Քանոն (երաժշտական գործիք)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search


HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Քանոն
Քանոն
Քանոն .jpg
Որակավորում Աղելարային կսմիթային նվագարան
Kanun (instrument) Վիքիպահեստում

Քանոն, աղելարային կսմիթային նվագարան, իրանը՝ 30-90 սմ, սեղանաձև, իրար ամրացված առանձին փայտերից, որի վրայի դեկան երկու երրորդով լորենու կամ եղևնու փայտից է, մեկ երրորդով՝ թաղանթապատ, թաղանթը փուչիկից (եզան լավ մշակված, այծի, ոչխարի կամ գառան կաշվից)։ Ունի 24-26 եռակի լարեր, հիմնականում աղիքից։ Նվագում են մատներին հագցրած մատնոցի մեջ դրած կնտնտոցով (հարիչով)։


Քանոնի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբեր նվագարաններ, այդ թվում՝ նաև քանոն ներկայացնող հայկական մանրանկար՝ 16-րդ դարի ձեռագրից: Աշխարհում պահպանված քանոն պատկերող ամենահին նկարը:

Միջագետքում, դեռևս շումմերական պետության ժամանակաշրջանում, ծագում է լարային-հարվածային սանթուր նվագարանը, որը շուտով տարածվում է Իրանում, Հայաստանում, Ասորիքում և հասնում մինչև Միջին Արևելք: Փոխանցվելով տարբեր ժողովուրդների, սանթուրն անցնում է զարգացման և կատարելագործման տարբեր ուղիներ՝ հիմք դնելով նվագարանի տարատեսակներին: Սակայն սանթուրի զարգացումը հիմք է հանդիսանում նաև մի շարք այլ նվագարանների ստեղծման, որոնք կառուցվածքի, արտաքին տեսքի առումով թեև ունեն որոշ ընդհանրություններ սանթուրի հետ, սակայն արդեն ձևավորված նոր նվագարաններ էին, որոնք հետագա դարերում անցան կատարելագործման ուրույն ուղիներ: Այդպիսի նվագարաններից մեկն էլ քանոնն է: Քանոնը ևս Արևելքի ժողովուրդների մոտ գոյություն ունի խորը անցյալից և խիստ տարածված է արաբական աշխարհում, ներկայիս Թուրքիայում, իսկ նվագարանի տարատեսակները լայնորեն գործածվում են Հայաստանում և բալկանյան երկրներում: Որպես հիմնական տարատեսակներ տարբերակվում են արաբական քանունը, պարսկական գանունը և հայկական քանոնը: Քանոնը հայերին հայտնի է դեռևս վաղ միջնադարից: Թեև քանոն նվագարանը դարավոր կատարելագործման ճանապարհ է անցել, սակայն նրա ծագումնաբանության վերաբերյալ նյութերն իրենց հարստությամբ աչքի չեն ընկնում։ Ըստ առասպելական տվյալների, քանոնի նախատիպերը Ք.ա. 2-րդ հազարամյակում հանդիպել են հեռավոր և մերձավոր արևելքում[փա՞ստ]։

Ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում ևս քանունը լայն տարածում ուներ, որտեղ միջնադարում հաստատված թյուրքական ցեղերը ժամանակի ընթացքում յուրացրին այն նվագելու հմտությունները և ներառեցին իրենց՝ կամաց-կամաց ձևավորվող մշակույթի մեջ: Սակայն ավելի ուշ շրջանում նվագարանն Ադրբեջանի տարածքում կարծես մոռացության է մատնվում: Հայտնի է, որ 20-րդ դարի սկզբին քանոն էր նվագում ադրբեջանցի երգահան Մեշադի Ջամիլ Ամիրովը, և նրանից հետո մինչև 20-րդ դարի կեսերը քանոնը հազվադեպ էր գործածվում ադրբեջանական երաժշտության մեջ: Մինչդեռ նույն ժամանակահատվածում նվագարանը Հայաստանում շարունակում էր լայնորեն կիրառվել:



Հայկական քանոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քամանչահարի և քանոնահարի պատկեր՝ Գեղարքունիքի մարզի Հացառատ գյուղի մի տապանաքարի վրա (16-րդ դար):

5-րդ դարի առաջին կեսին աստվածաշնչի թարգմանության միջոցով են ընդհանրանում քանոնատիպ գործիք նշանակող ուրիշ անուններ ևս։ Ժողովրդական պրոֆեսիոնալ երաժշտության, գործիքային անսամբլների, գործիքային նվագի բարձրարվեստ կատարման մանրամասն նկարագրությունները մեզ են հասել՝ պատմիչների, մատենագիրների, ազգագրագետների միջոցով։ Հիշատակումները պատկանում են՝ Մովսես Խորենացուն, Փավստոս Բուզանդին, Հովհաննես Երզնկացուն, Առաքել Սյունեցուն, Հակոբ Ղրիմեցուն, Նարեկացուն։ Աշխարհիկ ժանրում մեծ տարածում են գտել լարային գործիքների տարատեսակները։ Գործիքային անսամբլները, ըստ պատմիչներ՝ Խորենացու և Բուզանդի տարածում են ստացել քաղաքային կենցաղում, արքունիքում և դղյակներում։ Լարայիններից տարածված են եղել՝ քնար, տավիղ, ջնար և այլն։ Քնար հավաքական անվան ներքո են հասկացվել՝ լիրան, սազը, թամբուրը, ուդը և նմանատիպ նվագարանները։

Հեթանոս Հայաստանում տարբեր կրոնածիսական արարողությունները և այլ տոնախմբությունները ուղեկցվել են բազմաբնույթ երաժշտությամբ։ Պատմիչները հիշատակում են քնարահարներից կազմված անսամբլների մասին, որոնց մասնակցությունը պարտադիր էր արքունական խնջույքներին։ Խորենացին «Հայոց պատմության» մի շարք հատվածներում նշում է ժողովրդական պրոֆեսիոնալ երաժշտության մեջ տեղ գտած քնարի նվագակցությամբ կատարվող երգեր, որոնք ստացել են «քնարական քերդ» անվանումը։

10-15-րդ դարերում Հովհաննես Երզնկացին հիշատակում է չորեքաղյան քնարի գոյության, իսկ Առաքել Սյունեցին՝ ութլարանի քնարի մասին։ Հակոբ Ղրիմեցին տալիս է գործիքային նվագի բարձրարվեստ կատարման մանրամասն նկարագրությունը և հիշատակում՝ սանդիր, ղանոն, ստղանոն բազմալար գործիքները[1]։ Բազմալար անկոթ գործիքներից նշում է տասնաղի քնարը և քառասուն լարանի սանդիրը, որը սանթուրն է, յոթանասուն լարանի ղանոնը, որը քանոնն է։ Նկարագրում է լարման պրոցեսը, ինչպես է քնարը ոտքերին դրվում և գործիքը ինչ փայտից է պատրաստվում։ Հայկազյան «Բառ» գրքի հեղինակները նույնպես անդրադարձել են կսմիթահար և անկոթ նվագարաններին քնարի դիմաց գրելով՝ ջնար, սաղմոսարան, կիթառ, տավիղ, փամբիռ, բարբութ։ Ըստ Բուզանդի հաղորդման, Պապ թագավորի սպանության օրը ելույթ է ունեցել գուսանների մի ամբողջ անսամբլ, որոնք իրենց նվագն են մատուցել արքային։ Նրանց կազմում ընդգրկված են եղել՝ սրնգահարներ, թմբկահարներ, քնարահարներ, փողահարներ յուրաքանչյուրն իր արվեստով պես-պես։

Քնարահարք ասելով, Բուզանդը նկատի է ունեցել միևնույն ընտանիքին պատկանող, մի քանի գործիքներ նվագող երաժիշտների։ Քանոնատիպ գործիքների մեջ ընդհանրացված են սաղմոսարանը և տասնաղի սաղմոսարանը։ Աստվածաշնչում գրված է քնարով տիրոջը գոհացնելու, տասթելավոր սաղմոսարանով սաղմոս երգելու մասին։ Մեր մանրանկարիչները ևս պատկերել են սաղմոսարանը Դավիթ մարգարեի ծնկներին, թե ինչպես է Դավիթը քնարը վերցրել ու նվագել իր ձեռքով։ Սաղմոսարան նվագարանը հիշատակվել է Նարեկացու տաղերից մեկում։ Տաղում պատկերված են քնարն ու սաղմոսարանը, որտեղ երգվել է Քրիստոսի հարության մասին։ Մատենադարանում է պահպանվում 1704 թվականին Կեսարիայում գրված սաղմոսագիրքը, որի արծաթյա կազմին պատկերված է քանոնատիպ նվագարան։

