Կտտկենի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կտտկենի
Կտտկենի սև
Կտտկենի սև (Sambucus nigra)
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծածկասերմեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Կարգ Դժնիկածաղկավորներ
Ընտանիք Այծատերևազգիներ
Ցեղ Կտտկենի
Տեսակ Կտտկենի սև
Լատիներեն անվանում
Sambucus
L. (1753)

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Կտտկենի, թանթրվենի (լատ.՝ Sambucus),[1] այծատերևազգիների (Caprifoliaceae) ընտանիքի տերևաթափ թփերի կամ ցածրաճ ծառերի, հազվադեպ՝ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Թփեր են կամ փոքր ծառեր, հազվադեպ՝ բազմամյա խոտաբույսեր։ Հայտնի է մոտ 40 տեսակ՝ տարածված 2 կիսագնդի բարեխառն և մերձարևադարձային շրջաններում։

ԽՍՀՄ նախկին տարածքում աճում է 11, ՀՀ-ում՝ 3 տեսակ, որից առավել տարածված է սև կտտենին (S. niger)։ Ոչ բարձր թուփ է կամ փոքր ծառ, ծաղիկները մանր են, դեղնասպիտակավուն։ Պտուղը սև է, մուգ մանուշակագույն, հատապտղանման կորիզապտուղ։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին։ Ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործում են բույսի բոլոր մասերը՝ արմատները, տերևները, ծաղիկներն ու պտուղները։ Վերջիններս ունեն քրտնաբեր և միզամուղ հատկություն։

ՀԽՍՀ-ում տարածված է Նոյեմբերյանի, Շամշադինի, Վնաձորի, Լոռի-Փամբակի անտառներում։

Կտտկենին ՀՀ-ում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պտուղները

ՀՀ-ում՝ 3 տեսակ՝

  • Կտտկենի խոտային (S. edulus),
  • Կտտկենի սև (S. nigra)
  • թանթրվենի Տիգրանի (S. tigranii

Հանդիպում է Արագածոտնի, Տավուշի, Սյունիքի մարզերի ստորին և միջին լեռն, գոտիների խոնավ և ստվերոտ վայրերում, կիրճերում, գետերի և գետակների ափերին։

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այծատերևազգիների ընտանիքին պատկանող թուփ։ Բարձրությունը մինչև 6 մ հասնող լայնասաղարթ ժառ է։ Տերևները բարդ են, բնորոշ տհաճ հոտով։ Ծաղիկները սպիտակ են, հոտավետ։ Ծաղկաբույլը խոշոր է, վահանանման կամ հովանոցանման, ծաղիկները՝ երկսեռ, սպիտակ, մանր։ Ծաղկում է մայիս-հունիսին։ Պտուղները սև են, այստեղից էլ ծագել է անունը։ Մանր, կլորավուն, հյութալի հատապտղանման կորիզապտուղ է։ Բույսի արմատը հողի մեջ խոր չի թափանցում։ Նախընտրում է բերրի և բերովի հողերը։ Բավականաչափ ջրասեր է, լավ է դիմանում երաշտին, սակայն ցրտի նկատմամբ զգայուն է։ Պտղակալում է ոչ կանոնավոր։ Բազմանում է սերմերով։ Գտնում են, որ անունը ծագել է Իրանում տարածված եռալար երաժշտական գործիք սամբուկից, որը պատրաստում են թանթրվենու փայտից։

Նշանակություն և կիրառում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղաբույս է. պարունակում է գլիկոզիդներ, աղաղանյութեր, թթուներ, եթերայուղեր, վիտամիններ C, E, կարոտին (A-նախավիտամին), շաքարներ, ներկանյութ և այլն։ Ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործում են բույսի բոլոր մասերը։ Ունեն քրտնաբեր և միզամուղ հատկություններ։ Մեղրատու է։

Տիգրանի կտտկենին Հայաստանի բնաշխարհիկ է, հանդիպում է Շիրակի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Վայոց ձորի մարզերի ստորին և միջին լեռն, գոտիների չոր, քարքարոտ վայրերում, գետերի կիրճերում։ Չորա- և ցրտադիմացկուն է, գեղազարդիչ։ Տերևները խիտ են, մուգ կանաչ, պտուղները՝ վառ կարմիր, ողկույզներով, գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Sambucus canadensis showing the complex branching of the inflorescence
Elderberry cultivation in Austria
Sambucus ebulus 001.jpg
Sambucus racemosa2.jpg
Sambucus nigra 003.jpg
Կտտկենու ծաղկաբույլը.
Ձախից աջ։ Sambucus ebulus, Sambucus racemosa, Sambucus nigra

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. О происхождении слова см. Буковый аргумент.
  2. Бузина на agbina.com

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Бурмистров А. Н., Никитина В. А. Медоносные растения и их пыльца։ Справочник. — М.։ Росагропромиздат, 1990. — 192 с. — ISBN 5-260-00145-1.
  • Гладкова В. Н. Семейство жимолостные (Caprifoliaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.։ Просвещение, 1981. — Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения. — С. 375—378. — 512 с. — 300 000 экз.
  • Vedel, H., & Lange, J. (1960). Trees and Bushes in Wood and Hedgerow. Methuen & Co Ltd.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 670 CC-BY-SA-icon-80x15.png