Մայքլ Ֆարադեյ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մայքլ Ֆարադեյ
Michael Faraday
Faraday Cochran Pickersgill.jpg
Ծնվել է սեպտեմբերի 22, 1791
Ծննդավայր Սյուրեյ
Մահացել է օգոստոսի 25, 1867({{padleft:1867|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:25|2|0}})[1] (75 տարեկանում)
Մահվան վայր Հեմփթոն Քորթ
Քաղաքացիություն Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա
Գործունեություն ֆիզիկոս, քիմիկոս, գիտնական և գյուտարար
Պարգևներ և
մրցանակներ՝
Արվեստի և գիտության ոլորտում վաստակների շքանշան, Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Կոպլիի մեդալ, Կոպլիի մեդալ և Թագավորական մեդալ
Անդամություն՝ Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա, Լեոպոլդինա, Շվեդական թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիա, Պետերբուրգի Գիտության ակադեմիա և Հունգարական Գիտությունների ակադեմիա
Ստորագրություն Michael Faraday signature.svg

Մայքլ Ֆարադեյը (անգլ.՝ Michael Faraday, սեպտեմբերի 22, 1791 - օգոստոսի 25, 1867), անգլիացի քիմիկոս և ֆիզիկոս, Լոնդոնյան թագավորական միության (1824) և շատ ուրիշ առաջատար կազմակերպությունների անդամ, այդ թվում՝ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի անդամ (1830

Կենսագրություն[խմբագրել]

Վաղ տարիներ[խմբագրել]

Ծնվել է 1791 թվականի սեպտեմբերի 22 Լոնդոնի արվարձանում, դարբնի ընտանիքում։ 13 տարեկանից աշխատել է գրքերի խանութում որպես առաքիչ, այնուհետև տպարանում՝ որպես աշակերտ։ Զբաղվել է ինքնակրթությամբ՝ կարդալով քիմիայի և էլեկտրականության մասին գրքեր, կարդալու ընթացքում փորձեր անելով։

1870 թվական

1813 թվականին պատվիրատուներից մեկը Ֆարադեյին է նվիրել Թագավորական Ինստիտուտում Համֆրի Դեվիի դասախոսություններին մասնակցելու հրավիրատոմս, որն էլ վճռորոշ դեր է խաղացել նրա կյանքում։ Դեվիի շնորհիվ Թագավորական ասոցիացիայում ստացել է ասիստենտի տեղ։ 1813-1815 թվականներին Դեվիի հետ շրջել է Եվրոպայում, այցելել մի շարք երկրների լաբորատորիաներ։ 1824 թվականին Ֆարադեյն ընտրվել է Թագավորական ընկերության անդամ, 1825 թվականին դարձել է Թագավորական ասոցիացիայի լաբորատորիայի տնօրեն։

1913 թվական

Լայն ճանաչում են ստացել նրա հրապարակային դասախոսությունները։

Փորձերի արդյունքում հայտնաբերվեց էլեկտրոլիզի օրենքը (Ֆարադեյի օրենքներ1830-ականներին առաջարկել է դաշտի հասկացությունը, 1845 թվականին առաջին անգամ օգտագործել է «մագնիսական դաշտ» տերմինը, իսկ 1852 թվականից ձևակերպել է դաշտի տեսությունը։

Նրա անունով է կոչվում իր փորձարկած գլանը, որով կարելի է չափել էլեկտրական լիցքը, իր անունն է ստացել նաև ֆիզիկական այն երևույթը, երբ կատարվում է հաստատուն մագնիսական դաշտի ուժագծերի երկայնքով նյութում տարածվող էլեկտրամագնիսական ալիքի (օրինակ, գծայնորեն բևեռացված լույսի) բևեռացման հարթության պտույտ։

Մահացել է 1867 թվականի օգոստոսի 25-ին։

Թագավորական ինստիտուտի լաբորանտ[խմբագրել]

Ֆարադեյը և Դանիելը

Մայքլը ոչ միայն հետաքրքրությամբ լսեց, այլ նաև մանրամասն գրի առավ և կազմեց Դևիի 4 դասախոսությունները, որը ուղարկել էր նրան նամակի հետ միասին, խնդրանքով, որ աշխատանքի ընդունի նրան Թագավորական ինստիտուտ։ Այդ, ինչպես ինքը՝ Ֆարադեյը արտահայտվեց, «խիզախ և միամիտ քայլը» որոշիչ ազդեցություն ունեցավ նրա ճակատագրի վրա։ Պրոֆեսորը, ինքն անցնելով ճանապարհը դեղագործի աշակերտից մինչև լորդ, հիացած էր պատանու ծավալուն աշխատանքով, բայց այդ պահին ինստիտուտում չկային թափուր աշխատատեղեր, և Մայքլի խնդրանքը կատարված էր միայն մի քանի ամիս անց։ 1813 թվականի սկզբին Դևին, ով ինստիտուտում քիմիական լաբորատորիայի տնօրենն էր, հրավիրեց 22-ամյա պատանուն Թագավորական ինստիտուտի լաբորանտի ազատված տեղ։

Ֆարադեյի պարտականությունների մեջ էին մտնում հիմնականում օգնություն պրոֆեսորներին և ինստիտուտի մնացած դասախոսներին դասախոսության պատրաստման հարցում, նյութական արժեքների հաշվառում և խնամք։ Բայց նա ջանում էր օգտագործել ցանկացած հնարավորություն իր կրթությունը լրացնելու համար, և առաջին հերթին՝ ուշադիր լսում էր բոլոր պատրաստած դասախոսությունները։ Միաժամանակ Ֆարադեյը, Դևիի բարյացակամ աջակցությամբ, անց էր կացնում սեփական քիմիական փորձերն իրեն հետաքրքրող հարցերով։ Իր աշխատանքային պարտականությունները Ֆարադեյը կատարում էր այնպես ուշադիր և հմտորեն, որ շուտով դառնում է Դևի անփոխարինելի օգնականը։

1813 թվականի աշնանը Ֆարադեյը պրոֆեսորի և նրա կնոջ հետ, որպես օգնական և քարտուղար, ուղևորվեց երկամյա ճանապարհորդության դեպի Եվրոպայի գիտական կենտրոններ, քիչ առաջ պարտված Նապոլեոնին։ Այս ճանապարհորդությունը Ֆարադեյի համար մեծ նշանակություն ունեցավ. Դևիին, ինչպես համաշխարհային մասշտաբով նշանավոր անձնավորություն, դիմավորում էին այդ ժամանակների շատ աչքի ընկնող գիտնականներ, այդ թվում՝ Անդրե Ամպերը, Միշել Շևրոլը, Ժոզեֆ Լուի Գեյ-Լյուսակը և Ալեսսանդրո Վոլտան։ Նրանցից ոմանք ուշադրություն դարձրին փայլուն հնարավորություններով երիտասարդ անգլիացուն։

Ճանապարհ դեպի գիտություն (1815-1821)[խմբագրել]

Երիտասարդ Ֆարադեյը

1815 թվականի մայիսին Արքայական ինստիտուտ վերադառնալուց հետո Ֆարադեյն անցնում է ինտենսիվ աշխատանքի օգնականի նոր պաշտոնում, որն ուներ բավականին բարձր վարձատրություն՝ ամսական 30 շիլլինգ։ Նա շարունակեց ինքնուրույն գիտական հետազոտությունները, որոնցով զբաղվում էր մինչ ուշ գիշեր։ Արդեն այս ժամանակ ի հայտ են գալիս Ֆարադեյի տարբերիչ հատկանիշները՝ աշխատասիրությունը, մեթոդիկությունը, փորձերի կատարման մանրամասնությունը, ձգտումը թափանցել հետազոտվող խնդրի խորքը։ 19-րդ դարի առաջին կեսին նա արժանանում է «փորձերի արքայի» համբավին։ Ամբողջ կյանքի ընթացքում նա պահում էր իր փորձերի կոկիկ լաբորատոր օրագրեր (հրատարակվել են 1931 թվականին)։ Էլեկտրամագնիսականության թեմայով վերջին փորձը նշվում է համապատասխան օրագրում 16041 համարով։ Ընդհամենն իր կյանքի ընթացքում Ֆարադեյն անցկացրել է շուրջ 30000 փորձ։[2]

1816 թվականին ի հայտ եկավ Ֆարադեյի առաջին տպագիր աշխատությունը (տոսկանական կրաքարի քիմիական բաղադրության վերլուծության մասին), հաջորդ 3 տարիների ընթացքում հրապարակումների քանակն անցավ 40-ը, հիմնականում քիմիայի թեմայով։ Սկսվում է Ֆարադեյի նամակագրությունը եվրոպական մեծ ֆիզիկոսների ու քիմիկոսների հետ։ 1820 թվականին Ֆարադեյն անցկացնում է մի քանի փորձ նիկելի հավելումներով պողպատի ձուլման վերաբերյալ։ Այս աշխատանքը համարվում է չժանգոտող պողպատի հայտնագործումը, որն այն ժամանակ չհետաքրքրեց մետաղագործներին։[3]