15-16-րդ դարերի հայկական տապանաքարերի վրա հանդիպում ենք հնագույն նվագարարանների քանդակների, որոնք խորհրդանշել են անսահման սերն ու հարգանքը ժողովրդական նվագարանների և վարպետ կատարողների հանդեպ։ Մարտունու շրջանի Գեղահովիտ և Սիսիանի Անգեղակոթ գյուղերի միջնադարյան գերեզմանոցներում հայտնաբերված են տապանաքարեր պատկերված՝ սազ, քամանչա, քանոն և այլ նվագարաններով[2]։

Կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանոն

Հայկական քանոնն ունի զուգահեռակողմ սեղանի ձև։ Երկարությունը 80-90 սմ է, լայնությունը՝ 30-40 սմ։ Գործիքի երեսի 2/3-ը դեկա է, իսկ 1/3-ը աջ կողմից պատված է թաղանթով, որի կաշին լավ մշակված է։ Թաղանթապատ հատվածի վրա է տեղադրված հենակը։ Հիմնականում ունի քսաներկու երեքական, չորս երկուական լարեր։ Քանոնի լարերի թիվը մշտապես տատանվում է, առկա են յոթանասուներկու, յոթանասունհինգ, մասնակի դեպքերում՝ յոթանասունութ։ Քանոնի աջ հատվածում են տեղակայված հիսուն պողպատյա մանդալներ՝ երկուական շարքով։ Նվագելու ընթացքում, ձախ ձեռքով մանդալը բարձրացվում և իջեցվում է կես տոնով։ Մանդալների կողքով տեղակայված են ականջները։ Լարելու համար օգտագործվում է բանալի, որն ամրանալով ականջներին և պտտելով, ձգում կամ թուլացնում է լարը։ Լարվածքը մաժոր դիատոնիկ շարքով է, ռե տոնայնությամբ, հիմնականում երեք օկտավ հնչյունածավալով՝ փոքր օկտավայի սոլից մինչև երրորդ օկտավայի ռե։ Շարժական հատուկ բռնակների միջոցով ամեն լարախմբի համար 2 առանձին բռնակ կա։ Արևելյան կոչվող քանոնների մեջ հանդիպում են ավելի բարդ տեսակներ։

Քանոնը նվագում են ծնկներին դրած՝ ձախ ոտքը աջի վրա։ Նվագարանը կսմիթային է կատարողը լարերին հպվում է հատուկ հարմարանքի միջոցով, որը կոչվում է մեդիատոր։ Մեդիատորը պատրաստված է ոսկրանյութից, մատներին ամրանում է՝ մատնոցի օգնությամբ։ Քանոն նվագարանը պատրաստվում է լորենու, ծիրանենու, եղևնու, ընկուզենու, հաճարենու, չինարու փայտից։ Նվագարանի տեմբրը զրնգուն է, առանձնանում է քաղցր, յուրատիպ հնչողությամբ։ Քանոնը մենակատարային և անսամբլային նվագարան է։ Քանոնը ոտքերին ենք դնում այնպես, որ նվագելու ժամանակ չընկնի։ Քանոնն ունի նաև մանդալներ, ականջեր և հենակ։


Բաս-քանոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Բաս-քանոն
Բաս Քանոն Նվարդ

Քանոնի այս նոր տարբերակը հեղափոխություն է հայ երաժշտության մեջ։ Այս գործիքի ստեղծման գաղափարի հեղինակն է կոմպոզիտոր՝ Արա Գևորգյանը, իսկ գործիքը պատրաստել է Ալբերտ Զաքարյանը։ Ստեղծվել է քանոնից էականորեն տարբերվող գործիք։ Բաս-քանոնը աշխարհում առաջին նման գործիքն է։ Այն պատրաստված է ամուր փայտից, որը բերված է Տուապսե քաղաքից։ Գործիքն ունի կոնտրաբասի տասնվեց լար։ Քանոնը ունի մանդալներ, որոնք նվագելու ժամանակ բարձրացվում և իջեցվում են, իսկ այս գործիքը չունի մանդալներ։ Ձայնածավալը բաս-քանոնի մեկ օկտավայից ավել է։ Յուրահատուկ է նաև, որ գործիքներն կրում են հայկական կանացի անվանումներ՝ «Ալվարդ», «Նվարդ», «Գոհար»[3][4]։



-----------------------------------------------------------

Տեսադարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]