Քանոն (երաժշտական գործիք)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Քանոն
Քանոն (երաժշտական գործիք)
Քանոն նվագարան.jpg
Տեսակ երաժշտական գործիք
Որակավորում Աղելարային կսմիթային նվագարան
Kanun (instrument) Վիքիպահեստում


Քանոն, աղելարային կսմիթային նվագարան, իրանը՝ 30-90 սմ, սեղանաձև, իրար ամրացված առանձին փայտերից, որի վրայի դեկան երկու երրորդով լորենու կամ եղևնու փայտից է, մեկ երրորդով՝ թաղանթապատ, թաղանթը փուչիկից (եզան լավ մշակված, այծի, ոչխարի կամ գառան կաշվից)։ Ունի 24-26 եռակի լարեր, հիմնականում աղիքից։ Նվագում են մատներին հագցրած մատնոցի մեջ դրած կնտնտոցով (հարիչով)։

Լարվածքը մաժոր դիատոնիկ շարքով է, ռե տոնայնությամբ, հիմնականում երեք օկտավ հնչյունածավալով։ Շարժական հատուկ բռնակների միջոցով ամեն լարախմբի համար 2 առանձին բռնակ կա։ Բանալիի օգնությամբ կես տոն բարձրացվում կամ իջեցվում է հենց նվագի ընթացքում՝ ձախ ձեռքով։ Քանոնը լարում ենք բանալու օգնությամբ։

Քանոնը նվագում են ծնկների վրա, ձախ ոտքը աջի վրա դրած, միաձայն, երկձայն և բազմաձայն հնչողությամբ։ Քանոնը մենակատարային և անսամբլային նվագարան է։ Քանոնը ոտքերին ենք դնում այնպես, որ նվագելու ժամանակ չընկնի։ Քանոնն ունի նաև մանդալներ, ականջեր և հենակ։

Հայ քանոնահարուհի Մարիաննա Գևորգյան

Հայկական քանոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայկական քանոնն ունի զուգահեռակողմ սեղանի ձև։ Երկարությունը 80-90 սմ է, լայնությունը՝ 30-40 սմ։ Գործիքի երեսի 2/3-ը դեկա է, իսկ 1/3-ը աջ կողմից պատված է թաղանթով, որի կաշին լավ մշակված է։ Թաղանթապատ հատվածի վրա է տեղադրված հենակը։ Հիմնականում ունի քսաներկու երեքական, չորս երկուական լարեր։ Քանոնի լարերի թիվը մշտապես տատանվում է, առկա են յոթանասուներկու, յոթանասունհինգ, մասնակի դեպքերում՝ յոթանասունութ։ Քանոնի աջ հատվածում են տեղակայված հիսուն պողպատյա մանդալներ՝ երկուական շարքով։ Նվագելու ընթացքում, ձախ ձեռքով մանդալը բարձրացվում և իջեցվում է կես տոնով։ Մանդալների կողքով տեղակայված են ականջները։ Լարելու համար օգտագործվում է բանալի, որն ամրանալով ականջներին և պտտելով, ձգում կամ թուլացնում է լարը։ Լարվում է ռե մաժոռ տոնայնության մեջ, ձայնածավալը ընդգրկում է մինչև 3 օկտավ։ Փոքր օկտավայի սոլից մինչև երրորդ օկտավայի ռե։ Արևելյան կոչվող քանոնների մեջ հանդիպում են ավելի բարդ տեսակներ։ Քանոնը նվագում են ծնկներին դրած՝ ձախ ոտքը աջի վրա։ Նվագարանը կսմիթային է կատարողը լարերին հպվում է հատուկ հարմարանքի միջոցով, որը կոչվում է մեդիատոր։ Մեդիատորը պատրաստված է ոսկրանյութից, մատներին ամրանում է՝ մատնոցի օգնությամբ։ Քանոն նվագարանը պատրաստվում է լորենու, ծիրանենու, եղևնու, ընկուզենու, հաճարենու, չինարու փայտից։ Նվագարանի տեմբրը զրնգուն է, առանձնանում է քաղցր, յուրատիպ հնչողությամբ։

Բաս-քանոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Բաս-քանոն
Բաս Քանոն Նվարդ

Քանոնի այս նոր տարբերակը հեղափոխություն է հայ երաժշտության մեջ։ Այս գործիքի ստեղծման գաղափարի հեղինակն է կոմպոզիտոր՝ Արա Գևորգյանը, իսկ գործիքը պատրաստել է Ալբերտ Զաքարյանը։ Ստեղծվել է քանոնից էականորեն տարբերվող գործիք։ Բաս-քանոնը աշխարհում առաջին նման գործիքն է։ Այն պատրաստված է ամուր փայտից, որը բերված է Տուապսե քաղաքից։ Գործիքն ունի կոնտրաբասի տասնվեց լար։ Քանոնը ունի մանդալներ, որոնք նվագելու ժամանակ բարձրացվում և իջեցվում են, իսկ այս գործիքը չունի մանդալներ։ Ձայնածավալը բաս-քանոնի մեկ օկտավայից ավել է։ Յուրահատուկ է նաև, որ գործիքներն կրում են հայկական կանացի անվանումներ՝ «Ալվարդ», «Նվարդ», «Գոհար»[1][2]։