1821 թվականին Ֆարադեյի կյանքում տեղի ունեցան մի քանի կարևոր իրադարձություններ։ Հուլիսին նա ամուսնացավ 20-ամյա Սարա Բերնարդի հետ (անգլ.՝ Sarah Barnard, 1800-1879), ով իր ընկերոջ քույրն էր։ Ժամանակակիցների խոսքերով ամուսնությունը երջանիկ էր, Մայքլն ու Սարան միասին ապրեցին 46 տարի։ Ամուսիններն ապրոմ էին Արքայական ինստիտուտի վերին հարկում։ Քանի որ երեխա չունեին, դաստիարակում էին իրենց որբ մանկահասակ զարմուհի Ջեյնին. Ֆարադեյը նաև միշտ հոգ էր տանում իր մոր՝ Մարգարեթի, մասին (մահացավ 1838 թվականին)[4]։ Ինստիտուտում Ֆարադեյը ստացավ Արքայական ինստիտուտի շենքի ու լաբորատորիաների տեխնիկական տեսուչի (անգլ.՝ Superintendent of the House) պաշտոնը։ Վերջապես, նրա փորձնական հետազոտությունները սկսեցին անվերադարձ ուղղվել դեպի ֆիզիկան։ Ֆիզիկայի թեմայով մի քանի արժեքավոր աշխատություններ, հրապարակված 1821 թվականին, ցույց տվեցին, որ Ֆարադեյը բավականին կայացել է, որպես խոշոր ֆիզիկոս։ Դրանցից ամենակարևորն էր համարվում էլեկտրաշարժիչի հայտնագործման մասին հոդվածը, որից փաստորեն սկսում է արդյունաբերական էլեկտրատեխնիկան։

Էլեկտրաշարժիչի ստեղծումը․ գիտական հանրաճանաչություն (1821-1830)[խմբագրել]

1820 թվականից Ֆարադեյին չափազանց հետաքրքրեց էլեկտրականության և մագնիսականության միջև կապերի հետազոտության խնդիրը: Այդ ժամանակ արդեն գոյություն ուներ հիմնականում մշակված էլեկտրոստատիկայի գիտությունը՝ շնորհիվ Կառլ Գաուսի և Ջորջ Գրինի ջանքերի: 1800 թվականին Ալեսանդրո Վոլտան բացահայտեց մշտական հոսանքի հզոր աղբյուր («վոլտի սյուն»), և արագորեն սկսեց զարգանալ նոր գիտությունը՝ էլեկտրոդինամիկան: Միանգամից ստեղծվեցին երկու վաստակավոր հայտնագործությունները՝ էլեկտրոլիզը (1800) և էլեկտրական աղեղը (1802):

Սակայն կարևոր իրադարձությունները սկսվեցին 1820 թվականին, երբ Էրստեդը փորձով բացահայտեց մագնիսական սլաքի շեղումը հոսանքի աշխատանքի ժամանակ: Էլեկտրականությունը և մագնիսականությունը կապող առաջին տեսությունները առաջ են քաշել Բիոն, Սավարը՝ նույն թվականին, և ավելի ուշ Լապլասը (Բիո-Սավարա-Լապլասի օրենք), Անդրե Մարի Ամպերը, սկսելով 1822 թվականից, հրապարակեց էլեկտրոմագնիսականության իր թեորեմը, ըստ որի, երկարատև փոխազդեցությունը երկու հոսանքակիր հաղորդալարերի առաջնային երևույթն է: Ամպերի բանաձևը հոսանքակիր երկու լիցքերի փոխազդեցության մասին անցավ դասագրքերի մեջ: Դրանցից բացի, Ամպերը բացահայտեց էլեկտրամագնիսը (սոլենոիդ):

Մի քանի փորձերից հետո Ֆարադեյը 1821 թվականին հրապարակեց տրակտատ «Մի քանի նոր էլեկտրոմագնիսների աշխատանքի և մագնիսականության տեսության մասին», որտեղ ցույց տվեց, ինչպես ստիպել մագնիսական սլաքին անընդհատ շեղվել մագնիսական բևեռներից մեկի շուրջը: Էությամբ այս կոնստրուկցիան իրենից ներկայացնում էր դեռևս անավարտ, բայց լիովին հարմար էլեկտրաշարժիչ, առաջին անգամ աշխարհում գոյություն ունեցող անընդհատ էլեկտրական էներգիայի փոխակերպում մեխանիկականի[5]: Ֆարադեյի անունը դառնում է աշխարհով հայտնի:

Ֆարադեյի դիմանկարը, նկարիչ Թոման Ֆիլիպս

1821 թվականի վերջում, որը Ֆարադեյի համար ամբողջովին հաղթական էր, մթնեցրեց զրպարտանքը: Հայտնի քիմիկոս և ֆիզիկոս Վիլյամ Վոլլաստոնը բողոքեց Դևիին, որ Ֆարադեյի փորձը սլաքների պտտման հետ իր վոլլաստոնյան գաղափարի (փորձնականորեն երբեք չիրականացված) գրագողությունն է: Պատմությունը հրապարակային դարձավ, և Ֆարադեյին պատճառեց ոչ պակաս տհաճություն: Դևին դարձավ Վոլլաստոնի կողմնակից, իսկ Ֆարադեյի հետ հարաբերութունները նկատելիորեն վատթարացան: Հոկտեմբերին Ֆարադեյը հասավ անհատական հանդիպման Վոլլաստոնի հետ, որտեղ պարզաբանեց իր դիրքը, և տեղի ունեցավ հաշտություն: Սակայն 1824 հունվարին, երբ Ֆարադեյը ընտրվեց Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ, Դևին՝ այդ ժամանակվա թագավորական հասարակության նախագահը, միակն էր, ով քվեարկեց դեմ[6] (Վոլլաստոնը քվեարկեց կողմ)[7]: Ֆարադեյի և Դևիի հարաբերությունները հետագայում լավացան, բայց կորցրին նախկին մտերմությունը, չնայած Դևին սիրում էր կրկնել, որ Ֆարադեյի բոլոր հայտնագործություններից ամենանշանակալիցը «Ֆարադեյի բացահայտումն է»[8]:

Ֆարադեյի գիտական գործունեության ընդունումը դարձավ նրա ընտրվելը Փարիզի գիտությունների ակադեմիա՝ որպես թղթակից անդամ (1823): 1825 թվականին Դևին որոշեց թողնել Թագավորական ինստիտուտի լաբորատորիայի ղեկավարումը և առաջարկեց Ֆարադեին նշանակել ֆիզիկայի և քիմիայի լաբորատորիաների տնօրեն, որը շուտով իրականացավ: Դևին մահացավ շարունակական հիվանդությունից 1829 թվականին:

Էլեկտրոմագնիսականության ֆարադեյական ուսումնասիրությունների սկզբնական հաջողություններից հետո սկսվեց տասամյա դադարը, և մինչև 1831 թվականը նա գրեթե չի հրապարակել աշխատանքներ այդ թեմայով: Փորձերը չէին տալիս ցանկալի արդյունք, նոր պարտականությունները խանգարում էին, հնարավոր է նաև ազդեցություն թողեց 1821 թվականի տհաճ սկանդալը[9]:

1830 թվականին Ֆարադեյը ստացավ պրոֆեսորական կաֆեդրա՝ սկզբում Թագավորական ռազմական ակադեմիայում (Վուլիջ), իսկ 1833 թվականին՝ նաև Թագավորական ինստիտուտում (քիմիայից): Նա դասախոսություններ է կարդացել ոչ միայն Թագավորական ինստիտուտում, այլ նաև մի քանի այլ կազմակերպություններում և խմբակներում: Ժամանակակիցները չափազանց բարձր են գնահատել Ֆարադեյի դասավանդման հմտությունները, որոնք ունակ են համատեղել դիտողականությունը և հասանելիությունը՝ խորությամբ քննելով առարկան[10]: Նրա հայտնի գիտական գլուխգործոցը երեխաների համար՝ «Մոմի պատմությունը» (հայտնի դասախոսություններ, 1861) մինչ այսօր հրատարակվում է:

Պատկերասրահ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Record #118531921 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է ապրիլի 9-ին 2014:
  2. Ryan D. Tweney. Faraday’s notebooks: the active organization of creative science. In: Physics Education. Vol 26, № 5, Institute of Physics Publishing, 1991, p. 301—306
  3. «Մայքլ Ֆարադեյի կենսագրությունը»։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-05-20-ին։ http://www.webcitation.org/6Gkv5d8xg։ 
  4. Кудрявцев П. С., 1974, Том I, С. 438.
  5. Радовский М. И., 1936
  6. Цейтлин З., 1939
  7. Радовский М. И., 1936
  8. Цейтлин З., 1939
  9. Hamilton, James (2004). A Life of Discovery: Michael Faraday, Giant of the Scientific Revolution. New York: Random House. ISBN 1-4000-6016-8, pp. 165—171, 183, 187—190.
  10. Радовский М. И., 1936
  11. Մայքլ Ֆարադեյ
  12. Կենսագրության արխիվ. Մաքյլ Ֆարադեյ