Ալաթուման

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գյուղ
Ալաթուման
վրաց.՝ ალათუმანი
Դրոշ Զինանշան
Flag of Akhalkalaki Municipality.svg COA of Akhalkalaki.svg

GEO-SJ-AK.svg
ԵրկիրՎրաստան Վրաստան
ՄխարեՍամցխե-Ջավախք
ՄունիցիպալիտետԱխալքալաքի մունիցիպալիտետ
Մակերես1150 ար. կմ²
ԲԾՄ1800մ մ
Բնակչություն388[1] մարդ (2014)
Ազգային կազմՀայեր
Կրոնական կազմՀայ Առաքելական եկեղեցի
Ժամային գոտիUTC+4
Հեռախոսային կոդ+995

Ալաթուման (վրացերեն՝ ალათუმან՝ Ալաթուման), հայաբնակ բնակավայր Վրաստանի Ախալքալաքի մունիցիպալիտետում, պատմական Ջավախքի գավառի տարածքում, շրջկենտրոն Ախալքալաքից ուղիղ գծով 20 կմ դեպի հյուսիս։ 1987 թվականի տվյալներով ուներ 185 տուն և 907 մարդ բնակչություն։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալաթուման գյուղը հիմնադրել են Էրզրումի Գաղտառիճ գյուղից Ջավախք գաղթած գաղտառիճցիները: 1959 թ.-ին այն կոչվել է Ալիսուբան, ունեցել է 14 տուն և հարկվել է 14.000 ակչե: Դարձյալ Ալաիսուբան անունով այս գյուղից Մեհմեդ Իբրահիմը 1718-1719 թթ. գանձել է 26000 ակչե: Գյուղացիների հիմնական զբաղմունքը եղել է ու մնում է հողագործությունը, այնուհետև սկսել են զբաղվել նաև անասնապահությամբ: Գյուղացիները հիմնականում զբաղվում են կարտոֆիլի մշակությամբ: Կան ընտանիքներ, որոնք ունեն մրգատու ծառեր ու այգիներ:

Ալաթումանի հանրային տնտեսության գաղափարը հաղթանակեց միայն 1937 թ.: Տնտեսությունը վերելք ապրեց հիմնականում 1970-1980-ական թվականներին, իսկ 1995 թ-ից սկսվեց գյուղն անկում ապրել: Գյուցացիների ամեն մի ընտանիք ստացավ միայն 1.25-ական հա հողակտոր: Գյուղի բնակիչների մեծ մասը հողատարածքները վերցրել են վարձակալությամբ: 1937 թվականին գյուղի հանրայնացման օրը անհիմն ձևով գյուղից աքսորվեց Հակոբ Կուրղինյանը, որը Սիբիրում էլ կնքեց իր մահկանացուն: Ավելի ուշ 1941 թվականի երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակից եղան նաև 120 երիտասարդ ալաթումանցիներ, որոնցից 45-ը հերոսաբար ընկան մարտի դաշտում: Պատերազմում երեք որդու կորուստ ունեցավ Հայրապետ Կուրղինյանը (Անդրանիկ, Փայլակ, Վաղարշակ): Հավերժ փառք ընկածներին…

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին իրենց ակտիվ մսնակցություններն են ունեցել Փայլակը Չախոյան (1918 թ.), Հովհաննեսը Գալոյան և այլոք: Վերոնշյալ երկու մասնակիցները իրենց առաքելությունները արժնապատվորեն իրականացնելուց հետո արժանացել են բազում շքանշանների Իոսիվ Ստալինի կողմից, նույնիսկ Փ. Չախոյանը շքանշան է ստացել մեկ ռազմական օպերացիա իրականացնելու ընթացքում 7 գերմանացի սպաների սպանելու համար, սակայն դժբախտաբար վիրավորվում է 2 տեղից, ոտքից և ուսից այդպես էլ վերադառնում հայրենի տուն` Ալաթուման:

Կյանքն ապացուցել է, որ մարդ-արարածը ի վիճակի է հաղթահարելու ճակատագրի մատուցած բոլոր տեսակի դառնություններն ու դժվարությունները: Ալաթումանցիներն էլ կարողացան հաղթահարել իենց բաժին ընկած բազում դժվարություններ, համառ ու քրտնաջան աշխատանքի շնորհիվ հասնել տնտեսական վերելքի: Դա եղավ 1960-1970-ական թվականներին. փոխվեց մարդկանց կենցաղն ու ապրելակերպը, կառուցվեցին տուֆակերտ և լուսավոր բնակարաններ (շինարար Խաչիկ Չախոյանի 1930-2009 թթ. կողմից), մարդիկ ձեռք բերեցին անձնական օգտագործման մեքենաներ, բնակարաններում բացվեցին հեռուստացույցների կապույտ էկրանները, գյուղում կառուցվեց դպրոցի տիպային երկհարկանի (1976-78 թթ.) շենք` 400-450 աշակերտի համար:

