Իկարոսի անկումը

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox artiste.png
Իկարոսի անկումը
Pieter Bruegel de Oude - De val van Icarus.jpg
տեսակ գեղանկար
նկարիչ Պիտեր Բրեյգել Ավագ
տարի 1558
բարձրություն 73,5 սանտիմետր
լայնություն 112 սանտիմետր
ժանր բնանկար և դիցաբանական գեղանկարչություն
նյութ յուղաներկ, կտավ և փայտ
գտնվում է Գեղեցիկ արվեստների թագավորական թանգարան
հավաքածու Գեղեցիկ արվեստների թագավորական թանգարան և Museum Van Buuren
Landscape with the Fall of Icarus Վիքիպահեստում

Իկարոսի անկումը (հոլ.՝ De val van Icarus), հոլանդացի գեղանկարիչ Պիտեր Բրեյգել Ավագի ամենահայտնի նկարներից մեկը: Սա Բրեյգելի` դիցաբանական թեմայով արված միակ նկարն է[1]: Մասնագետների կողմից վիճարկվում է նկարի պատկանելությունը Բրեյգել Ավագի վրձնին: Ամենայն հավանականությամբ խոսքը չպահպանված բնագրից արված ավելի ուշ շրջանի կրկնօրինակի մասին է:

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նկարի սյուժեն վերցված է հին հունական դիցաբանությունից: Կրետե կղզու արքա Մինոսը գերության մեջ էր պահում տաղանդավոր գյուտարարներ Դեդալոսին ու իր որդի Իկարոսին[2]: Որպեսզի լքեն կղզին, Դեդալոսը որոշում է իր և որդու համար թևեր պատրաստել, որոնց միջոցով կարող էին թռչել ծովի վրայով: Թռիչքից առաջ նա զգուշացնում է որդուն, որ շատ բարձր չթռչի, քանի որ արևը կարող էր հալեցնել մոմը, որով փետուրները ամրացվել էին թևերին: Սակայն Իկարոսը, չլսելով հոր խորհուրդը, թռչում է դեպի արևը: Մոմը հալվում է. Իկարոսն ընկնում է ծովը ու խեղդվում: Իկարոսի մասին զրույցը հետագայում ներկայացրել է Օվիդիոսը իր «Մետամորֆոզներում»: Բրեյգելը, անկասկած, ծանոթ է եղել այս ստեղծագործությանը: Օվիդիոսը նկարագրում է, որ Իկարոսի անկումը նկատում են ձկնորսը, հովիվն ու հողագործը, ովքեր նրանց ընդունում են աստծո տեղ: Այս կերպարներն առկա են Բրեյգելի նկարում, սակայն այլ իրավիճակում:

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իկարոսն ու ձկնորսը, դրվագ «Իկարոսի անկումը» նկարից

Նկարի կոմպոզիցիան ինքնատիպ է. առաջին պլանում պատկերված են երկրորդական կերպարներ, օրինակ` գութանի հետևից գնացող հողագործը, մինչդեռ գլխավոր հերոսը` Իկարոսը, առաջին հայացքից նույնիսկ աչքի չի ընկնում: Միայն ուշադիր նայելուց հետո կարելի է տեսնել ջրից դուրս ցցված ոտքերը և ծովի մակերևույթին լողացող մի քանի փետուրները: Նկարում Դեդալոսի կերպարը բացակայում է. միայն հովվի` երկնքին սևեռված հայացքից կարելի է գլխի ընկնել, թե որ կողմում է նա գտնվում: Իկարոսի անկումը մնում է աննկատ. ո'չ հովիվը, որ նայում է վերև, ո'չ հողագործը, որ հայացքը գցել է գետնին, ո'չ էլ ձկնորսը, որ հայացքը կենտրոնացրել է կարթին, չեն տեսնում նրան: Մոտակայքում լողում է նավը, սակայն նավաստիների հայացքներն ուղղված են հակառակ կողմին: Եթե նույնիսկ նրանցից մեկը նկատել է խեղդվողին, դժվար թե հսկա նավը կդանդաղեցնի իր ընթացքը նրան օգնելու համար:

Նկարում կա քիչ նկատելի մի կերպար, ով պետք է որ անտարբեր չլինի Իկարոսի ճակատագրի հանդեպ: Դա մոխրագույն կաքավն է, որ նստած է ժայռի եզրին կախված ճյուղին: Այս դրվագում Բրեյգելը հետևում է Օվիդիոսին. «Մետամորֆոզներում» խոսվում է այն մասին, որ Դեդալոսը ստիպված էր փախչել Կրետե այն բանից հետո, երբ սպանում է իր զարմիկ Պերդիկսին[3]: Պերդիկսը եղել էր Դեդալոսի աշակերտը: Նա այնպիսի փայլուն ընդունակություններ ուներ, որ Դեդալոսը վախենում է նրա մրցակցությունից: Նա հրում է Պերդիկսին Աթենքի Ակրոպոլիսից, սակայն Աթենասը, խղճալով տղային, նրան վերածում է մոխրագույն կաքավի (լատիներեն՝ perdix): Այնպես որ փոքր կաքավն իսկապես առիթ ունի հրճվելու` տեսնելով, թե ինչպես է մահանում չարագործի որդին: Նրա համար Իկարոսի մահը ողբերգական պատահար չէ սոսկ, այլ վրեժի հատուցում:

Չնայած այսպիսի մանրամասնությունների առկայությանը` Բրեյգելի նկարը ոչ միայն անտիկ սյուժեի պատկերումն է, այլև հրաշալի բնապատկեր: Բրեյգելը շարունակում է Նիդերլանդների առաջին բնանկարիչ Յոահիմ Պատինիրի բնանկարային ավանդույթները: Այս բնանկարչի կտավներում մարդիկ հաճախ են պատկերվել փոքր, հազիվ նկատելի չափերով, մինչդեռ գլխավոր դերը կոմպոզիցիայում հատկացվել է լանդշաֆտին[4]: Պատինիրի ազդեցությունը նկատվում է նաև նկարի գունային լուծումներում: Նրա բնանկարներին բնորոշ է առջևի պլանի պատկերումը շագանակագույնով, միջին հատվածը` կանաչով, իսկ հետին մասը` երկնագույնով: Կոմպոզիցիայում հատուկ նշանակություն է հատկացված արևին: Դժգույն լինելով հանդերձ` այն իր վրա է բևեռում նայողի հայացքը: Եվ դա պատահական չէ. արևը կտավում լիարժեք կերպար է. հենց արևի ճառագայթներն են հանդիսացել Իկարոսի անկման պատճառը[5]: Ամբողջ բնանկարը պատկերված է արևի լույսի տակ, իսկ կոմպոզիցիան զարգանում է երեք հիմնակետերի շուրջ` հողագործի կերպարը հետին պլանում, խեղդվող Իկարոսը և արևի սկավառակը հորիզոնում: Մասնագետները նաև նշում են, որ արևի ճառագայթների ոսկեգույն արտացոլումը ջրում կարող է լինել լաքի հնացման հետևանք: Ի սկզբանե նկարն ունեցել է ավելի սառը կոլորիտ:

Մեկնաբանություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրեյգելի ստեղծագործությունը մեծ տեղ է թողնում մեկնաբանությունների համար: Առավել հաճախ կտավը համարում են հոլանդական հետևյալ ասացվածքի մեկնաբանությունը. «Ոչ մի հողագործ կանգ չի առնի, երբ ինչ-որ մեկը մահանում է» (անգլ.՝ «Geen ploeg staat stil om een stervend mens»): Կյանքը դաժան է, և մարդու մահը նույնիսկ մեկ ակնթարթով չի կարող շեղել նրա ընթացքը[6]: Նկարի նման մեկնաբանման առիթ է հանդիսացել մի աննշան դետալ. նկարի ձախ կողմում կա դժգույն բիծ, որ առանձնանում է թփերի մուգ ֆոնին: Շատ մեկնաբաններ այն համարել են քնած կամ մահացած մարդու դեմք` դրանով բիծն ընկալելով նկարի գաղափարական վերլուծության լրացուցիչ տարր: Սակայն նկարի ռենտգենային հետազոտությունը ցույց է տվել, որ խոսքը մարմնի այլ մասին է վերաբերում. թփերում նստած մարդը բնական պահանջներն է հոգում[7]: Այսպիսի դրվագներ կան Բրեյգելի այլ կտավներում ևս («Կաչաղակը կախաղանին», «Մանկական խաղեր»):