Քանոնի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանոն

Քանոն նվագարանը դարավոր կատարելագործման ճանապարհ է անցել, որի ծագումնաբանության վերաբերյալ նյութերն իրենց հարստությամբ աչքի չեն ընկնում։ Ըստ առասպելական տվյալների, քանոնի նախատիպերը Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում հանդիպել են հեռավոր և մերձավոր արևելքում[փա՞ստ]։

5-րդ դարի առաջին կեսին աստվածաշնչի թարգմանության միջոցով են ընդհանրանում քանոնատիպ գործիք նշանակող ուրիշ անուններ ևս։ Ժողովրդական պրոֆեսիոնալ երաժշտության, գործիքային անսամբլների, գործիքային նվագի բարձրարվեստ կատարման մանրամասն նկարագրությունները մեզ են հասել՝ պատմիչների, մատենագիրների, ազգագրագետների միջոցով։ Հիշատակումները պատկանում են՝ Մովսես Խորենացուն, Փավստոս Բյուզանդին, Հովհաննես Երզնկացուն, Սյունեցուն, Հակոբ Ղրիմեցուն, Նարեկացուն։ Աշխարհիկ ժանրում մեծ տարածում են գտել լարային գործիքների տարատեսակները։ Գործիքային անսամբլները, ըստ պատմիչներ՝ Խորենացու և Բյուզանդի տարածում են ստացել քաղաքային կենցաղում, արքունիքում և դղյակներում։ Լարայիններից տարածված են եղել՝ քնար, տավիղ, ջնար և այլն։ Քնար հավաքական անվան ներքո են հասկացվել՝ լիրան, սազը, թամբուրը, ուդը և նմանատիպ նվագարանները։

Հեթանոս Հայաստանում տարբեր կրոնածիսական արարողությունները և այլ տոնախմբությունները ուղեկցվել են բազմաբնույթ երաժշտությամբ։ Պատմիչները հիշատակում են քնարահարներից կազմված անսամբլների մասին, որոնց մասնակցությունը պարտադիր էր արքունական խնջույքներին։ Խորենացին «Հայոց պատմության» մի շարք հատվածներում նշում է ժողովրդական պրոֆեսիոնալ երաժշտության մեջ տեղ գտած քնարի նվագակցությամբ կատարվող երգեր, որոնք ստացել են «քնարական քերդ» անվանումը։

10-15-րդ դարերում Հովհաննես Երզնկացին հիշատակում է չորեքաղյան քնարի գոյության, իսկ Սյունեցին ութ լարային քնարի մասին։ Հակոբ Ղրիմեցին տալիս է գործիքային նվագի բարձրարվեստ կատարման մանրամասն նկարագրությունը և հիշատակում՝ սանդիր, ղանոն, ստղանոն բազմալար գործիքները[3]։ Բազմալար անկոթ գործիքներից նշում տասնաղի քնարի և քառասուն լարանի սանդիրի, որը սանթուրն է, յոթանասուն լարանի ղանոնի, որը քանոնն է։ Նկարագրում է լարման պրոցեսը, ինչպես է քնարը ոտքերին դրված և գործիքը ինչ փայտից է։ Հայկազյան «Բառ» գրքի հեղինակները նույնպես անդրադարձել են կսմիթահար և անկոթ նվագարաններին քնարի դիմաց գրելով՝ ջնար, սաղմոսարան, կիթառ, տավիղ, փամբիռ, բարբութ։ Ըստ Բյուզանդի հաղորդման, Պապ թագավորի սպանության օրը ելույթ է ունեցել գուսանների մի ամբողջ անսամբլ, որոնք իրենց նվագն են մատուցել արքային։ Նրանց կազմում ընդգրկված են եղել՝ սրնգահարներ, թմբկահարներ, քնարահարներ, փողահարներ յուրաքանչյուրն իր արվեստով պես-պես։

Քնարահարք ասելով, Բյուզանդը նկատի է ունեցել միևնույն ընտանիքին պատկանող, մի քանի գործիքների վրա նվագող երաժիշտների։ Քանոնատիպ գործիքների մեջ ընդհանրացված են սաղմոսարանը և տասնաղի սաղմոսարանը։ Աստվածաշնչում գրված է քնարով տիրոջը գոհացնելու, տասթելավոր սաղմոսարնով, սաղմոս երգելու մասին։ Մեր մանրանկարիչները ևս պատկերել են սաղմոսարանը Դավիթ մարգարեի ծնկներին, թե ինչպես է Դավիթը քնարը վերցրել ու նվագել իր ձեռքով։ Սաղմոսարան նվագարանը հիշատակվել է Նարեկացու տաղերից մեկում։ Տաղում պատկերված են քնարն ու սաղմոսարանը, որտեղ երգվել է Քրիստոսի հարության համար։ Մատենադարանում է պահպանվում 1704 թվականին Կեսարիայում գրված սաղմոսագիրքը, որի արծաթյա կազմին պատկերված է քանոնատիպ նվագարան։

15-16-րդ դարերի հայկական տապանաքարերի վրա հանդիպում ենք հնագույն նվագարարանների քանդակների, որոնք խորհրդանշել են անսահման սերն ու հարգանքը ժողովրդական նվագարանների և վարպետ կատարողների հանդեպ։ Մարտունու շրջանի Գեղահովիտ և Սիսիանի Անգեղակոթ գյուղի միջնադարյան գերեզմանոցներում հայտնաբերված են տապանաքարեր պատկերված՝ սազ, քամանչա, քանոն և այլ նվագարաններով[4]։

Տեսադարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ քանոնահար Ծովինար Հովհաննիսյան


Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]