Լեոնիդ Կուչմա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Լեոնիդ Կուչմա
Leonid Kuchma.jpg
 
Կուսակցություն՝ ԽՄԿԿ (1991)
Կրթություն՝ Դնեպրոպետրովսկի Օլես Գոնչարի անվան ազգային համալսարան
Գիտական աստիճան՝ տեխնիկական գիտությունների թեկնածու
Մասնագիտություն՝ քաղաքական գործիչ և ճարտարագետ
Դավանանք ուղղափառություն
Ծննդյան օր օգոստոսի 9, 1938(1938-08-09)[1] (83 տարեկան)
Ծննդավայր Chaikine, Նովգորոդ-Սևերսկիի շրջան, Չեռնիգովի մարզ, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ
Քաղաքացիություն Flag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ և Flag of Ukraine.svg Ուկրաինա
Ամուսին Լյուդմիլա Կուչմա
Զավակներ Olena Pinchuk?
 
Ինքնագիր Leonid Kuchma Signature 1996.png
 
Պարգևներ

Knight of the Order of the White Eagle?, Ուկրաինայի գիտության և տեխնոլոգիաների պետական մրցանակ, «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի շքանշան, Հանրապետության շքանշան, Երևանի պատվավոր քաղաքացի, Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան, «Ռումինիայի աստղ» շքանշան, Ուկրաինայի անկախության 25-րդ տարելիցի հոբելյանական մեդալ, Լենինյան մրցանակ, Վիտաուտաս Մեծի շքանշանի մեծ խաչ, Լիտվայի մեծ իշխան Գյադիմինասի շքանշանի մեծ խաչ, Ոսկե արծվի շքանշան, Ինֆանտ դոն Էնրիկեի շքանշանի մեծ շղթա, Քաղաքացիական վաստակի համար շքանշանի շղթա, «Ավստրիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» պատվո նշանի մեծ աստղ, Մեծ Խաչի ասպետ՝ «Իտալիայի Հանրապետության հանդեպ ունեցած վաստակի համար» Մեծ ժապավենով, Շքանշան նշանակալի ավանդի համար, Բրունեյի թագավորական ընտանիքի շքանշան, «Աստանա» մեդալ, Honorary citizen of Kryvyi Rih? և Չինաստանի արտաքին գործերի համալսարանի պատվավոր դոկտոր

Լեոնիդ Դանիլովիչ Կուչմա (ուկր.՝ Леонід Данилович Кучма, օգոստոսի 9, 1938(1938-08-09)[1], Chaikine, Նովգորոդ-Սևերսկիի շրջան, Չեռնիգովի մարզ, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), խորհրդային և ուկրաինացի քաղաքական և պետական գործիչ։ Դոնբասի հակամարտության կարգավորման կոնտակտային խմբի նախագահը 2015-2018 և 2019-2020 թվականներին։

1992-1993 թվականներին եղել է Ուկրաինայի 2-րդ վարչապետը, 1994-2005 թվականներին՝ Ուկրաինայի 2-րդ նախագահը։ Աստղագնացության միջազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս։ Ուկրաինայի միակ նախագահը, որը պաշտոնավարել է երկու ժամկետով։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է 1938 թվականի օգոստոսի 9-ին անտառապահի ընտանիքում[2]։

Հայրը՝ Դանիել Պրոկոֆիևիչ Կուչման (1901-1942), աշխատել է որպես Նովգորոդի անտառապահ[2]։ Պատերազմի ժամանակ ավագ սերժանտ էր, 1941 թվականի հոկտեմբերին Վոլխովի ձախ ափին հայտնվել է 111-րդ հրաձգային դիվիզիայի շրջափակման մեջ։ Սակրավորների 560-րդ գումարտակը նետվել է կոտլից դիվիզիայի տարհանման։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 27-ին ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նախագահության հրամանագրով ավագ սերժանտ Դանիիլ Կուչման պարգևատրվել է Կարմիր Աստղի շքանշանով[3]։ Մահացել է 1942 թվականի փետրվարի 7-ին Նովգորոդի մարզի Նովոսելիցի գյուղի № 756 բանակային հոսպիտալում թոքերի բորբոքումից[3]։ Մինչև 1996 թվականը Դանիիլ Կուչման համարվում էր անհետ կորած[3]։ Նրա թաղման վայրը հայտնաբերվել է Նովգորոդի որոնիչների կողմից[4]։

Մայրը՝ Պրասկովյա Տրոֆիմովնա Կուչման (1906-1986)[2][5] աշխատել է կոլտնտեսությունում և երեք երեխա է մեծացել[6][7][8]։

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովորել է Չեռնիգովի շրջանի Սեմենովսկի շրջանի Կոստոբրովսկի միջնակարգ դպրոցում։ 1960 թվականին ավարտել է Դնեպրոպետրովսկի պետական համալսարանի ֆիզիկատեխնիկական ֆակուլտետը՝ «ինժեներ-մեխանիկ» մասնագիտությամբ[3]։ Տեխնիկական գիտությունների թեկնածու, համալսարանի պրոֆեսոր[3][9]։

Գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համալսարանն ավարտելուց հետո աշխատել է «Յուժնոյե» կոնստրուկտորական բյուրոյում (Դնեպրոպետրովսկ)[3]։ 28 տարեկանում դարձել է Բայկոնուր տիեզերակայանում Ցիկլոն-2 կրիչի փորձարկումների տեխնիկական ղեկավարը և հասել է յուրահատուկ արդյունքի[3]։ Մասնակցել է ռազմական նշանակության մի շարք բալիստիկ հրթիռների, այնպես էլ քաղաքացիական նախագծերի մշակմանը, այդ թվում՝ «Ե բլոկի»՝ տիեզերագնացներին Լուսնի մակերևույթ իջեցնելու համար մոդուլի շարժիչի տեղադրմանը։

38 տարեկանում դարձել է Յուջմաշում կուսկոմիտեի քարտուղար և կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամ[3]։

1979 թվականին Լենինի մրցանակ է ստացել որպես հրթիռաշինարար ինժեներ[3]։

1982 թվականից եղել է գլխավոր կոնստրուկտորի առաջին տեղակալ, 1986-1992 թվականներին «Հարավային մեքենաշինական գործարան» արտադրական միավորման գլխավոր տնօրեն[3]։

1991 թվականին դարձել է Ուկրաինայի տեխնոլոգիական գիտությունների ակադեմիայի հիմնադիրներից մեկը[3]։

Քաղաքական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1990 թվականին ընտրվել է Ուկրաինայի առաջին գումարման Գերագույն ռադայի ժողովրդական պատգամավոր[9], տնօրինության առաջնորդներից մեկը[3], ղեկավարել է Ուկրաինայի առաջին գումարման Գերագույն ռադայում խոշոր ձեռնարկությունների ղեկավարների խումբը։

1990 թվականի հուլիսին քվեարկել է Ուկրաինայի պետական ինքնիշխանության մասին հռչակագրի օգտին։

Դատապարտել է օգոստոսյան պուտչը։ 1991 թվականի օգոստոսի 24-ին քվեարկել է Ուկրաինայի անկախության հռչակման ակտի օգտին։ Ուկրաինայում 1991 թվականի առաջին նախագահական ընտրություններում պաշտպանել է ժողովրդավարական թեկնածու Իգոր Յուխնովսկուն և եղել է նրա վստահված անձը։

1992 թվականի հոկտեմբերին Ուկրաինական ծանր արդյունաբերության ձեռնարկությունների տնօրինության աջակցությամբ դարձել է Ուկրաինայի վարչապետ[3] և զբաղեցրել է այդ պաշտոնը մինչև 1993 թվականի սեպտեմբեր։ Վարչապետ ընտրվելու համար Կուչման տվել է իր համաձայնությունը՝ հաշվի առնելով երկրի տնտեսության բարդ իրավիճակը։ ՀՆԱ-ի անկումը կազմել է 10 %, հիպերինֆլյացիան՝ 2000 %, բյուջեի դեֆիցիտը՝ ՀՆԱ-ի 14 %-ը։ Հարկային և ֆինանսական համակարգը կաթվածահար է եղել։ Վարչապետի պաշտոնը զբաղեցնելու պայմանով Կուչման վեց ամսով աննախադեպ լայն լիազորություններ է սահմանել, մասնավորապես, օրենքներին հավասարեցված հրամանագրեր հրատարակելու և տարածաշրջանների ղեկավարներին նշանակելու իրավունքը։ Այդ պահանջները բավարարվել են 1992 թվականի նոյեմբերի 18-ի № 2796-XII օրենքի ընդունմամբ։ Այս օրենքի գործողության ավարտից հետո Կուչման պնդել է դրա երկարաձգումը, սակայն ստացել Է Գերագույն ռադայի մերժումը, որից հետո հրաժարական է տվել[3]։ Հրաժարականի դիմումը բավարարվել է 1993 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Ուկրաինայի նախագահ Լեոնիդ Կրավչուկի, 1993 թվականի սեպտեմբերի 21-ին՝ Ուկրաինայի Գերագույն ռադայի կողմից[9]։

1993 թվականի դեկտեմբերից եղել է Ուկրաինայի արդյունաբերողների և գործարարների միության նախագահ[3][9]։

1994 թվականի մարտին ընտրվել Է Ուկրաինայի երկրորդ գումարման ժողովրդական պատգամավոր[3]։

1994 թվականի հուլիսի 10-ին ընտրվել է Ուկրաինայի նախագահ։ 1999 թվականի նոյեմբերի 14-ի ընտրություններում վերընտրվել է այդ պաշտոնում[10]։

Ուկրաինան Կուչմայի նախագահության շրջանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պետական շինարարություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախագահի պաշտոնում Կուչման առաջ էր տանում Ուկրաինայի՝ որպես անկախ պետության նոր Սահմանադրության շուտափույթ մշակման և ընդունման գաղափարը՝ նախաձեռնելով 1995 թվականի հունիսի 8-ին Սահմանադրական պայմանագրի ստորագրումը[11]։ Կուչման հայտարարել է Սահմանադրության տեքստը համաժողովրդական հանրաքվեի դնելու իր որոշման մասին։ Միայն այդ սպառնալիքը ստիպել է Գերագույն ռադային արագացնել սահմանադրության հաստատման գործընթացը, և 1996 թվականի հունիսի 28-ի «սահմանադրական գիշերվա» արդյունքում այն ընդունվել է[12][13]։

Արտաքին քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին քաղաքականության մեջ Կուչման որդեգրել է Ուկրաինայի բազմավեկտորության և իրավահավասար համագործակցության սկզբունքը ինչպես Արևմուտքի պետությունների, այնպես էլ Ասիայի, Լատինական Ամերիկայի երկրների և ԱՊՀ-ի անդամների հետ։ 1997 թվականի մայիսի 31-ին Ռուսաստանի նախագահ Բորիս Ելցինի հետ նա ստորագրել է «Ռուսաստանի Դաշնության և Ուկրաինայի միջև բարեկամության, համագործակցության և գործընկերության մասին պայմանագիրը»։ Իսկ արդեն 1997 թվականի հուլիսի 9-ին նա ստորագրել է նաև «Ուկրաինայի և ՆԱՏՕ-ի հատուկ գործընկերության մասին խարտիան»։ 2002 թվականի մայիսի 23-ին Ուկրաինայի ազգային անվտանգության և պաշտպանության խորհուրդը Կուչմայի նախագահությամբ որոշում է ընդունել այն մասին, որ ՆԱՏՕ-ին անդամակցելը երկրի համար ռազմավարական նպատակ է[14]։

2001 թվականի հունիսին Կուչմայի հրավերով Ուկրաինա էր այցելել Հռոմի Պապ Հովհաննես Պողոս II[15], Կուչմայի հրավերով երկու անգամ պաշտոնական այցով Կիև էր ժամանել ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինթոնը։

2001 թվականին Կուչման որոշում է օգնություն ցուցաբերել Մակեդոնիային, որտեղ սկսվել էին ալբանացի անջատողականների ակտիվ զինված ելույթները։ Այդ տարի լինելով ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նախագահ երկիր՝ Ուկրաինան բազմիցս ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի քննարկմանն է ներկայացրել Մակեդոնիայի իրադրության վերաբերյալ բանաձևը։ Ի հեճուկս Արևմուտքի դիրքորոշման՝ իրականացվել են ուկրաինական զենքի և ավիացիայի մատակարարումներ Մակեդոնիա։ Ռազմական փորձագետների գնահատականներով՝ հենց դա է Մակեդոնիային հնարավորություն տվել հաղթահարել խռովությունը և պահպանվել որպես միասնական պետություն[16]։

Կուչմայի նախագահության շրջանում բազմազգ կոալիցիայի ուժերի կազմում իր առաքելությունն է սկսել Ուկրաինական խաղաղապահ զորակազմն Իրաքում (2003 թվականի ամառ)։

Պարգևներ և կոչումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար 1-ին աստիճանի շքանշան (Ռուսաստան, 2004 թվականի ապրիլի 20), Ռուսաստանի և Ուկրաինայի ժողովուրդների միջև բարեկամության և համագործակցության ամրապնդման գործում անձնական մեծ ներդրման համար[17] (շքանշանը Լեոնիդ Կուչմային հանձնել է Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը Կրեմլում 2011 թվականի հուլիսի 28-ին)[18]։
  • Հանրապետության շքանշան (Մոլդովա, 2003 թվականի օգոստոսի 8), ի նշան խորին երախտագիտության Ուկրաինայի և Մոլդովայի Հանրապետության միջև բարեկամության և համագործակցության զարգացման գործում ունեցած առանձնահատուկ ավանդի համար[19][20]։
  • «Անկախություն» շքանշան (Ադրբեջան, 1999 թվականի օգոստոսի 6), Ուկրաինայի և Ադրբեջանի միջև բարեկամության և համագործակցության զարգացման գործում ունեցած մեծ վաստակի և երկրների ռազմավարական գործընկերության ընդլայնման գործում արժեքավոր աշխատանքի համար[21]։
  • Վախթանգ Գորգասալայի I աստիճանի շքանշան (Վրաստան, 2013 թվական)[22]
  • Ոսկե արծիվ շքանշան (Ղազախստան, 1999 թվականի սեպտեմբերի 7), Ղազախստանի և Ուկրաինայի ժողովուրդների միջև բարեկամության և եղբայրության ավանդական հարաբերությունների ամրապնդման գործում ակնառու անձնական ներդրման, բազմակողմանի և փոխշահավետ ղազախա-ուկրաինական համագործակցության ընդլայնման անշեղ ձգտման համար։
  • «Ականավոր վաստակի համար» շքանշան (Ուզբեկստան, 1998 թվականի փետրվարի 16), Ուզբեկստանի և Ուկրաինայի ժողովուրդների միջև բարեկամության ամրապնդման գործում ունեցած ակնառու վաստակի, երկկողմ միջպետական հարաբերությունների զարգացման, ինչպես նաև խաղաղության և կայունության պահպանման գործում ներդրած ծանրակշիռ ավանդի և երկրի միջազգային հեղինակության աճի համար[23]։
  • Վիտաուտաս Մեծի շքանշանի մեծ խաչի ասպետ (Լիտվա, 1996 թվականի սեպտեմբերի 20), Ուկրաինայի և Լիտվայի Հանրապետության միջև անդրսահմանային հարաբերությունների զարգացման գործում ունեցած վաստակի և ժողովուրդների միջև բարեկամական համագործակցության համար[24]։
  • Մեծն իշխան Գյադիմինասի շքանշանի մեծ խաչի ասպետ (Լիտվա, 1998 թվական)։
  • Մեծ խաչ շքանշանի աստղ սպիտակ վարդով (Ֆինլանդիա, 1995 թվական)։
  • Սերաֆիմների շքանշան (Շվեդիա, 1999 թվականի մարտի 23)[25]։
  • Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար «շքանշանի մեծ խաչի ասպետ» (Իտալիա, 1995 թվականի մայիսի 3)[26]։
  • Քաղաքացիական արժանիքների շքանշանի շղթա (Իսպանիա, 1996 թվականի հոկտեմբերի 4)[27]։
  • Ինֆանտ Դոն Էնրիկեի շքանշանի մեծ շղթա (Պորտուգալիա, 1998 թվականի ապրիլի 16)։
  • Սպիտակ Արծվի շքանշան (Լեհաստան, 1997 թվականի մայիսի 16)։
  • «Ավստրիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» մեծ պատվավոր աստղ (Ավստրիա, 1998 թվական)
  • Ռումինիայի աստղի շքանշանի շղթա (Ռումինիա, 2000 թվական)[28]։
  • «Մուգունհվա» շքանշան (Կորեայի Հանրապետություն, 1996 թվական)։
  • Բրունեյի թագավորական ընտանիքի I աստիճանի շքանշան (Բրունեյ, 2004 թվական)[29]։
  • Սեպտեմբերյան Մեծ Հեղափոխության շքանշան (Լիբիա, 2003 թվական)[30]։
  • «Բեթլիեմ-2000» մեդալ (Պաղեստինի ազգային վարչակազմ, 2000 թվական)[31]։
  • «Ուկրաինայի անկախության 25-րդ տարվա» հոբելյանական մեդալ (2016 թվականի օգոստոսի 19), անկախ Ուկրաինայի կայացման, նրա ինքնիշխանության հաստատման և միջազգային հեղինակության ամրապնդման գործում ունեցած նշանակալի անձնական վաստակի, պետական շինարարության, սոցիալ-տնտեսական, կրթամշակութային զարգացման գործում ներդրած ծանրակշիռ ավանդի, հասարակական-քաղաքական ակտիվ գործունեության, ուկրաինացի ժողովրդին բարեխիղճ և անբասիր ծառայության համար[32]։
  • Աշխատանքի Կարմիր Դրոշի շքանշան (1976 թվական)
  • Անկախ Պետությունների Համագործակցության պատվավոր նշան (2004 թվականի սեպտեմբերի 16), Անկախ Պետությունների Համագործակցության շրջանակներում բարեկամության, բարիդրացիության, փոխըմբռնման և փոխշահավետ համագործակցության զարգացման գործում ունեցած մեծ ավանդի համար[33]։
  • Տիրոջ Գերեզմանի շքանշանի շղթա (Երուսաղեմի Ուղղափառ Պատրիարք, 2000 թվական)։
  • Սուրբ հավասարազոր իշխան Վլադիմիրի I աստիճանի շքանշան (1999 թվական)։
  • Սուրբ Իլյա Մուրոմցի I աստիճանի շքանշան (2004 թվական)[34]։
  • Լենինյան մրցանակ (1979 թվական)։
  • Ուկրաինայի գիտության և տեխնոլոգիաների պետական մրցանակ (1993 թվականի դեկտեմբերի 31)[35]։
  • Դոնեցկի մարզի պատվավոր քաղաքացի (2002 թվական)[36]։
  • Սևաստոպոլի պատվավոր քաղաքացի (2002 թվական)։
  • Կրիվովա Ռոգայի պատվավոր քաղաքացի (1999 թվականի հոկտեմբերի 22)[37]։
  • Դնեպրի պատվավոր քաղաքացի։
  • Բելգորոդ-Դնեստրովսկիի պատվավոր քաղաքացի։
  • Պոլտավայի պատվավոր քաղաքացի։
  • Երևանի պատվավոր քաղաքացի (2002 թվական)։
  • Աստղագնացության միջազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս[38]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Munzinger Personen (գերմ.)
  2. 2,0 2,1 2,2 «Леонид Кучма: «Все время борьба. Ни одного важного решения без борьбы, без противостояния, без...» (ռուսերեն)։ fakty.ua։ Վերցված է 2019-06-05 
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 «Кучма Леонид Данилович»։ lb.ua։ Վերցված է 2019-06-05 
  4. «Кучма побывал на могиле отца и раскритиковал Ющенко за 9 мая»։ podrobnosti։ 2007-05-09։ Վերցված է 2019-06-05 
  5. «Луканов відцифрував Кучму, Ющенка і закличе «не вбивати Януковича»» (ուկրաիներեն)։ maidan.org.ua։ 2012-06-06։ Վերցված է 2019-06-05 
  6. К 64-летию Леонида Кучмы — справка | Общество | Лента новостей «РИА Новости»
  7. Леонид кучма: "сейчас часто говорят: "данилыч, прости… " я очень дорожу этим. Убежден, что… — Газета «ФАКТЫ и комментарии»>
  8. «Досье — Корреспондент»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-01-25-ին։ Վերցված է 2011-02-24 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 «Леонид Кучма: биография уходящего президента»։ NEWSru.com։ 2004-10-31։ Վերցված է 2019-06-05 
  10. «Анатолий Гальчинский: «Все премьер-министры в Украине были техническими»»։ 2011-09-05։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-02-22-ին։ Վերցված է 2020-12-05 
  11. Конституційний Договір між Верховною Радою України та… | від 08.06.1995 № 1к/95-ВР (Сторінка 1 з 2)
  12. https://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2012/06/120628_ru_s_constitution_anniversary
  13. День Конституции Украины - Как принималась Конституция Украины
  14. «Внешнеполитический стартап Кучмы таки сработал»։ comments.ua։ Comments.UA։ 2013-10-11 
  15. «Иоанн Павел II прибыл в Киев»։ newsru.com։ Newsru.com։ 2001-06-23 
  16. «Краткая история войны в Македонии» 
  17. Указ Президента Российской Федерации от 20 апреля 2004 года № 556 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Кучмы Л. Д.»
  18. «В Кремле Медведев вручил Кучме орден «За заслуги перед Отечеством» I степени»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-01-25-ին։ Վերցված է 2020-12-09 
  19. Указ Президента Республики Молдова от 8 августа 2003 года № 1437 «О награждении Его Превосходительства господина Леонида Кучмы орденом «Ordinul Republicii»
  20. «Владимир Воронин наградил Леонида Кучму «Орденом Республики»»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-12-18-ին։ Վերցված է 2020-12-09 
  21. Указ Президента Азербайджанской Республики от 6 августа 1999 года № 177 «О награждении орденом „Независимость“ президента Украины Леонида Даниловича Кучмы»
  22. «State Awards Issued by Georgian Presidents in 2003-2015» (անգլերեն)։ IDFI։ Վերցված է 2019-05-12 
  23. Указ Президента Республики Узбекистан от 16 февраля 1998 года "О награждении Президента Украины Кучмы Леонида Даниловича орденом «Буюк хизматлари учун» // Народное слово выпуск № 33-34 (1817—1818)
  24. Dėl L.Kučmos apdovanojimo Vytauto Didžiojo 1-ojo laipsnio ordinu
  25. Lista över mottagare av Serafimerorden
  26. Le onorificenze della Repubblica Italiana
  27. Bollettino Ufficiale di Stato
  28. Tabella degli insigniti
  29. Кучма в гостях у султана
  30. Кучма получил орден из рук диктатора-пособника террористов
  31. Medal of Bethlehem, 2000(անգլ.)
  32. Կաղապար:УПУ
  33. Протокольное Решение Совета глав государств СНГ «О награждении Почётным знаком Содружества Независимых Государств» (Совершено в Астане 16 сентября 2004 года)
  34. В Севастополе освящён восстановленный храм святого равноапостольного князя Владимира
  35. Указ Президента України № 617/93 від 31 грудня 1993 року «Про присудження Державних премій України в галузі науки і техніки 1993 року»(ուկր.)
  36. «Бубка стал Почетным гражданином Донецкой области»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-11-28-ին։ Վերցված է 2008-01-22 
  37. «Кучма Леонид Данилович — Почётный гражданин Кривого Рога»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-04-02-ին։ Վերցված է 2020-12-09 
  38. «Кучма получил звание академика Международной академии астронавтики» (ռուսերեն)։ ТАСС։ Վերցված է 2020-03-16