Մեկ այլ տեսակետի համաձայն` նկարիչը դատապարտում է Իկարոսի գոռոզությունը` այն հակադրելով հասարակ գյուղացու առօրյա աշխատանքին[8]: Պատահական չէ, որ հողագործի կերպարը նկարի կոմպոզիցիոն կենտրոնն է և ամենավառ գունավորում ունեցող կերպարը: Աչքի են ընկնում նաև հողագործի ոտքերը` ծանր կոշիկներով: Դրանք յուրատեսակ հակադրումն են Իկարոսի ոտքերի, որոնք անօգնական օրորվում են օդում: Հողագործը հաստատուն կանգնած է հողին, իսկ իրականությունից կտրված, երազերով տարված մարդիկ Իկարոսի նման վաղ թե ուշ ամպերից ցած են ընկնելու: Կա նաև հակառակ մեկնաբանությունը. այն ներկայացնում է մարդկության ամենախիզախ, ամենահամարձակ հերոսներից մեկի մահը[9]: Իկարոսի թռիչքը խորհրդանշում է մարդկային մտքի երևակայությունը, մարդու ձգտումը նոր բացահայտումների, նվաճումների: Այս դեպքում նկարը կարող է ընկալվել որպես բացառիկի պարտություն առօրեականի դեմ պայքարում:

Հեղինակային պատկանելություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Իկարոսի անկումը», Վան Բյուրենի թանգարանի օրինակը, մոտ` 1587

Հայտնի են նկարի երկու տարբերակներ: Դրանցից մեկը գտնվում է Բրյուսելի Գեղեցիկ արվեստների թագավորական թանգարանում, իսկ մյուսը` Վան Բյուրեն թանգարանում (Բրյուսել, Բելգիա): Երկու նկարների մեջ կան էական տարբերություններ, սակայն համաշխարհային հռչակ է ձեռք բերել Թագավորական թանգարանի օրինակը: Ներկայումս եթե հատուկ չի նշվում` որ օրինակի մասին է խոսքը, նշանակում է` նկատի ունեն հենց այդ նկարը:

Արվեստագետների շրջանում միասնական կարծիք չկա, թե արդյոք «Իկարոսի անկման» այդ տարբերակը պատկանում է հենց Պիտեր Բրեյգել Ավագին: Նկարի` Բրեյգելի վրձնին պատկանելու կողմնակիցները կարծում են, որ նկարիչը սկզբում պատկերը նկարել է փայտին, այնուհետև անցկացրել կտավին[10]: Սակայն մասնագետների մեծ մասը կարծում է, որ նշանավոր կտավը բնօրինակի ավելի ուշ շրջանի կրկնօրինակն է: Այդ տեսակետն են հաստատում հետազոտությունների արդյունքները, որ 2011 թվականին անցկացրել են բելգիացի հետազոտողներ Դոմինիկ Ալարը և Քրիստինա Կյուրին: Ռենտգենային հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ներկի շերտի տակ կա նկար, որ կրկնօրինակման լրացուցիչ փուլի արդյունք է[7]: Նկարի կատարման տեխնիկան ոչ մի ընդհանրություն չունի Բրեյգելի տեխնիկայի հետ: Ավելին, նկարն այնքան անվարժ ձևով է նկարված, որ թույլ է տալիս ենթադրել, որ հեղինակը կարող է լինել կա'մ Պիտեր Բրեյգել Կրտսերը (նա հոր կտավների շատ կրկնօրինակներ է ստեղծել), կա'մ Բրեյգել Ավագի աշակերտներից մեկը: Դոմինիկ Ալարը և Քրիստինա Կյուրին բերում են այլ փաստարկներ ևս` իրենց հետազոտությունն ավարտելով հետևյալ եզրակացությամբ.

Aquote1.png Նկարը շատ վատ վիճակում է. կտավը տեղ-տեղ պատռված է, որոշ հատվածներում թափվել է ներկի շերտը, առկա են ուշ շրջանի հետքեր: Սակայն պարադոքսալ եղանակով նկարին բաժին հասած բոլոր այս կորուստները գործում են նկարի օգտին: Նկարի անսովոր տեսքը, սյուժեի ներկայացման տարօրինակությունները, ոսկեգույն լաքի թավ շերտը կտավին խորհրդավորություն են հաղորդում, ինչն ուժեղ ազդեցություն է թողնում ժամանակակից մարդու վրա: Այդ իսկ պատճառով ովքեր զգում են այս կտավի հմայքը և անկեղծ հիանում նրանով, չպետք է հիասթափություն ապրեն միայն այն բանի համար, որ այն Բրեյգել Ավագի վրձնին չի պատկանում[7]: Aquote2.png


