Հավի և ձվի խնդիր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ձվից դուրս եկող ճուտ

Հավի և ձվի խնդիր (երբեմն՝ հավի և ձվի երկընտրանք), տրամաբանական պարադոքս հասկացությունների ծավալի ոչ հստակ կիրառմամբ։ Պարադոքսը հետևյալն է․ «Ի՞նչն է եղել ավելի շուտ՝ հավը, թե՞ ձուն։»։ Մի կողմից հավի առաջացման համար անհրաժեշտ է ձու, մյուս կողմից՝ ձվի առաջացման համար անհրաժեշտ է հավ։ Անհրաժեշտ է ստեղծել պատճառա-հետևանքային կապ։

Պարադոքսի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խնդրի վերաբերյալ կարծիքներ կարելի է գտնել Հին Հունաստանի դասական փիլիսոփաների աշխատություններում։ Նրանց աշխատանքները ցույց են տալիս, որ այս խնդիրը լայն քննարկում է ստացել։

Արիստոտելը կարծում էր, որ դրանցից ոչ մեկը նախապես չի եղել. դրանք ի հայտ են եկել միաժամանակ։ Նա մտածում էր, որ եթե լիներ առաջին մարդը, նա պետք է ծնվեր առանց հոր և մոր, իսկ դա հակառակ է բնությանը։ Ձուն չէր կարող լիներ առաջինը, որպեսզի սկիզբ դներ հավերին, որովհետև այն առաջանում է հավից, և հավն էլ չէր կարող լիներ առաջինը, քանզի ինքն էլ առաջանում է ձվից[1]։

Խնդիրը վերլուծել է նաև Պլուտարքոսը («Խրատներ» գրքի 8-րդ հատոր)[2], այնուհետև՝ Մակրոբիուսը[3]։

Խնդրի վերաբերյալ ժամանակակից հայացքները էվոլյուցիոն կենսաբանության տեսանկյունից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձուն՝ որպես բազմացման միջոց, ի հայտ է եկել հավից ավելի շուտ[4]։ Համաձայն ժամանակակից տեսակետների՝ թռչունները սողունների (դինոզավրերի) «ժառանգներն են», որոնք ձվադրմամբ էին բազմանում դեռ դինոզավրերի որոշ տեսակների՝ թռչունների վերափոխվելու էվոլյուցիոն պրոցեսի սկսվելուց առաջ: Թռչունների դասի ի հայտ գալու պատմական հարաբերական պահին եղել է ձուն, որից ավելի ուշ դուրս է եկել «թռչունը»: Միևնույն ժամանակ ավելի լայն առումով «ձու» են համարվում նաև կառուցվածքով ու գործառույթներով նրան նման կենսաբանական այլ օբյեկտներ (ձկների, երկկենցղների ձկնկիթները, սողունների ձվերը, որոնք ունեն նաև կոշտ կեղև): Սակայն լայն քննարկումները ենթադրում են, որ ավելի վաղ պիտի եղած լինի կենդանի օրգանիզմը, որը էվոլյուցիայի ընթացքում ձեռք է բերել ձվադրմամբ բազմանալու հատկություն:

Սակայն իրականում «հավ թե հավի ձու» խնդիրը լուծում չունի: Էվոլյուցիան այնքան դանդաղ է ընթացել, որ անհնար է հստակ որոշել սահմանը «հավի» ու «նախահավի» միջև[5]:

Եթե առաջարկվի արհեստական երկիմաստ չափանիշ, ապա խնդրի լուծումը կախված է նրանից, թե ինչ է ենթադրվում «հավի ձու» հասկացության տակ[5][6]: Որևէ պահի հայտնվել է թռչունը, որ ամապատասխանում է չափանիշներին: Եթե «հավի ձուն» այն ձուն է, որ ածել է հավը, ապա առաջինը եղել է հավը, որ դուրս է եկել ոչ հավի ձվից: Եթե «հավի ձուն» այն ձուն է, որից դուրս է եկել հավը[7], ապա առաջինը եղել է ձուն, որը հավը չի ածել:

Զանգվածային մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտնի է հումոր, որը դիսոնանսի դեր է խաղում փիլիսոփայական հարցերի և կենսական դժվարությունների միջև․

– Ի՞նչն է եղել բոլորից առաջ՝ հա՞վը, թե՞ ձուն։
– Առաջ եղել է ամեն ինչ՝ և՛ հավ, և՛ ձու։

2006 թվականին Դիսնեյ ընկերությունը «Փոքրիկ ճուտիկը» մուլտֆիլմի պատվին կազմակերպել է քննարկում «Հավ թե ձու» թեմայով[8]։

Դեղին մամուլը նախընտրում է «Բրիտանացի գիտնականները խնդիրը լուծել են հավի (ձու) օգտին» խորագիրը։ Գիտնականները պարզել են, որ հավի ձվի կեղևի ձևավորման գործում կարևոր դեր է խաղում օվոկլեդինին-17 սպիտակուցը, որը չունեն մյուս թռչունները[9]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. François Fénelon: Abrégé des vies des anciens philosophes, Paris 1726, p. 314 French. (ֆր.) Издание-перевод на английский: Lives of the ancient philosophers, London 1825, p. 202. (անգլ.)
  2. Plutarch (1976). Plutarch's Moralia: Table-talk : Books I-III. Heinemann. https://books.google.am/?id=k4fWAAAAMAAJ&q=%22the+problem+about+the+egg+and+the+hen,+which+of+them+came+first%22&dq=%22the+problem+about+the+egg+and+the+hen,+which+of+them+came+first%22&cd=5.  (անգլ.)
  3. Smith, Page (2000). The Chicken Book. University of Georgia Press. էջ 169. ISBN 082032213X. https://books.google.am/?id=_n_xQ3_qys0C&pg=PT182&dq=%22Which+came+first,+the+chicken+or+the+egg%3F%22.  (անգլ.)
  4. E-mail науки. Вопросы детей, на которые вы не смогли ответить
  5. 5,0 5,1 Научпок - Что появилось первым: Курица или яйцо? [HD] - YouTube
  6. Что было первым, курица или яйцо? - YouTube
  7. Что было первым - курица или яйцо? | Ответы | Вопрос-Ответ | Аргументы и Факты
  8. [http://www.utro.ru/articles/2006/05/26/551484.shtml Ученые выяснили, что было раньше – курица или яйцо
  9. [http://korrespondent.net/tech/science/1096810-britanskie-uchenye-reshili-spor-o-kurice-i-yajce Британские ученые решили спор о курице и яйце - Korrespondent.net

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]