Լապյերի պարադոքս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Լապյերի պարադոքս, սոցիալական հոգեբանության ֆենոմեն, որի դեպքում նկատվում է մարդու դիրքորոշումների և իրական վարքագծի անհամապատասխանություն: Երևույթը հայտնաբերել է Սթենֆորդի համալսարանի հոգեբան Ռիչարդ Լապյերը (անգլ.՝ Richard LaPiere) իր դասական գիտափորձի արդյունքում:

Նախորդող հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1920-ական թվականների երկրորդ կեսին Ռիչարդ Լապյերը, մասնագիտացվելով ռասայական նախապաշարմունքների ոլորտում, հետազոտության ենթարկեց Անգլիայում և Ֆրանսիայում սևամորթների նկատմամբ վերաբերմունքը: Հետազոտության նյութը հավաքվել է նախապես կազմված հարցերի արդյունքում, որոնք ներառվել են իբրև թե պատահական զրույցի մեջ և վերաբերում էին այդ երկրներում սպասարկման ոլորտին (այդ թվում՝ հյուրանոցներում): Վերլուծելով հարցերին հյուրանոցների տերերի տված պատասխանները՝ Լապյերը մեջբերել է Անգլիայում սովորող հնդիկ ուսանողին: Վերջինիս խոսքերով ինքը երբեք այդ երկրում հյուրանոցային համար ստանալու հետ կապված դժվարություններ չի ունեցել: Ըստ էության, այս հետազոտության արդյունքները հիմք են հանդիսացել 1930-ական թվականներին նոր հետազոտության անցկացման համար[1]:

Գիտափորձ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտափորձն անցկացվել է երկու փուլով[2].

  1. Առաջին փուլում Լապյերն իր ընկերների՝ չինացի ամուսնական զույգի հետ մի քանի տարի (1930-1933) ճամփորդել է ԱՄՆ-ում: Նրանք այցելել են ամերիկյան 252 հաստատություն (68 հյուրանոց, 184 ռեստորան ու սրճարան), և գործնականում բոլոր տեղերում (բացառությամբ հյուրանոցներից մեկի) նրանք արժանանում էին ջերմ ընդունելության՝ բնակեցման հարցում չէին մերժում, անձնակազմը նրանց սիրալիր էր վերաբերվում, իսկ ռեստորաններում սպասարկումը համապատասխանում էր ընդունված չափանիշներին:
  2. Երկրորդ փուլն անցկացվել է ճամփորդության ավարտից 6 ամիս անց: Լապյերը նամակներ է ուղարկել բոլոր այն հաստատություններին, ուր խումբը այցելել էր (67 հյուրանոց, 184 ռեստորան)՝ բացառությամբ այն մեկի, որտեղ նրանց չէին ընդունել՝ հիմք ընդունելով ռասայական նախապաշարմունքները: Նամակում Լապյերը խնդրում էր պատասխանել՝ արդյոք ադմինիստրացիան պատրաստ է ընդունել չինացի հյուրերի: Պատասխանել էր 128 հաստատություն. հյուրանոցների 92 %-ը և ռեստորանների ու սրճարանների 91 %-ը բացասական էին պատասխանել, մյուսներն օգտագործել էին խուսափողական ձևակերպումներ, և միայն մեկ հյուրանոց էր դրական պատասխան տվել:

Այդպիսով, Լապյերը հայտնաբերեց, որ հյուրանոցների անձնակազմի դիրքորոշումների և իրական վարքագծի միջև կա ակնհայտ անհամապատասխանություն: Դա անդրադարձավ հոգեբանության բնագավառում դիրքորոշումների ուսումնասիրության կարգավիճակի վրա, քանի որ հարց առաջացավ, թե որքանով է նպատակահարմար ուսումնասիրել դիրքորոշումները, եթե դրանք, ինչպես պարզվեց, չեն անդրադառնում վարքագծի վրա[3]:

Քննադատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Գիտափորձի երկրորդ փուլում Լապյերի օգտագործած մեթոդները բավականին պարզունակ էին: Հյուրանոցներին ուղարկված հարցարանում ներառված էին միայն պատասխանների երկու տարբերակ («այո» և «ոչ»): Ժամանակակից հոգեբանության մեջ այդպիսի հարցումները համարվում են ոչ հավաստի:
  • Պատասխան ստացվել է միայն հյուրանոցների կեսից. որոշ մասնագետներ ենթադրում են, որ եթե բոլոր հյուրանոցները պատասխանեին, ապա պատասխաններն այդքան միանշանակ չէին լինի:
  • Գիտափորձի երկու փուլերի անցկացման միջև եղել է 6 ամիս ժամանակ, և ոչ մի երաշխիք չկա, որ նամակներին պատասխանել են այն նույն աշխատակիցները, ովքեր հյուրանոցում դիմավորել են Լապյերին և նրա ընկերներին: Հետևաբար արդյունքների արժանահավատությունը կարելի է կասկածի ենթարկել[3]:
  • Հնարավոր է, որ Լապյերի պարադոքսը կապված է խնդրի արդիականացման (ընկալման) հետ: Քանի դեռ արդիականացում չէր եղել, ոչ ոք կենվորներին չէր դիտարկում իբրև որոշակի մաշկի գույնի կամ ազգության կրողներ: Հետազոտությունը կառուցվել է խնդրի ոչ ճիշտ դիտարկմամբ: Խնդրի դիտարկման օրինակ առանց արդիականացման. «Ինչպե՞ս եք վերաբերվում այլ ազգերի ներկայացուցիչներին»: Խնդրի դիտարկման օրինակ արդիականացմամբ. «Արդյոք կցանկանաք, որ ձեր հարևանը լինի պակիստանցի փախստական (գնչու և այլն)»: Երբ հարցը ձևակերպվում է այդ կերպ, պատասխանողը կենտրոնանում է ոչ թե անձի մասին իր սեփական տպավորության, այլ տվյալ ազգի ընկալման կարծրատիպերի վրա:

Ֆենոմենի բացատրության տարբերակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Միլտոն Ռոկիչը նշել է, որ մարդը միաժամանակ ունի երկու վերաբերմունք (ատտիտյուդ). ժամանակի որոշակի պահի կարող է ակտիվանալ դրանցից միայն մեկը՝ ուղղված կամ օբյեկտի վրա, կամ իրադրության[4]: Այս տեսության շրջանակներում դիտարկելիս նշվում է, որ այն ժամանակ, երբ Լապյերն ու նրա ընկերներն այցելել են հյուրանոց, ակտիվացել է իրադրության վրա ուղղված ատտիտյուդը, որը բացասական չի եղել: Մինչդեռ օբյեկտին ուղղված ատտիտյուդը (վերաբերմունքը չինացիների նկատմամբ), որն ակտիվացել է նամակը կարդալիս, կտրուկ բացասական էր, ինչը և բացատրում է իրական վարքագծի և նամակի պատասխանի միջև ակնհայտ տարբերությունը:
  • Դեյվիդ Կացը և Էզրա Սթոթլենդը այս երևույթը բացատրում են ատտիտյուդների կառուցվածքի տեսանկյունից[5]: Նրանց տեսության համաձայն՝ կախված իրադրությունից՝ առաջնային կարող է դառնալ դիրքորոշման ինչպես հուզական, այնպես էլ իմացական բաղադրիչը՝ այդ կերպ փոխելով վարքագիծը:
  • 1980-ական թվականներին հետազոտության խնդրի նկատմամբ հետաքրքրությունը կրկին թարմացավ[6]: Էլիոթ Արոնսոնը փորձում էր վեր հանել այն գործոնները, որոնք պայմանավորում են վարքագծի վրա ատտիտյուդների ունեցած ազդեցությունը: Նա առանձնացրել է այդ ներգործությանը խոչընդոտող կամ նպաստող գործոնները. ատտիտյուդի ուժը (ատիտյուդը կարելի է համարել ուժեղ, եթե գրգռիչին ի պատասխան անմիջապես առաջանում է ռեակցիա) և սպասելիությունը («ես այդպես էլ գիտեի»)[7]: Այդ կերպ ատտիտյուդների կապը վարքագծի հետ որոշ առումով նորից հաստատվեց:
  • Մշակվել են նաև առանձին տեսություններ, որոնք բացատրում էին ատտիտյուդների և վարքագծի ավելի բարդ կապերը: Իսահակ Այզենը և Մորիս Ֆիշբայնը առաջ են քաշել ատտիտյուդի տարրերի և վարքագծի «հստակ համընկնումը»՝ «համընդհանուր» ատտիտյուդը պետք է համեմատել ոչ թե առանձին դեպքի, այլ վարքագծային ակտերի ամբողջության հետ[8]:
  • Լոուրենս Ռայթսմանն առաջ է քաշել «մաքրող հոսքի» տեսությունը՝ նշելով մի խումբ հանգամանքներ, որոնք, նրա խոսքերով, «մաքրում» են վարքագծի վրա ատտիտյուդների ազդեցության ակնհայտությունը:

Վերոնշյալ բոլոր տարբերակները բխել են այն ենթադրությունից, որ ատտիտյուդները, այնուամենայնիվ, ազդում են վարքագծի վրա: Որոշ գիտնականներ փնտրում էին խնդրի վերաբերյալ միանգամայն նոր մոտեցում: Դարիլ Բեմը ենթադրում էր, որ ատտիտյուդների և վարքագծի միջև հարաբերությունը հակառակն է՝ հենց վարքագիծն է ազդում ատտիտյուդի վրա: Բեմի համոզմամբ սկզբում մարդը ուսումնասիրում է իր վարքագիծը (օրինակ՝ չի կարդում դասական գրականություն), այնուհետև դրա հիման վրա ձևավորում է ատտիտյուդ (դասական գրականություն չսիրելը)[9]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Lee, Raymond M. Commentary: LaPiere and methodological opportunism // International journal of epidemiology. — 2010. — Vol. 39. — № 1. — P. 16—17. — doi:10.1093/ije/dyp399
  2. La Piere R. Attitude versus action / (Eds.) Fishbein M., John N. Attitude Theory and Measurement. N.Y., 1967.
  3. 3,0 3,1 Андреева Г. М. Социальная психология: Учебник для высших учебных заведений. — 5-е изд., испр. и доп.. — М.: Аспект Пресс, 2008.
  4. Rokeach M. Belief, Attitudes, and Values: A Theory of Organization and Change. San Francisco: Jossey-Bass, Inc. 1968.
  5. Katz D., Stotland E. A preliminary statement to a theory of attitude structure and change. / Ed. S. Koch, Psychology: A study of a science (Vol. 3, pp. 423—475). New York: McGraw Hill.
  6. Андреева Г. М. Психология социального познания. М.: Аспект Пресс, 2000.
  7. Аронсон Э. Общественное животное. Введение в социальную психологию. — изд. 7. — М., 1998.
  8. Хьюстон М., Штребе В., Стефенсон Дж. Перспективы социальной психологии / Пер. с англ. М.: ЭКСМО, 2001.
  9. Bem D. J. Self-perception theory. / Ed. L. Berkowitz , Advances in experimental social psychology, Vol. 6. New York: Academic Press, 1972.