Բուսական թեյեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բուսական թեյ ապակյա թեյամանով և բաժակով
Զամբյուղներում չորացված բաղրջուկի թեյ՝ կարկադե պատրաստելու համար: Աշխարհում տարածված բուսական թեյ:

Բուսական թեյեր, ավելի քիչ տարածված անվանումներն են դեղաբույսային թեյեր և բուսական ծագմամբ թեյեր (Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ –ում`/tɪˈzɑːn/), մրգային թեյեր, որոնք պատրաստվում են համեմունքների, մրգերի, բուսական նյութերի տաք ջրում վերամշակելու (թրմելու) եղանակով: Դրանք սովորաբար իրենց մեջ կոֆեին չեն պարունակում[1] : Թեյի արտադրության մեջ հաճախ շփոթությամբ օգտագործվում է մրգային թեյ տերմինը, որը իրականում վերաբերում է պտուղներով համեմված անուշահոտ սև թեյին, այլ ոչ թե մրգային թեյին: Բուսական թեյերը և մրգային թեյերը չպետք է շփոթել իսկական թեյերի հետ (օրինակ, սև, կանաչ, սպիտակ, դեղին), որոնք պատրաստվում են դեղաբուսային թեյի տերևներից) ինչպես նաև կոֆեինի թեյից, որտեղ կոֆեինի բաղադրիչը հանված է: Ինչպես իսկական թեյերից պատրաստված ըմպելիքները, բուսական թեյերը նույնպես կարող են մատուցվել տաք կամ սառը վիճակում: Այդ մասին վկայող փաստաթղթեր են գտնվել հին Եգիպտոսում և հին Չինաստանում, որոնցում հիմնականում քննարկվում են բուսական թեյերի օգտագործման տեխնիկան: Չինացիների շրջանում այն առավել հայտնի էր որպես լայան քա (liang cha) (Chinese: 涼茶, pinyin: liáng chá; Jyutping: loeng4 caa4).

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոմանք կարծում են որ դեղաբույս տերմինը ավելի ճիշտ է, քան բուսական թեյ տերմինը, կամ վերջինս նույնիսկ մոլորեցնող է, բայց շատ բառարաններում արձանագրված է, որ թեյ բառը նաև օգտագործվում է այլ բույսերի հետ՝ բացի թեյի բույսերից, և նաև այդ բույսերից պատրաստված ըմպելիքների հետ[2][3]: Ամեն դեպքում, բուսական թեյ տերմինն ավելի հաստատուն է և տարածված քան դեղաբույս տերմինը[4]: Խոտաբույս բառը ժամանակակից իմաստով հազվագյուտ էր համարվում մինչև 20-րդ դարը, մինչ այն ժամանակակից ձևով տառադարձվեց ֆրանսերեն լեզվից: Ահա թե ինչու որոշ մարդիկ այն արտասանում են /tɪˈzɑːn/ ֆրանսերեն տարբերակով, իսկ անգլերեն տարբերակով ` /tɪˈzæn/, որն առավել տարածված է ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայում [5]:

Սուրճի ծաղիկներով թեյ

Այդ բառն արդեն իսկ գոյություն ուներ միջին անգլերենում «բժշկական խմիչք» անվանմամբ և հետո արդեն փոխառությամբ վերցվեց ֆրանսերենից (հին ֆրանսերենից): Հին ֆրանսերեն բառը ծագել է լատիներեն ptisana բառից, որն էլ ծագում է հին հունական πτισάνη (ptisanē) բառից, այն նշանակում է «կեղևով» գարի, այլ կերպ ասած մարգարտե գարի, և նմանատիպ թրմման ձևով պատրաստված ըմպելիք, ինչպիսին այժմ գարեջուրն է[6]:

