Պարթենոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Attica 06-13 Athens 57 View from Philopappos - Parthenon.jpg

Պարթենոն (հուն՝ Παρθενών), Աթենքի գլխավոր տաճարը, նվիրված քաղաքի հովանավոր Աթենաս կույսին (հուն. պարթենոս նշ. է կույս)։

Տաճարի շինարարությունը , որը Ֆիդիասի հսկողությամբ ղեկավարել են ճարտարապետներ Իկտինոսը և Կալիկրատեսը, ավարտվել է մ.թ.ա. 432։ Այն կառուցված է Պենտելիկոնի սպիտակ մարմարից։ Եռաստիճան քառանկյուն հարթակի վրա բարձրանում է 46 սյուներ ունեցող դորիական ոճի շենքը։ Սյունների բարձրությունն է 10, 43 մ։ Շենքի երկու ճակտոնները ամբողջապես զարդարված են արձանախմբերով, որոնք պատկերում են Աթենասի ծնունդը (արևելյան ճակտոն) և Ատտիկային տիրելու համար Աթենասի և Պոսեյդոնի ունեցած վեճը (արևմտյան ճակտոն)։ Ֆրիզի 92 սալերի (մետոպեների) վրա պատկերված են դրվագներ գիգանտոմաքիայից, կենտավրոսների և լապիթոսների կռվից, ամազոնուհիների հետ ճակատամարտից և Տրոյական պատերազմից։ Մյուս ֆրիզը, որը ձգվում է սյուներից հետո, պատկերել է Պանաթենական տոնի շքերթը՝ աստվածուհու համար գործած շղարշը տանող աթենուհիների թափորը։ Տաճարի խորքում կանգնած է եղել 12 մ բարձրությամբ Աթենասի արձանը՝ պատրաստած փղոսկրից ու ոսկուց։ Այս արձանը, ինչպես նաև մեծ ֆրիզը, համարվել է Փիդիասի ստեղծագործությունը։ Աթենասի արձանը կանգնած է եղել ավելի քան յոթ հարյուրամյակ և ավերվել է մ.թ.ա. 4 դ-ում։ Դրա արտապատկերումը մնացել է դրամների վրա։

Միջնադարում Պարթենոնը վերածվել է եկեղեցու, թուրքական տիրապետության տարիներին դարձել է մզկիթ, ապա և զինապահեստ։ 1687 թուրք—վենետիկյան պատերազմի ժամանակ Պարթենոնի վրա ընկած ռումբը մեծ ավերածություններ է պատճառել։ 19 - դարի սկզբին Թուրքիայի անգլիական դեսպան Էլջինը բարբարոսաբար ջարդել և տեղից հանել է Պարթենոնի քանդակների մի մասը և տարել Լոնդոն (այժմ այդ քանդակները գտնվում են Բրիտանական թանգարանում)։ Հակառակ այս բոլոր ավերումներին Պարթենոնը այսօր ևս ապշեցնում է համամասնությունների կատարելությամբ և անտիկ ճարտարապետների բարձր վարպետությամբ։[1]

Պատմություն[խմբագրել]

Պարթենոնին նախորդող կառույցներ[խմբագրել]

Ակրոպոլիսում պահպանվել են հնագույն շինությունների հսկայական թվով ճարտարապետական տարրեր և նրանց հիմքերը։ Նրանց պատկանելիությունը աղբյուրներից հայտնի այս կամ այն կառույցին, որպես օրենք, վիճելի է։

Նոր ժամանակներում հայտնի առաջին տաճարը Աթենասինն է, որի գոյությանը համաձայն է աշխարհի գիտնականների մեծամասնությունը, կառուցվել է Ակրոպոլիսում, հավանաբար Պիսիստրատեսի օրոք։ Տաճարը կոչվում է նաև, ինչպես հետագայում և արդի շրջանում Պարթենոն, Հեկատոմպեդոնիս, այսինքն՝ հարյուր ոտնաչափ (երկարության չափ, որ հավասար է 30 սմ)։ Տաճարի կառուցումը Պսիստրատեսի՝ Աթենքի կառուցապատման և զարգացման քաղաքականության օրգանական մասն էր։ Հեկատոմպեդոնիսը ինչ-որ ձև նաև համարվում է Էրեխտեյոնիսի նախորդը (աթենական պոլիսի բոլոր գլխավոր սրբությունները պահպանվում էին այնտեղ)։ Այժմ ապացուցված է, որ երկար ժամանակ Հեկատոմպեդոնիսին վերագրվող հիմքը չունի անհրաժեշտ երկարություն, որպեսզի նրա վրա կառուցվեր հարյուր ոտնաչափ երկարությամբ սենյակ և հետևաբար, չի կարող լինել վերոհիշյալ տաճարը։ Բայց տաճարի գոյությունն ինքնին չի բացառվում։ Պարսկական աղբի միջից գտնվել են նրա երկու վերնաճակատները և այլ մասեր։

Մարաթոնի ճակատամարտից հետո անմիջապես սկսվեց Աթենքի նոր տաճարի կառուցումը, որը աղբյուրներում հիշատակվում է որպես Օփիստոդոմիս։ Տաճարը տեղակայված էր ներկայիս Էրեխտեյոնիսի և Պարթենոնի միջև։ Տաճարի շինարարությունն ակնհայտ է, որ չի ավարտվել պարսիկների հետ վերսկսված պատերազմի և Աթենքի մոտալուտ թալանի պատճառով։ [2] Այս շինությունից Էրեխտեյոնիսի հյուսիսային պատի մոտ մնացել են միայն սյուների թմբուկները։ Հին Պարթենոնի մասերը Պերիկլեսի ժամանակաշրջանում օգտագործվել են Ֆիդիասի կողմից Ակրոպոլիսը կառուցելու համար։

Շինարարություն[խմբագրել]

Աթենքի Ակրոպոլիսը

Հունա-պարսկական պատերազմների ավարտից հետո` Պերիկլեսի կառավարման ժամանակաշրջանում, արդեն պատրաստված հրապարակում որոշվեց կառուցել նոր, ավելի փառահեղ ու շքեղ տաճար։ Կառուցմանը ներգրավեցին այն ժամանակ լավագույն նկարիչները, և ծախսվեցին ահռելի միջոցներ։ Պարթենոնի շինարարներ են համարվում հին հույն ճարտարապետներ Իկտինեսը և Կալիկրատեսը։ Դասական հետազոտողները կարծում են, որ առաջինին պատկանում է կառույցի նախագիծը, իսկ երկրորդը ղեկավարում էր կառուցապատման աշխատանքները։ Հանճարեղ ճարտարապետ Ֆիդիասը կատարեց երեսպատումը և Պերիկլեսի հետ հետևում էր շինարարությանը։

Շինարարության սկզբի ամսաթիվը գիտնականները կարողացան ճշգրիտ որոշել մարմարե փոքրիկ տախտակների շնորհիվ, որոնց վրա աթենական իշխանությունը պոլիսի բնակչությանը ներկայացնում էր պաշտոնական հրահանգներն ու ֆինանսական հաշվետվությունները։ Աթենացիների համար նման գրառումները ծախսերը վերահսկելու և գանձարանը թալանելուց զերծ պահելու միջոց էին։ Պարթենոնը կառուցեցին մ.թ.ա. 446-447 թվականներից (Հին Հունաստանում տարին սկսվում էր ամառային գիշերահավասարից) տասը տարիների ընթացքում։ Առաջին տարում միջոցներ տրամադրվեցին պենթելական մարմար գտնելու և քաղաք տեղափոխելու համար։[3] Մ.թ.ա. 444-443 թվականներին փայտի համար նախատեսված ծախսերը կապված էին շինարարական անտառների կառուցման հետ։ Այն մասին, որ մ.թ.ա. 438-437 թվականներին Աթենաս Պալլասի արձանը Ֆիդիասը ավարտել էր, վկայում է աշխատանքների ավարտից հետո մնացած ոսկու վաճառքը։[4] Տաճարի օծումը տեղի ունեցավ Պանաթենասի տոնի ժամանակ՝ մ.թ.ա. 438 թվականին, բայց ձևավորումը (հիմնականում քանդակագործական աշխատանքները) շարունակվեցին մինչև մ.թ.ա. 432 թվականը։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Դիցաբանական բառարան, Երևան, 1985, էջ 187–188։
  2. Геродот "История" 8, 53
  3. Manolis Korres. From Pentelicon to the Parthenon
  4. Lisa Kallet. Accounting for culture in Fifth-Centure Athens//Democracy, Empire, and the Arts in Fifth-Century Athens. — Cambridge, Massachusetts, — 1998