններ, որոնց դեպքում գործունեության վերապահումները հնարավոր է նվազագույնի հասցնել կամ ընդհանրապես բացառել: Խմբային կարգավորումը լավ հասկանալու համար պետք է համակարգել խմբային գործունեության գործընթացների և պայմանների մասին գիտելիքները, ինչը թույլ կտա ավելի արդյունավետ կառավարել գործընթացները, բարելավել և ինտենսիվացնել խմբերի գործունեությունը, մեծացնել նրա արտադրողականությունը և այլն:

Մարդիկ տարբեր կերպ են արձագանքում շրջապատի կողմից ուշադրությանը: Ոմանց դա անհանգստացնում է, ստիպում է շվարել, կարմրել, կակազել, խոսքերը և գործողությունները շփոթել, նույնիսկ հուզմունքից խեղդոց զգալ կոկորդում: Մյուսները հակառակը՝ ուրախանում են, էներգիայի հոսք են զգում և սկսում են ավելի վստահ և հանգիստ զգալ, երբ նկատում են, որ հետաքրքրություն են առաջացրել[1]:

Նմանատիպ տարբերությունները կարող են բացատրվել անձի անհատական առանձնահատկություններով, օրինակ ինքնագնահատականով, խառնվածքի տեսակով և այլն: Բայց այս երևույթը հասկանալու համար դիսպոզիցիոն պատճառները բավարար չեն:

Միևնույն մարդը կողմնակի ուշադրության առկայության որոշ իրավիճակներում մի դեպքում կորցնում է ինքնատիրապետումը, խառնվում է, իսկ մեկ այլ դեպքում, ընդհակառակը, ինքնավստահություն, ուրախ գրգռվածություն է զգում: Կան մարդիկ, որոնք բոլոր իրավիճակներում իրենց միանման են դրսևորում, օրինակ, ամաչում են: Ընդհակառակը, կան մարդիկ, որոնք լսարանի ուշադրությունից չեն քաշվում, թեև ինքնավստահությունը կարող է թվացյալ լինել, ոչ թե իրական:

Դժվար չէ տարբերել՝ ինքնավստահությունն իրական է, թե թվացյալ.

  • իրական ինքնավստահության դեպքում, երբ լսարանի ուշադրության սուբյեկտը կողմնակի ուշադրության ներքո ինչ-որ գործողություն է կատարում, օրինակ, դասախոսություն է կարդում, տուն է կառուցում կամ սպորտով է զբաղվում, ապա իր անձի կամ իր կատարած աշխատանքի նկատմամբ ուշադրությունը նկատելով՝ նա ուժերի հոսք է զգում, առույգություն և ոգևորություն է զգում, նրա շարժումների կոորդինացիան չի խախտվում, գործունեության կամ գործողությունների որակը բարձրանում է:
  • թվացյալ ինքնավստահության դեպքում, երբ մարդն արտաքին հանգստության տակ թաքցնում է հուզմունքը, շփոթվածությունը և անվստահությունը, ապա արձանագրվում են նորմալ իդեոմոտոր ռեակցիաների բացահայտ խախտումներ՝ շարժումների կոորդինացիայի խախտումներ, որոնք պայմանավորված են անվստահությունը թաքցնելու ոչ ճկուն փորձերի ֆոնով: Օրինակ, դասախոսի անվստահության ցուցանիշներից է թղթից կարդալը, որը մեկնաբանվում է որպես ոչ պրոֆեսիոնալության դրսևորում[2]:

Այստեղից պարզ է, որ երբեմն այլ մարդկանց ներկայությունը նպաստում է գործունեության որակի բարելավմանը, իսկ երբեմն վատացնում է գործունեության որակը: Ֆլոյդ Օլպորտը, վերլուծելով այս երևույթները, 1920 թվականին դրանք անվանել է Լսարանի էֆեկտ: Նա նաև ներմուծել է կողմնակի ուշադրության առկայությամբ անհատի գործունեությունը մեկնաբանող երկու տերմիններ.

