Ադըղեա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Ադըղեա
Դրոշ Զինանշան
Flag of Adygea.svg Coat of arms of Adygea.svg

Средняя школа №5 (женская гимназия) Майкопа 3.jpg
Կոորդինատներ: 45°0′0″ հս․ լ. 40°0′0″ ավ. ե. / 45.00000° հս․. լ. 40.00000° ավ. ե. / 45.00000; 40.00000
ԵրկիրՌուսաստան Ռուսաստան
Հիմնադրված է1991 թ.
Մակերես7600 կմ²
Պաշտոնական լեզուռուսերեն և ադըղեերեն
Բնակչություն453 376 մարդ (հունվարի 1, 2018)[1]
Ժամային գոտիմոսկովյան ժամանակ
Ավտոմոբիլային կոդ01
Պաշտոնական կայքadygheya.ru
##Ադըղեա (Ռուսաստան)
Red pog.png
Ադըղեան Հարավային Կովկասի քարտեզում

Ադըղեայի Հանրապետություն կամ Ադըղեա (Ադիգեա), հանրապետություն Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտ։ Գտնվում է Կուբան և Լաբա գետերի ձախափնյակում։ Տարածքի մեծ մասը գրավում են Մեծ Կովկասի նախալեռներն ու լեռները (բարձրությունը մինչև 3238 մ, Չուգուշ լեռը)։ Տարածքը՝ 7,6 հազար կմ քառակուսի։ Կենտրոնը՝ Մայկոպ։

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվանում ստացել է ադըղե ժողովրդի անունից։ 1922 թվականի հուլիսի 27-ին կազմավորվել է Չերքեզական (Ադըղեական) ինքնավար մարզը։ 1922 թվականի օգոստոսի 24-ին վերանվանվել է Ադըղեական (Չերքեզական) ինքնավար մարզ, իսկ 1928 թվականի օգոստոսի 13-ին՝ Ադըղեական ինքնավար մարզ[2]:

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2019 թվականի տվյալներով Ադըղեայի Հանրապետությունում բնակվում է 454 744[3] մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում է 21.01 մարդ/կմ²։

Բնակչության թվաքանակը
1926[4]1931[5]1959[6]1970[7]1979[8]1987[9]1989[10]1990[11]1991[11]1992[11]
113 481126 500284 690385 644404 504426 000432 588434 788436 598441 280
1993[11]1994[11]1995[11]1996[11]1997[11]1998[11]1999[11]2000[11]2001[11]2002[12]
446 191448 480449 864450 358450 075450 810450 358449 052447 327447 109
2003[11]2004[11]2005[11]2006[11]2007[11]2008[11]2009[11]2010[13]2011[14]2012[15]
446 828445 242444 438442 735441 199441 176442 775439 996439 935442 451
2013[16]2014[17]2015[18]2016[19]2017[20]2018[21]2019[3]
444 403446 406449 171451 480453 366453 376454 744
Ազգային կազմը

Ադըղեայի Հանրապետության ազգային կազմը 2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով[22] ունի հետևյալ տեսքը․

Ազգություն Թվաքանակը, հազ. մարդ Բաժինը, %
Ռուսներ 270.7 63.6
Ադըղեներ 107.0 25.1
Հայեր 15.6 3.7
Ուկրաինացիներ 5.9 1.4
Քրդեր 4.5 1.1
Չերքեզներ 2.7 0.6
Թաթարներ 2.6 0.6
Գնչուներ 2.4 0.6
Ադրբեջանցիներ 1.8 0.4
Հույներ 1.4 0.3
Բելառուսներ 1.3 0.3

Վարչատարածքային բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ադըղեայի Հանրապետությունը բաժանվում է 9 մունիցիպալ կազմավորումների՝ 2 քաղաքային օկրուգների և 7 մունիցիպալ շրջանների։