«Սյուժեի ներկայացման տարօրինակություն» ասելով պետք է հասկանալ Դեդալոսի կերպարի բացակայությունը կտավում և ծովի վրա նստող արևի պատկերումը, մինչդեռ երկնակամարը ողողված է զենիթում կանգնած արևի լույսով: Բան Բյուրենի թանգարանում գտնվող օրինակի վրա չկան այս հակասությունները. Դեդալոսն այնտեղ պատկերված է օդում սավառնելիս, իսկ արևն այնտեղ է, որտեղ պետք է լինի տրամաբանորեն: Բացառված չէ, որ հենց այս տարբերակը լինի Բրեյգելի բնօրինակին մոտ, սակայն շատ արվեստագետներ հակառակն են պնդում: Վան Բյուրենի թանգարանի օրինակի կոմպոզիցիան ավանդական է, ծեծված, մինչդեռ Թագավորական թանգարանի կտավը կարող էր ստեղծել միայն հանճարը[11]:

Ինչպես էլ լինի, Վան Բյուրենի թանգարանի օրինակը ևս Բրեյգելի նկարի բնօրինակը չէ: Ռեֆլեկտոգրաֆիան ցույց է տվել, որ այստեղ ևս ներկի շերտի տակ կա սևագիր նկար, որ միանշանակ Բրեյգելը չի վրձնել[7]: Այն չի պատկանում նաև Թագավորական թանգարանում պահվող կրկնօրինակի հեղինակին: Հնարավոր է, որ երկու կտավներն էլ ստեղծվել են 16-րդ դարի երկրորդ կեսին, սակայն ով է նրանց հեղինակը` այլևս անհնար է իմանալ[7]:

Ազդեցությունն արվեստի այլ գործերի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրական ստեղծագործության մոտիվներով ստեղծված լինելով հանդերձ` Բրեյգելի նկարն ինքն է դարձել ներշնչանքի աղբյուր գրողների ու բանաստեղծների համար: Ուիսթեն Հյու Օդենը կտավին է նվիրել իր ամենահայտնի բանաստեղծություններից մեկը («Musée des Beaux Arts»), ամերիկացի բանաստեղծ Ուիլյամ Կարլոս Ուիլյամսը գրել է «Landscape with the Fall of Icarus», իսկ Գոթֆրիդ Բենը` «Ikarus» բանաստեղծությունը[12][13][14]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Грегори Мартин. Брейгель. — М.: Иск-во, 1992. — ISBN 4-210-02378-8
  2. Мифы народов мира. В 2-х т. — М., 1991—1992. — Т. 1. — С. 363.
  3. Овидий. Собрание сочинений. В 2-х т. — СПб, Биографический институт «Студиа Биографика», 1994. — T. 2. — C. 171
  4. К. Богемская. Пейзаж: страницы истории. — М., Галактика, 1992. — ISBN 5-269-00053-9
  5. Брейгель. Великие художники, т. 49. — М., Директ-Медиа, 2010. — С. 7
  6. С. Л. Львов. Питер Брейгель Старший. — М.: ТЕРРА — Книжный клуб, 1998. — С. 171
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Dominique Allart et Christina Currie. " Trompeuses séductions. La Chute d’Icare des Musées royaux des Beaux-Arts de Belgique "
  8. В. Ф. Мартынов. Фундаментальная культурология [Электронный ресурс]. -Минск : Современные знания, 2010. — С. 276
  9. С. Л. Львов. Питер Брейгель Старший. — М.: ТЕРРА — Книжный клуб, 1998. — С. 172
  10. P. Kockaert. «La chute d’Icare au laboratoire». Nuances, 2003, № 31.
  11. Karl Kilinski. Bruegel on Icarus: Inversions of the Fall.
  12. См. оригинальный текст стихотворения и русский перевод П. Грушко
  13. См. оригинал стихотворения и русские переводы
  14. Анализ стихотворения на русском языке

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ս. Լ. Լվով, Պիտեր Բրեյգել Ավագ — Մ.: Գրքային ակումբ, 1998. — С. 169—173:
  • Կլոդ-Անրի Ռոքե, Բրեյգել կամ երազների վարպետանոց — Մոսկվա : Երիտասարդ գվարդիա: 2000. — 298 էջ:
  • Pietro Allegretti, Brueghel, Skira, Milano 2003. ISBN 00-0001-088-X
  • Beat Wyss, «Pieter Bruegel, Landschaft mit Ikarussturz. Ein Vexierbild des humanistischen Pessimismus», Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1990. ISBN 3-596-23962-1

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]