Ներկայումս այս երկու հասկացություններն էլ համընդհանուր կիրառություն ունեն: Չնայած Օլպորտը ներմուծել է այդ տերմինները, բայց նա չի կարողացել պատասխանել այն հարցին, թե ինչու և ինչ պայմաններում են առաջանում սոցիալական ֆասիլիտացիան և սոցիալական արգելակումը:

1965 թվականին Ռոբերտ Զայոնցն առաջարկել է լսարանի էֆեկտի առաջին տեսական հիմնավորումը[3]:

Լսարանի էֆեկտի առաջացման պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լսարանի մեկնաբանության կոնֆլիկտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռ. Զայոնցը, ելնելով վարքագծի բիհեյվիորիստական բանաձևից,

N = S-R (S՝ ստիմուլ, խթան, R՝ ռեակցիա),

ենթադրել է, որ այլ մարդկանց առկայությունը և նրանց ուշադրությունն անհատի համար ընդհանուր լարվածության լուրջ աղբյուր է: Անորոշության զգացում և, որպես հետևանք, լարվածություն առաջացնող պատճառներից է լսարանի արձագանքի անկանխատեսելիությունը: Եթե մարդը գիտի, թե ինչ և ինչպես անել կամ ասել, ապա լարվածությունն ընդհանուր առմամբ դրական է ազդում նրա գործունեության վրա, ընդ որում հանդիսատեսի թվի ավելացումը (խթաններ) ինտենսիֆիկացնում է ֆասիլիտացիայի էֆեկտը:

Հալլի-Սպենսի խթանիչ տեսության տեսանկյունից դիտելու դեպքում անհատն իր տեսակի առանձնյակների ներկայությամբ լավ յուրացրած (գերիշխող) ռեակցիան ավտոմատ կերպով, այսինքն՝ անթերի է կատարվում։ Բայց երբ ռեակցիան վատ է յուրացված, ապա նկատվում է անհատի գործունեության վատթարացում, քանի որ անհրաժեշտ, բայց վատ վարժված ռեակցիայի իրականացմանը խանգարում է դոմինանտ, թեև ոչ պետքական ռեակցիան: Առաջանում է սոցիալական արգելակում: Այս տեսությունը տարածվում է ոչ միայն մարդկանց, այլև կենդանական աշխարհի մեծ մասի վրա:

Ռ. Զայոնցը եզրակացրել է, որ լարվածության ավելացումը բարելավում է պարզ խնդիրների կատարումը և վատացնում՝ դժվարներինը.

  • հեշտ և լավ ծանոթ աշխատանքի դեպքում դիտորդների առկայությունը խրախուսիչ ազդեցություն է ունենում
  • դժվար և քիչ ծանոթ աշխատանքի դեպքում դիտորդների առկայությունը ճնշող, արգելակող ազդեցություն է ունենում:

Դիտորդների առկայությունը ուժեղացնում է կատարողի դոմինանտ ռեակցիան, որը տվյալ գործում առավել հատուկ է կատարողին: Պարզ աշխատանքի դեպքում դա նշանակում է ճիշտ ռեակցիայի քանակների ավելացում (բարձր արտադրողականություն), իսկ դժվար աշխատանքը կատարելիս դա նշանակում է սխալ ռեակցիաների քանակի ավելացում (մարդն ավելի շատ սխալներ է անում)[4]: Այս վարկածը հաստատվել է մոտ 20 000 փորձարկվողների հետ կատարված գրեթե 300 հետազոտություններով[5]:

Սակայն Նիկոլաս Կոտրելը հանդես է եկել լսարանի էֆեկտի այլընտրանքային բացատրությամբ, պնդելով, որ այս ֆենոմենը բացատրվում է նրանով, որ հասարակության մեջ ինչ-որ գործունեությամբ զբաղված մարդիկ հանդիսատեսի կողմից գնահատական ստանալու ակնկալիքներ ունեն և մտահոգված են սպասվող գնահատականով: Եվ իսկապես, հետազոտությունների ընթացքում պարզվել է, որ այն մարդկանց ներկայությամբ, որոնք ինչ-ինչ այլ պատճառներով չեն կարող հանդես գալ որպես հմտությունները և կարողությունները գնահատող փորձագետներ կամ որոնց աչքերը կապված են, անձի գործունեությունն ուղեկցվում է պակաս լարվածությամբ, քան այն մարդկանց ներկայությամբ, որոնք գործունեությունը գնահատողի դերում են հանդես գալիս: Կոտրելը շատ ապացույցներով հիմնավորել է որ տարբերություն կա հանդիսատեսի նկատմամբ անհատի ունեցած պարզ վերաբերմունքի և նրանց կողմից գնահատականի ակնկալիք ունենալու զգացողությունների միջև[6]:

Բայց այդ դեպքում ինչպես բացատրել խավարասերների, մրջյունների և զուգավորվող առնետների վարքը, որոնք նույնպես լսարանի էֆեկտ են ցույցաբերում: Մի՞ թե նրանք էլ հանդիսատես ցեղակիցներից իրենց գործունեության գնահատականի ակնակալիքներ են ունենում[7]:

Ուշադրության կոնֆլիկտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ն. Կոտրելի և Ռ. Զայոնցի վեճը լուծելու փորձ է կատարել Ռոբերտ Բերոն իր ուշադրության կոնֆլիկտի տեսությամբ (Baron R., 1986): Եթե Զայոնցն ասում է, որ այլոց ներկայությունը մարդու գրգռման պատճառ է հանդիսանում, ապա Ռոբերտ Բերոն պնդում է, որ իրենց տեսակի առանձնյակների ներկայությունն է նյարդայնացնող և շեղող գործոն հանդիսանում: Այլոց ներկայությունը նախ և առաջ շեղող գործոն է հանդիսանում՝ հարուցելով ուշադրության կոնֆլիկտ: Եվ ահա այդ ուշադրության կոնֆլիկտն արդեն հանգեցնում է գրգռման, և կախված նրանից, թե ինչպես անհատին կհաջողվի հաղթահարել այն, գրգռվածությունը կա՛մ կխթանի, կամ էլ կխոչընդոտի նրա գործունեությանը:

Եթե անհատը չափազանց մեծ ուշադրություն է դարձնում ներկա հանդիսատեսին, ապա սոցիալական արգելակման արդյունքում նրա գործունեությունն ընդհանրապես կարող է դադարել։ Եթե նա դրա փոխարեն հիմնական ուշադրությունը լսարանից սևեռի իր անձնական գործունեության վրա, ապա գրգռվածության ուժեղացումը կամ նպաստավոր կլինի լավ յուրացրած ռեակցիայի համար կամ կզսպի վատ յուրացված ռեակցիայի իրականացումը:

Ստացվում է, որ իր գործունեության նկատմամբ ունեցած ուշադրության և այլ առանձնյակների նկատմամբ ունեցած ուշադրության միջև կոնֆլիկտը լարվածություն է առաջացնում կոգնիտիվ գործընթացում, ինչն էլ լարվածություն է առաջացնում անհատի մոտ: Ակնհայտ է այն փաստը, որ մարդկանց մեծ մասն ուզում են լավագույնս ներկայանալ ուրիշների մոտ: Եվ այն դեպքերում, եթե մարդը պարզ խնդիր է լուծում, որին նա սովոր է կամ որը լավ յուրացրել և լավ կատարում է, ապա ուշադրության կոնֆլիկտի արդյունքում առաջացած լարվածության գործընթացը կարող է նպաստել գործունեությանը:

Բայց բարդ խնդիր լուծելու դեպքում ամեն ինչ այլ կերպ է: Այստեղ յուրաքանչյուր սխալ ուղեկցվում է ֆրուստրացիայով, որը աճելու է ներկա դիտորդների առկայության պատճառով առաջացած լարվածությունից: Սա հանգեցնում է տագնապի, խուճապի, լարվածության և որպես հետևանք, գործունեության անկազմակերպվածության, խոտանի:

Կարևոր է նշել, որ ոչ միայն կողմնակի դիտորդները կարող են առաջացնել ուշադրության կոնֆլիկտ, այլև անձամբ ինքը՝ անհատը կարող է իր համար հանդիսատես լինել և սեփական գործունեության գնահատողի դերում հանդես գալով ուժեղացնել ներքին հակամարտությունը, և հետևաբար լարվածությունը: Ռ. Բերոնի տեսության զարգացման այս լրացումն առաջարկել է Քեթ Ժիմանսկին և Սթիվեն Հարկինսը[8]:

Բրիան Մալենը և Ռոյ Բաումեստերը այս տեսության ևս մեկ լրացում են կատարել: Այդ լրացման մեջ նշվում է, որ գործունեության ընթացքում սեփական գործողությունների վերլուծությունը հղի է գործողությունների ճշգրտության և արագության միջև կոնֆլիկտով: Երբ այս կամ այն գործողությունները կատարելիս հանդիսատեսի ներկայության դեպքում անհատի մոտ ուշադրության կոնֆլիկտ է առաջանում, անհատը կարող է կենտրոնանալ կամ ճշտության կամ արագության վրա: Բայց դրանցից մեկին նախապատվություն տալով կտուժի մյուսը և գործունեության որակը կընկնի[9]:

Եվ այնուամենայնիվ Ռ. Բերոնի ուշադրության կոնֆլիկտի տեսությունը չի կարող բացատրել որոշ փաստեր: Օրինակ, Ալեքսանդր Դյուման կարող էր իր վեպերը գրել ցանկացած վայրում` տանը, շոգենավի տախտակամածին, խանութի վաճառասեղանին: Ընդ որում արդյունավետությունը չէր տուժում. նույն էին և՛ արագությունը, և՛ գեղարվեստական ստեղծագործության որակը։ Նա այնքան տարված էր աշխատանքով, որ չէր շեղվում կողմնակի հայացքներից: Եթե նկատի առնել այն փաստը, որ վեպ գրելը ծանր գործ է, ապա ուշադրության կոնֆլիկտի տեսությունը համապարփակ չէ: Կան բազմաթիվ այլ գրողներ, որոնք կարող էին արագ և արդյունավետ աշխատել միայն առանձնացած պայմաններում[10]:

Համատեղ գործունեության իրավիճակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ մարդիկ այս կամ այն անհատի գործունեության մեջ կարող են հանդես գալ ոչ միայն անմասնակից դիտորդների դերում, այլև իրենք էլ ներգրավվեն գործունեության մեջ: Շուկայի առևտրականները իրենց ապրանքները վաճառելուն զուգընթաց չեն կարող անտարբեր մնալ մեկը մյուսի գործի նկատմամբ: Նրանց միջև մրցակցություն կլինի։ Բայց նրանք կշարունակեն հանդիսատես լինել իրար համար, համապատասխանաբար, նրանց համատեղ գործունեությունը կունենա պասսիվ դիտորդի ներկայության ազդեցություն: Իհարկե, պետք է հաշվի առնել, որ այս գործողությունը կուժեղանա անհատների միջև մրցակցային հարաբերություններով:

Մրցակցությունը որակի բարելավման, ապրանքների կամ ծառայությունների կատարելագործման հզոր ազդակներից մեկն է, որն առաջնորդվում է մրցակցին գերազանցելու մղումով: Հենց այս մրցակցության շնորհիվ են արևմտյան երկրները հասել գիտության, տնտեսության, արդյունաբերության և այլ ոլորտներում այդքան բարգավաճման։ Սակայն մրցակցությունն ունի իր բացասական կողմերը: Այն նպաստում է գործունեության արագության աճին ի վնաս որակի և բարձր ճշգրտության:[10]:

Այսպիսով, համատեղ գործունեությունը, որն ընկալվում է որպես մրցակցություն, կարող է ուշադրության կոնֆլիկտի ևս մեկ աղբյուր դառնալ: Չէ՞ որ մրցակիցները, հետևելով միմյանց գործունեությանը, երկուստեք համեմատում են իրենց արդյունքները։ Եթե մեկը գերազանցում է մյուսին, ապա երկրորդը, ձգտելով հասնել նման կամ նույնիսկ ավելի լավ արդյունքների, կորցնում է այլ չափանիշ:

Եթե մրցակցի գործունեությունը ոչնչով չի տարբերվում կամ նույնիսկ ավելի վատ է, ապա նա ընդհանրապես կարող է չընկալվել որպես մրցակից: Այդ դեպքում համատեղ գործիչները միմյանց վրա ազդում են որպես սովորական հանդիսատեսներ[1]:

Եզրակացություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմաթիվ լրացուցիչ հետազոտություններով պարզվել է Լսարանի էֆեկտից հետևյալ կախվածությունները.