Ալաթումանը դասվում է Ախալքալաքի գավառի այն գյուղերի շարքին, որոնք տուժեցին 1895 թ. դեկտեմբերի 19-ի աղետալի երկրածարժի հետևանքով: Գյուղի տներից 15-ը փլվեց, զոհվեց 4 բնակիչ: երկրաշարժը վնասեց նաև գյուղի Սբ. Երրորդություն եկեղեցուն, որն այսօրվա դրությամբ դեռ կանգուն է: Մեծ բանահավաք Ե. Լալայանը իր «Ջավախք» ուսումնասիրության մեջ (էջ 50) հիշատակել է Ալաթուման գյուղի սահմանների բլրակների միջև գտնվող Արնքատեր անունով լճի մասին: Լիճը այդպես է կոչվել` նրա մեջ մի հոտաղ տղա խեղդվելու պատճառով:

Ալաթուման գյուղի հնադարյան լինելու փաստը ապացուցվում է Ժամի աղբյուրով, Մեծ քարանձավով ու Հին գերեզմանատնով: Ալաթումանի շրջակայքում գոյություն են ունեցել հին գերեզմանատներ, որոնք ավերվել են ու վերացել: Այժմ պահպանվում են մի քանի խաչքարեր (2012 թ): Ալաթումանցիները Գաղտառիճից գաղթելով Ջավախք, իրենց հետ բերել են մի ձեռագորշ դրոշակ, որի վրա ասեղնագործած են եղել` «Ի գյուղն Գաղտառիճ» բառերը: գաղթականների ասելով դա Աստղիկ Մակարյանի ձեռքի գործն է եղել, որը երկար ժամանակ պահվել է Սահակ Պետրոսյանի տանը: Այս տանը պեհելիս են եղել նաև Նարեկ ու մի քանի կրոնական գրքեր:

Գյուղն ունի, ընդհանուր առմամբ, 7 աղբյուրներ` Մեծ աղբյուր, Փոքր աղբյուր, Ժամի աղբյուր, Վավարենց աղբյուր: Մնացածները աննշան են: Մի հորդառատ աղբյուր էլ կա գյուղից կես կիլոմետր հեռավորության վրա, որը կոչվում է Միմինեթ: Այս աղբյուրից ջուր են տարել հարևան Կաջո գյուղն ու Ալաթումանի բնակիչների մի մասը: Ալաթումանցիների մյուս մասը խողովակներով խմելու ջուր են քաշել հարևան Բեժանո գյուղից (մոտ 3,5-4 կմ երկարությամբ):

Ալաթումանի Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին մինչև վերանորոգում (2012 թ.)

Տեսարժանիքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի (Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի), որը գյուղացիների օժանդակությամբ կառուցել է տերտեր Արոյանը՝ 1830-ական թվականներին, վերանորոգվել է 1856 թվականին, սակայն տուժել է 1895 թվականի դեկտեմբերի 19-ի երկրաշարժից: Եկեղեցին վերջին անգամ վերանորոգվել է 2013 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին գյուղի բարերար Ալիկ Մակարյանի հովանավորությամբ, որից հետո այն սկսել է գործել: Այս եկեղեցին քարաշեն, փայտածածկ, արևմտյան ճակատում միակ մուտքով, նույն ճակտոնի գագաթին զանգակատնով ու խաչքարով ուղղանկյունաձև կառույց է: Բացի արևմտյան ճակատից և լուսամուտներից, որոնք սրբատաշ քարից են, մնացած հատվածները անմշակ քարից են:

Գյուղի անվանի մարդիկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Յորգին Չախոյան (Գերմանիա)
  • Թաթոս Չախոյան (Ռուսաստանի Դաշնություն՝ Թաթարստան)
  • Եղո Մանուկյան
  • Ռուբեն Տոնոյան
  • Գարուշ Պետրոսյան (Հայաստանի Հանրապետություն)
  • Անդրանիկ Չախոյան
  • Հովհաննես Գալոյան
  • Պետրոս Պետրոսյան
  • Փայլակ Չախոյան
  • Խաչիկ Չախոյան
  • Նորիկ Կարապետյան
  • Ալիկ Մակարյան
Ալաթումանում Երկրորդ աշխարհամարտի զոհերի հուշարձան