Առողջապահական վտանգներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոտաբույսային թեյերը կարող են բաղկացած լինել մի քանի տեսակի բուսական բաղադրիչներից, պարունակելով բույսեր որոնք կարող են լինել նաև թունավոր, դրանց առանձին բաղադրիչները ստուգվում են` առողջության և անվտանգության համար: Որպես ըմպելիքներ վաճառվող մանրածախ բուսական թեյերի մեծ մասը կարելի է համարել անվտանգ, բայց բժշկական դեղաբույսային թեյերը հեշտությամբ կարող են պարունակել խոտաբույսեր` որոնք կարող են վնաս պատճառել: Չնայած բուսական թեյերի մեծ մասը անվտանգ են կանոնավոր սպառման համար, որոշ խոտաբույսեր ունեն թունավոր կամ ալերգիկ ազդեցություններ: Ամենամեծ և մտահոգիչ պատճառներից են`Կոմֆրին, որը պարունակում է ալկալոիդներ, որոնց մշտական օգտագործումը կարող է վնաս հասցնել լյարդին: Լոբելիա, որը ներառում է ալկոհոլիդներ, որը նույնն է ինչ նիկոտինի ազդեցությունը:

Բուսական թեյերի ազդեցությունը մարդկանց մոտ կարող է տարբեր լինել և դա ավելի է բարդացնում և դա խոչընդոտում է թերությունների բացահայտմանն ու լուծմանը: Օրինակ մահացու մատնոցուկը (լատ.՝ Digitális), դիգիտալիս, մատնածաղիկ, պուճպուճա) կարող է ունենալ բարենպաստ ազդեցություն (սակայն, լինել թունավոր՝ լյարդի համար):

Մեծ Բրիտանիան չի պահանջում թեյերի արդյունավետության մասին վկայող հավաստագիր, բայց քանի որ տեխնիկապես դրանք նույնպես համարվում են սննդամթերք պահանջվում է, որ դրանք անվտանգ և ապահով լինեն սպառման համար:

Աղտոտում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կախված բուսական բաղադրիչների աղբյուրից`բուսական թեյերը, ինչպես ցանկացած մշակաբույս, կարող են աղտոտված լինել թունաքիմիկատներով կամ ծանր մետաղներով [7][8][7][7]

Օգտագործումը հղիության ընթացքում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուսական թեյ պատրաստված թրմեցված Բաղրջուկից

Ի հավելումն վերը թվարկված խոտաբույսերին, որոնք կարող են թունավոր լինել բոլորի համար, մի քանի դեղաբույսեր համարվում են վիժեցնող, իսկ դրանց օգտագործումը հղի կնոջ կողմից կհանգեցնիի վիժման: Դրանցից են հետևյալ բաղադրիչները` մշկընկույզ, պապայա, շաֆրան, Ուլմուս ռուբրա և հնարավոր է նաև նուռը: Այն կարող է ընդգրկել նաև շատ անհայտ խոտաբույսեր ինչպիսիք են` անուշաբույր ռուտան, վայրի գազարը և այլն:

Տարածվածությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եգիպտոսում բուսական թեյերը, ինչպես նաև բաղրջուկի թեյը (կարկադե) շատ սիրված են: Դրանք մատուցվում են թեյատներում: Չինաստանում ավանդական չինական բժշկության մեջ կարկադեն օգտագործվում է բնական բուսական թեյերի պատրաստման մեջ, դրանք հայտնի են որպես առողջության ամրապնդման և օրգանիզմի հիմնական խնդիրների լուծելման միջոց: Լիվան Չան չինական տերմին է, որը նշանակում է «սառեցնող թեյ», չինացիները խմում են այդ թուրմը որպեսզի իջեցնեն մարմնի ջերմաստիճանը: Շրի Լանկայում բուսական թեյերը հին պատմություն ունեն:

Կանաչ թեյ

Բաղադրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուսական թեյերը կարող են պատրաստվել թարմ կամ չոր ծաղիկներից, տերևներից, սերմերից կամ արմատներից, այն լցնում են եռացող ջրի մեջ և թողնում մի քանի րոպե: Սերմերն ու արմատները նույնպես կարող են թրմել: Բազմաթիվ ընկերություններ արտադրում են բուսական թեյի պայուսակներ` այդպիսի թուրմերի համար:

Այս խառնուրդը պարունակում է՝ կոկոս, դարչին, խնձոր,սև պղպեղ,նուշ,հիլ և կոճապղպեղ

Հիմնական տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստորև ներկայացված  է դեղաբույսերի ցանկը.

  • Անիսոնի  թեյ, որը պատրաստվում է սերմերից կամ տերևներից 
  • Ալոճենու թեյ
  • Ասիական Սթելլա , Հարավարևելյան Ասիա
  • Բաղրջուկի թեյ, 
  • Բի-բալմ
  • Բոլդո, օգտագործվում է հարավային Ամերիկայում
  • Բոգի թեյ
  • Դարչին
Խնձոր,մասուր,պապայա,նարինջ,վարդ,սև հաղարջ,անանուխ,դարչին,քաղցրարմատ
  • Դաղձի թեյ 
  • Դեղատնային երիցուկ, սովորաբար օգտագործվում է ստամոքսի ցավի, սուր շնչառական սինդրոմի և որպես թեթև քնի միջոց: Այն նաև օգտագործվում է որպես մեղմ լուծողական, հակաբորբոքային և բակտերիալ[9]:
  • Դրախտավարդի թեյ[10]:
  • Կանաչ թեյ,  օգտագործվում է Պհանգի պատրաստման մեջ:
  • Քիմիոն, թեյ, որը պատրաստված է սերմերից: 
  • Կատվադաղձ, թեյը օգտագործվում է որպես հանգստացնող,  ցավը մեղմացնող կամ թուլացնող: 
  • Եղինջի թեյ 
  • Լորենու թեյ 
  • Խատուտիկի թեյ
  • Կանակարի թեյ
  • Կոճապղպեղի թեյ, կարելի է պատրաստել բուսական թեյ, որը Ֆիլիպիններում  հայտնի է որպես սալաբաթ
Նախապես պատրաստված, շշալցված թեյ

Կոկա թեյի թուրմը պատրաստվում է կոկայի տերևներից: Այն պարունակում է կոկային և նմանատիպ ալկալոիդներ: Որոշ երկրներում, որտեղ կոկաինը ապօրինի է, դեղանյութի ակտիվ բաղադրիչները հանվել են տերևներից `օգտագործելով կոկաինի արտադրության մեջ օգտագործվող նույն քիմիական նյութերը[11]:


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Herbal tea at Dictionary.com»։ Dictionary.reference.com։ Վերցված է 2014-05-04 
  2. Merriam-Webster.com
  3. Oxford Living Dictionaries
  4. Google Ngram Viewer
  5. Oxford Living Dictionaries
  6. Oxford Living Dictionaries
  7. 7,0 7,1 7,2 Naithani V, Kakkar P (2004)։ «An evaluation of residual organochlorine pesticides in popular Indian herbal teas»։ Archives of Environmental Health 59 (8): 426–30։ PMID 16268119։ doi:10.3200/AEOH.59.8.426-430 
  8. Naithani V, Kakkar P (2005)։ «Evaluation of heavy metals in Indian herbal teas»։ Bulletin of environmental contamination and toxicology 75 (1): 197–203։ PMID 16228893։ doi:10.1007/s00128-005-0738-4 
  9. «Chamomile (Matricaria Recutita)»։ herbwisdom.com։ Վերցված է 15 October 2014 
  10. C.J. van Gelderen; D.M. van Gelderen. 2004. Encyclopedia of Hydrangeas. Timber Press. 280 p.
  11. «Identification and quantitation of alkaloids in coca tea»։ Forensic Science International 77 (3): 179–89։ 1996։ PMC 2705900։ PMID 8819993։ doi:10.1016/0379-0738(95)01860-3 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

https://en.wikiversity.org/wiki/Infusion_maker

https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tisanes