  • կատարողի վրա կարող է ազդել ոչ թե ցանկացած, այլ հեղինակավոր և բանիմաց դիտորդը, որն ընդունակ է աշխատանքը գնահատել. Լսարանի էֆեկտի ազդեցությունն ուղիղ համեմատական է դիտորդի հեղինակությանը:
  • Ազդեցությունը մեծանում է խնդրի բարդությանը զուգընթաց. նոր հմտություններն ու կարողությունները, ինտելեկտուալ ընդունակությունները ավելի հեշտությամբ են ենթարկվում լսարանի էֆեկտի ազդեցությանը (դեպի աշխատանքի արդյունավետության նվազում) և ընդհակառակը, հին, պարզ պերցեպցիայի և հենաշարժական ունակությունների հետ կապված գործունեությունների վրա լսարանի ազդեցությունը նվազում է, իսկ հեղինակավոր դիտորդի ներկայությամբ դրանց իրագործման արդյունավետությունն ավելանում
  • մրցակցային և համատեղ գործունեության դեպքում դիտորդների ավելացումը լսարանի էֆեկտի ազդեցությունը մեծացնում է (ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ուղղությամբ)
  • ինտելեկտուալ ճիգեր պահանջող բարդ և նոր խնդիրներ լուծելիս անկայուն էմոցիոնալ համակարգ ունեցող անհատներն ավելի շատ դժվարություններ են ունենում, քան կայուն զգացմունքային հատկություններով օժտված անհատները
  • Զայոնցի էֆեկտի ազդեցությունը ենթարկվում է Յերկս-Դոդսոնի ակտիվացման օպտիմումի օրենքին. դիտորդի առկայությունը (փորձարարի) ավելացնում է փորձարկվողի մոտիվացումը, որի հետևանքով հնարավոր է արտադրողականության աճ, սակայն մոտիվացիայի որոշակի օպտիմալ մակարդակից հետո, չափազանց բարձր մոտիվացիայի հետևանքով գործունեության արդյունավետությունն ընկնում է[11][12][13]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներքին վավերականությանը սպառնացող այլ գործոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Социальное влияние в группах. 2016 © НП ЦДО Элитариум. 2009-03-04
  2. Administrator։ «Социальная психология - Теория конфликта внимания»։ fond-ids.ru 
  3. (Kelley H. & Thibaut J., 1969)
  4. эффект аудитории. Академик. Большая психологическая энциклопедия
  5. «Эффект аудитории (или эффект Зайонца)»։ psyfactor.org։ Վերցված է 2016-05-26 
  6. (Майерс Д., 1997).
  7. «Образовательный портал ТГУ»։ edu.tltsu.ru։ Վերցված է 2016-05-26 
  8. Szymanski K. & Harkins S., 1987
  9. (Mullen В., & Baumeister R., 1987)
  10. 10,0 10,1 «2.3. Теория конфликта внимания: Как это обычно и бывает, разногласия между двумя теориями снимает»։ sci.house։ Վերցված է 2016-05-26 
  11. ROBERT M. YERKES. JOHN D. DODSON. THE RELATION OF STRENGTH OF STIMULUS TO RAPIDITY OF HABIT-FORMATION. Journal of comparative neurology and psychology. – 1908. (անգլ.)
  12. § 8. Вариации оптимума. Закон Йеркса — Додсона. Экспериментальная психология. Под редакцией П.Фресса и Ж.Пиаже. Вып. 5, Прогресс, М.,1975, с. 119-125. (ռուս.)
  13. Людмила Копец Эффект аудитории (Эффект Зайонца) Библиотека Психологические эксперименты. (ռուս.)