Բժիշկներ՝ Յորգին Չախոյանը (Գերմանիա) և Թաթոս Չախոյանը (Ռուսաստանի Դաշնություն) «հայտնի է Դարզան անվամբ»: Յորգին Չախոյանի բարեգործության շնորհիվ գյուղում կանգնեցվել է Հայրենական մեծ պատերազմում անհետ կորածների հուշարձանը: Նա նաև գյուղի բնակիչների համար տարբեր տեսակի իրեղեն օգնություն է ուղարկել Գերմանիայից մինչև 2000 թվականը: Ալաթումանի (այդ ժամանակ) միջնակարգ դպրոցի առաջին ուսուցիչներ Եղո Մանուկյանն ու Ռուբեն Տոնոյանը մեծ ներդրում են ունեցել գյուղի դպրոցի ձևավորման և կայացման գործում: Գյուղի անվանի մարդկանցից 1941 թվականին ծնված Պետրոսյան Գարուշ Պետրոսին մանկավարժական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր է և Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի ֆիզիկայի ուսուցման տեսության և մեթոդիկայի ամբիոնի վարիչ: Գիտնականը այսօր 100-ից ավելի գրամեթոդական հոդվածների և թեզիսների, ինչպես նաև 8 հրատարակած գրքերի հեղինակ է: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներից միայն Փայլակ Չախոյանն է, որ լինելով սպա պարգևատրվել է տասնյակ մեդալներով, նույնիսկ իր խիզախության համար պարգևատրվել է անձամբ Իոսիֆ Ստալինի կողմից: Շինարար Խաչիկ Չախոյանը (1930-2009) կառուցել է գյուղի բնակարանների ու շինություների կեսից ավելին: Նա նաև կառուցել է Ախալքալաքի տասնյակ գյուղերի հարյուրավոր բնակարաննր ու շինություններ, իսկ 1990-ական թվականների սկզբներին դարձել է գյուղի ջրաղացպան: Գյուղի ջրաղացի երկու քարերը կանգ են առել Խաչիկ Չախոյանի մահից մի քանի օր հետո (2009 թվականի հունվար):

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղի բնակչության թիվը գնալով աճել է մինչև Խորհրդային միության փլուզում: 1841թ-ին ունեցել է 109 բնակիչ, որից 69-ը արական սեռի, 40-ը`իգական: 20-րդ դարի սկզբին Ալաթուման գյուղն ուներ 67 տուն, 1916-ին՝ 678, 1969-ին՝ 1120, իսկ 1987-ին՝ 907 բնակիչ: Ալաթուման գյուղի բնակչությունը կտրուկ աճել է 1929-1930թթ-ին: Թուրքերի հերթական հալածանքներից խուսափելու համար, հայերի հոծ զանգված պատմական Հայաստանի Կարնո նահանգի Էրզրում վիլայեթից 40կմ հեռավորության վրա գտնվող Մեծ Գաղտառիճ գյուղից թողնելով իրենց բնակավայրըբնակություն են հաստատելԱլաթուման գյուղում 7-9 ընտանիք (Չախոյանների՝Չախոյենք, Տոնոյանների՝ Տոնոյենք, Պետրոսյանների՝Պետրոսենք, Գալոյանների՝Գալոյենք և ավելի ուշ (1930թ-ին) Միքայելյանները՝Քնեյենք), 70 հայ: Ցավոք, Մեծ Գաղտառիճ գյուղի բնակիչների մեծ մասը մնաց տեղում և չտեղափոխվեց: 1915թ-ին Մեծ եղեռնի ժամանակ նրանք մորթվեցին թուրքերի արյունաշաղաղ ձեռքերով: Այս գյուղում մինչև մեր օրերը պահպանվել էին զանազան հնություններ: Բնակիչները 1915թ-ին հազարավոր հայերի հետ հոշոտվեցին հունիսի 14-ին, Կամախի կիրճում:

Ալաթումանի բնակչությունը մինչև ԽՍՀՄ-ի փլուզումն ուներ մոտ 1300 բնակիչ և 370 կառույց, որից 360-ը բնակելի տներ են: Գյուղն ուներ նաև Ջրաղաց, Հարսանյաց տուն, Փուռ, Բուժկետ, 2 դպրոց`Ալաթումանի հին ու նոր դպրոցներ և այլ կառույցներ: Հին դպրոցը, որը 1960-ականներին դարձավ մշակույթի կենտրոն, որտեղ գյուղացիները գնում էին սովորելու հայկական ավանդական քոչարի՝ պարը կոչվում է«Երկուս գնա, մեկ արի», իսկ Ալաթումանի արդեն նորակառույց դպրոց հաճախում էին հարևան 4 գյուղերի՝Ագանայի, Մեծ Կաջոյի, Փոքր Կաջոյի և Մոդեգամի, թվով 430 աշակերտներ մինչև ԽՍՀՄ-ի փլուզում: 1990-ական թվականներից սկսած Ալաթումանի միջնակարգ դպրոց են հաճախել ալաթումանցիները և որոշ մոդեգամցի աշակերտներ (մոդեգամցիները 9-ամյա դպրոցն ավարտելուց հետո գալիս էին Ալաթումանի 11-ամյա միջնակարգ դպրոցում ուսումը շարունակելու նպատակով), իսկ աշակերտների թիվը գնալով նվազել է 2011-2012 ուստարում մինչև 96 աշակերտի: Այժմ Ալաթումանի աշակերտների թիվը 72 է (2018 թ.):

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014»։ საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური։ ნოემბერი 2014։ Վերցված է 7 ნოემბერი, 2016 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]