Քաղաքային օկրուգները և դրանց կենտրոնները․

I. Մայկոպի քաղաքային օկրուգ — ք․ Մայկոպ
II. Ադիգեյսկի քաղաքային օկրուգ — ք․ Ադիգեյսկ

Շրջանները և դրանց վարչական կենտրոնները․

1. Գիագինսկայայի շրջան — ստ․ Գիագինսկայա
2. Կոշեխաբլի շրջան — աուլ Կոշեխաբլ
3. Կրասնոգվարդեյսկոեի շրջան — գ․ Կրասնոգվարդեյսկոե
4. Մայկոպի շրջան — ավ․ Տուլսկի
5. Շովգենովսկիի շրջան — աուլ Խակուրինոխաբլ
6. Տախտամուկայի շրջան — աուլ Տախտամուկայ
7. Տեուչեժսկի շրջան — աուլ Պոնեժուկայ

Հայերը Ադըղեայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանրապետության տարածքում հայերը բնակություն են հաստատել հնագույն ժամանակներից: 19-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբին զգալի թվով հայեր այստեղ են գաղթել Նոր Նախիջևանից, Ղրիմից, Թուրքիայից (հիմնականում՝ Սամսունից, Տրապիզոնից, Օրդուից): Զբաղվել են անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, բանջարանոցային բույսերի մշակությամբ, ծխախոտագործությամբ, արհեստներով և առևտրով, հիմնել են ծխախոտի գործարան, 1899-ին՝ առևտրի տուն (Մայկոպում), մասնակցել մշակութային կյանքին:

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին մարզի հարյուրավոր հայեր կռվել են գերմանական ֆաշիզմի դեմ, իսկ Սերգեյ Սիվիկյանը (1925-71) դարձել է Փառքի երեք աստիճանի շքանշանների ասպետ:

1979-ի մարդահամարի տվյալներով՝ Ադըղեայում ապրում էր 6400 հայ, 1989-ի տվյալներով՝ 10460 հայ, հիմնականում՝ Մայկոպում, Տուլիսկ ավանում, Շահումյան (ունի շուրջ 1600 հայ բնակիչ, տեղի դպրոցում դասավանդվում է հայոց լեզու), Պերվոմայսկ, Դաղստան, Սևեռնի, Կրասնի, Տաուչեխաբլ, Գալուկայ, Ադիգեյսկ, Պրոլետարսկի, Կրասնի Օկտյաբր գյուղերում: Մայկոպում երկար տարիներ գործել է Շահումյանի անվան հայկական ակումբը, որտեղ բեմադրվել են հայկական պիեսներ:

2003 թվականի տվյալներով Ադըղեայի Հանրապետությունում բնակվում է շուրջ 25 հազար հայ[23]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаFederal State Statistics Service.
  2. Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երևան: «Լույս»։ էջ էջ 10 
  3. 3,0 3,1 «Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года»։ Վերցված է 2019-07-31 
  4. «Всесоюзная перепись населения 1926 года. М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928. Том 9. Таблица I. Населённые места. Наличное городское и сельское население»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-02-07-ին։ Վերցված է 2015-02-07 
  5. Административно-территориальное деление Союза ССР : [Районы и города СССР на 1931 год]. — Москва: Власть советов, 1931. — XXX, 311 с.
  6. Կաղապար:Население/1959B
  7. Կաղապար:Население/1970B
  8. Կաղապար:Население/1979B
  9. Կաղապար:Население/1987A
  10. Կաղապար:Население/1989A
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 11,13 11,14 11,15 11,16 11,17 11,18 Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2013 года
  12. Կաղապար:Население/2002B
  13. Կաղապար:Население/2010W
  14. Կաղապար:Население/2011A
  15. Կաղապար:Население/2012A
  16. Կաղապար:Население/2013W
  17. Կաղապար:Население/2014CQ
  18. «Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-08-06-ին։ Վերցված է 2015-08-06 
  19. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  20. «Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года»։ 2017-07-31։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-07-31-ին։ Վերցված է 2017-07-31 
  21. «Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-07-26-ին։ Վերցված է 2018-07-25 
  22. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации; gks.ru (ռուս.) /վերցված է 2016-07-09/
  23. Հայ սփյուռք հանրագիտարան, Ե., 2003, էջ 465: