Ջորջ Բայրոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ջորջ Բայրոն
George Byron
George Gordon Byron2.jpg
բանաստեղծ
Ծնվել է Հունվարի 22 1788
Ծննդավայր {{{2}}} Լոնդոն, Անգլիա
Մահացել է Ապրիլի 19 1824
Մահվան վայր {{{2}}}Մեսոլոնգի, Հունաստան

Ջորջ Բայրոն (անգլ.՝ George Gordon Byron, 6th Baron Byron), (հունվարի 22, 1788 - ապրիլի 19, 1824), 19-րդ դարի անգլիացի բանաստեղծ, ռոմանտիզմի ամենաերևելի ներկայացուցիչներից մեկը, Եվրոպայի մեծագույն գրողներից մեկը[1]։ Նրա ամենաճանաչված աշխատանքների թվում է որոշ ինքնակենսագրական տարրեր պարունակող սկանդալային Դոն Ժուան պոեմը։

Բայրոնն առաջին հայագետներից է. Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում գտնվող Մխիթարյան Միաբանության վանականներից նա սովորել էր հայերեն, նրա օգնությամբ անգլերենից հայերեն և հայերենից անգլերեն են թարգմանվել մի շարք կրոնական և աշխարհիկ ձեռագրեր, ստեղծվել է անգլերեն-հայերեն բառարան։ Բայրոնի ստեղծագործությունները բարձր են գնահատել այնպիսի հայ գրողներ, ինչպիսիք են Ղևոնդ Ալիշանը, Հովհաննես Թումանյանը և այլոք։

Անուն[խմբագրել]

Գորդոն-Բայրոնը երկրորդ անձնանունն է, որը տրվել է նրան մկրտության ժամանակ և համընկնում է մոր օրիորդական ազգանվան հետ: Բայրոնի հայրը, սակայն, հավակնելով աներոջ շոտլանդական կալվածքներին, օգտագործեց «Գորդոնը» որպես ազգանվան երկրորդ մաս (Բայրոն-Գորդոն): Ինքը՝ Ջորջը այդպես էլ երկակի ազգանվամբ գրանցվեց դպրոցում: 10 տարեկան հասակում, տարեց ազգականներից մեկի մահից հետո Ջորջը դարձավ Անգլիայի պեր և ստացավ «բարոն Բայրոն» կոչումը, որից հետո էլ, ինչպես ընդունված է այդ դասի պերերի մոտ, նրա սովորական գործածական անունը դարձավ «լորդ Բայրոն»-ը, կամ ուղղակի՝ «Բայրոն»-ը: Հետագայում Բայրոնի զոքանչը պոետին կարողություն կտակեց՝ իր Նոել (Noel) ազգանունը կրելու պայմանով: Թագավորական արտոնագրով լորդ Բայրոնին թույլատրված էր բացառության կարգով Նոել ազգանունը կրել կոչումից առաջ, որը և նա անում էր՝ երբեմն ստորագրելով որպես «Նոել-Բայրոն»: Դրա համար որոշ աղբյուրներում նրա լրիվ անունը կարող է նշված լինել որպես Ջորջ Գորդոն Նոել Բայրոն, չնայած որ միաժամանակ բոլոր այդ անուններով և ազգանուններով նա երբեք չէր ստորագրում:

Ծագում[խմբագրել]

Նրա նախնիները, ովքեր ծագումով Նորմանդիայից էին, Անգլիա էին եկել Վիլհելմ Նվաճողի հետ և Գասթինգի մոտ մարտից հետո պարգևատրվել էին սաքսերից բռնագրավված հարուստ կալվածքներով: Բայրոնների սկզբնական անունն էր Բուրուն: Այդ անունը հաճախ է հանդիպում միջնադարյան ասպետական տարեգրություններում: Այդ տոհմի հետնորդներից մեկը արդեն Հենրիխ II-ի օրոք, նկատողություն ստանալով, իր ազգանունը վերափոխեց Բայրոնի: Բայրոնները հատկապես առաջադիմեցին Հենրիխ VIII-ի օրոք, ով կաթոլիկական միաբանությունների լուծարման ժամանակ Բայրոնին «սըր Ջոն փոքր՝ մեծ մորուքով» (sir John the little with the Great Beard) մականունը տվեց և Նյուսթեդյան աբբայության հարուստ կալվածքներ շնորհեց Նոթինգեմյան կոմսությունում:

Նյուսթեդյան աբբայություն, ավերված տյուդորովյան աշխարհականացման ժամանակ, Բայրոնների տոհմական կալվածքները

Ելիզավետայի իշխանության օրոք Բայրոնների տոհմն ընդհատվեց, սակայն ազգանունը փոխանցվեց նրանցից մեկի ապօրինի որդուն: Հետագայում, անգլիական հեղափոխության ժամանակ, Բայրոններն աչքի ընկան Ստյուարդների դինաստիային անվերապահ նվիրվածությամբ, ինչի համար էլ Կարլ I-ը այդ տոհմի ներկայացուցչին շնորհեց պերի կոչումով բարոն Ռոչդելի տիտղոս: Այդ ազգանվան ամենահայտնի ներկայացուցիչներից էր ծովակալ Ջոն Բայրոնը, ով հայտնի էր իր անսովոր արկածներով և Խաղաղ օվկիանոսում կատարած ճանապարհորդությամբ. նրան սիրող, բայց անհաջողակ համարող նավաստիները վերջինիս անվանեցին Foulweather Jack:

Ծովակալ Բայրոնի ավագ որդին, նույնպես ծովակալ, դաժան մարդ էր, ով պախարակել էր իր անունը. նա հարբած վիճակում, պանդոկում դուելի ժամանակ սպանեց իր ազգական Չավորտին (1765). նրան բանտարկեցին Թաուերում՝ դատապարտելով ոչ դիտավորյալ սպանության համար, բայց նա պերի արտոնությունների շնորհիվ խուսափեց պատժից: Նույն այդ Վիլյամ Բայրոնի եղբայր Ջոնը ցոփ ու շվայտ կյանք էր վարում: Նավապետ Ջոն Բայրոնը (1756-1791) 1778 թվականին պսակվեց նախկին մարկիզուհի Կոմարտենի հետ, ով մահացավ 1784 թվականին՝ թողնելով դստերը՝ Ավգուստային, Ջոնին, ում խնամքը հետագայում ստանձնեցին նրա մոր ազգականները: Առաջին կնոջ մահից հետո նավապետ Բայրոնը հաշվենկատորեն կրկին ամուսնացավ էսկվայր Ջորջ Գորդոնի միակ ժառանգորդուհու՝ Եկատերինա Գորդոնի հետ: Նա սերում էր շոտլանդական Գորդոնների հայտնի տոհմից, ում երակներում հոսում էր շոտլանդական արքաների արյունը (Անաբելլա Ստյուարտի կողմից): Հենց այդ երկրորդ ամուսնությունից էլ ծնվեց ապագա պոետը:

Կենսագրություն[խմբագրել]

Երիտասարդություն և ստեղծագործական կյանքի սկիզբ[խմբագրել]

Բայրոնը 1804 թվականին

Աղքատությունը, որի մեջ ծնվեց Բայրոնը և որից նրան չփրկեց նույնիսկ լորդի կոչումը, նրա ապագա գործունեության ուղղության սկիզբը դրեց: Երբ նա ծնվեց (հունվարի 22, 1788, Հոլլ-Սթրիթ, Լոնդոն), հայրն արդեն մսխել էր ընտանեկան կարողությունը, իսկ մայրը Եվրոպայից վերադարձավ կարողության մնացորդներով: Լեդի Բայրոնը բնակություն հաստատեց Աբերդինում, և նրա «կաղլիկ մանչուկը», ինչպես նա ինքն էր անվանում տղային, մեկ տարով տրվեց մասնավոր դպրոց, որից հետո փոխադրվեց դասական գիմնազիա: Բայրոնի մանկական արարքների մասին շատ պատմություններ են պատմվում: Գեյ քույրերը, որոնք խնամել են փոքրիկ Բայրոնին, համարում էին, որ քնքշությամբ նրա հետ կարելի էր լեզու գտնել, բայց նրա մայրը միշտ ափերից դուրս էր գալիս տղայի անհնազանդությունից և տղայի վրա էր շպրտում ինչ պատահի: Մոր բռնկումներին նա հաճախ էր ծաղրանքներով պատասխանում, բայց մի անգամ, ինչպես ինքն է պատմում, նրանից խլեցին դանակը, որով նա ուզում էր վնասել իրեն: Գիմնազիայում նա վատ էր սովորում, և նրա համար սաղմոսներ և Աստվածաշունչ ընթերցող Մերի Գեյը նրան ավելի շատ օգուտ տվեց, քան գիմնազիայի ուսուցիչները: Երբ լրացավ Ջորջի 10 տարին, մահացավ նրա ազգակից պապիկը և տղային ժառանգաբար անցան լորդի կոչումն ու Բայրոնների տոհմական ագարակը՝ Նյուսթեդյան աբբայությունը: Տասնամյա Բայրոնն այնպես ուժգին սիրահարվեց իր զարմուհի Մերի Դաֆին, որ, լսելով նրա նշանադրության մասին, ընկավ հիստերիկ նոպաների մեջ: 1799 թվականին նա ընդունվեց բժիշկ Գլենիի դպրոց, որտեղ մնաց երկու տարի և ամբողջ ժամանակ բուժում էր իր հիվանդ ոտքը, որից հետո բավականաչափ լավացավ, որպեսզի կարողանար երկարաճիտք կոշիկ հագնել: Այդ երկու տարիներին նա շատ քիչ սովորեց, դրա փոխարեն ընթերցեց բժշկի հարուստ գրադարանը: Հերոուի դպրոց ուղևորվելուց առաջ Բայրոնը նորից սիրահարվեց մյուս զարմուհուն՝ Մարգարիտա Պարկերին:

1801 թվականին նա մեկնեց Հերոու. մեռած լեզուներն ու հնությունները նրան չէին գրավում, բայց փոխարենը նա մեծ հետաքրքրությամբ ընթերցեց բոլոր անգլիացի դասականներին և դպրոցից դուրս եկավ գիտելիքների մեծ պաշարով: Դպրոցում նա հայտնի էր ընկերների նկատմամբ ասպետական վերաբերմունքով և նրանով, որ միշտ պաշտպանում էր կրտսերներին: 1803 թվականի արձակուրդների ժամանակ նա կրկին սիրահարվեց, այս անգամ շատ ավելի լրջորեն քան նախկինում, օրիորդ Չավորտին՝ մի աղջկա, ում հորը սպանել էր «վատ լորդ Բայրոնը»: Տխուր պահերին նա հաճախ էր ցավում, որ աղջիկը մերժել էր իրեն:

Առաջին ճանապարհորդություն[խմբագրել]

1809 թվականի հունիսին Բայրոնը մեկնեց ճանապարհորդության: Եղավ Իսպանիայում, Ալբանիայում, Հունաստանում, Թուրքիայում և Փոքր Ասիայում, որտեղ լողալով անցավ Դարդանելի նեղուցով, ինչով հետագայում շատ էր հպարտանում: Կարելի է ենթադրել, որ երիտասարդ պոետը, փայլուն հաղթանակ տանելով իր գրական հակառակորդների նկատմամբ, արտասահման մեկնեց բավարարված և երջանիկ, բայց դա այդպես չէր: Բայրոնն Անգլիայից մեկնեց հոգեպես սարսափելի ընկճված վիճակում և վերադարձավ ավելի ճնշված: Շատերը նույնականացնելով նրան Չայլդ Հարոլդի հետ՝ ենթադրում էին, որ արտասահմանում, իր հերոսի նմանությամբ, նա վարել է չափազանց ցոփ ու շվայտ կյանք, բայց Բայրոնը և՛ տպագիր, և՛ բանավոր կերպով հակադարձում էր դրան՝ ընդգծելով, որ Չայլդ Հարոլդը միայն երևակայության արդյունք է: Թոմաս Մուրը հանես գալով ի պաշտպանություն Բայրոնի՝ նշում էր, որ նա չափազանց աղքատ էր հարեմ պահելու համար: Բացի այդ, Բայրոնին անհանգստացնում էին ոչ միայն ֆինանսական դժվարությունները: Ադ ժամանակաշրջանում նա կորցրեց մորը և չնայած երբեք նրա հետ հաշտ չէր եղել, սարսափելի վշտացած էր:

Չայլդ Հարոլդ․ փառք[խմբագրել]

1812 թվականի փետրվարի 27-ին Բայրոնը Լորդերի պալատում հանդես եկավ իր առաջին ճառով, որը մեծ հաջողություն ունեցավ. «Մի՞թե քիչ խռովարարների արյուն է ձեր քրեական օրենսգրքում, որ ցանկանում եք էլի թափել, որպեսզի այն բողոքի ձայն արձակի դեպի երկինք և վկայի ըննդեմ ձեզ»: «Գանգայի ափերի թխավուն ռասան մինչև հիմքերը կցնցի ձեր բռնապետական կայսրությունը»:

Այդ ելույթից երկու օր անց հայտնվեցին Չարլդ-Հարոլդի առաջին երկու հատվածները: Պոեմն անհավատալի հաջողություն ունեցավ, և դրա 14 000 օրինակները սպառվեցին մեկ օրում, ինչի շնորհիվ էլ հեղինակը միանգամից տեղ գտավ գրական հանրաճանաչ դեմքերի առաջին շարքերում: «Կարդալով Չարլդ-Հարոլդը,- ասում էր նա,- ոչ ոք չի ցանկանա լսել իմ արձակը, ինչքան էլ որ ես ցանկանամ»:[2] Թե ինչու Չարլդ-Հարոլդն այդպիսի հաջողություն ունեցավ, Բայրոնն ինքն էլ չգիտեր և միայն ասում էր. «Մի անգամ առավոտյան ես զարթնեցի և ինձ հանրահայտ տեսա»:[3]

Չարլդ-Հարոլդի ճանապարհորդությունը գրավեց ոչ միայն Անգլիան, այլև ամբողջ Եվրոպան: Պոետը շոշափել էր այդ ժամանակի համընդհանուր պայքարը՝ կարեկցանքով խոսելով իսպանական գեղջուկների և կանանց հերոսության մասին, և նրա ազատության մասին կրակոտ ճիչը տարածվեց հեռուներում՝ չնայած պոեմի թվացյալ անպատկառ երանգին:

Աշխարհիկ կյանք[խմբագրել]

Դելակրուայի կողմից Բայրոնի արևելյան պատկերազարդված պոեմներից մեկը։

Նա ծանոթացավ Մուրի հետ: Մինչ այդ նա երբեք չէր եղել բարձր հասարակության մեջ և այդ ժամանակ տրվեց աշխարհիկ կյանքի հողմապտույտին: Նույնիսկ մի անգամ երեկոյան Դալասը բռնացրեց նրան պալատական հագուստով, չնայած Բայրոնը պալատ չէր գնացել: Բարձր հասարակությունում կաղ Բայրոնը (նրա ծունկը մի փոքր ձգված էր) երբեք իրեն ազատ չէր զգում և գոռոզությամբ փորձում էր քողարկել իր անհարմար վիճակը:

1813 թվականի մարտին նա առանց ստորագրության հրատարակեց «Վալս» սատիրան, իսկ մայիսին արդեն տպագրեց թուրքական իրականությունն արտացոլող «Գյավուր» պատմվածքը, որը ներշնչված էր նրա՝ Լևանտով ճանապարհորդությամբ: Հանրությունը հիացմունքով ընդունեց սիրո և վրիժառության մասին այդ պատմվածքը, առավել ևս հիացմունքով ընդունվեցին նաև նույն տարի լույս տեսած «Աբիդոսյան հարսնացուն» և «Կորսար» պոեմները: 1814 թվականին նա հրատարակեց հսկայական հաջողություն ունեցող և բազմիցս բոլոր եվրոպական լեզուներով թարգմանված «Հրեական մեղեդիներ»-ը:

Ամուսնություն, ամուսնալուծություն և սկանդալ[խմբագրել]

1813 թվականի նոյեմբերին Բայրոնն առաջարկություն արեց օրիորդ Աննա Իզաբելլա Միլբենկին՝ հարուստ բարոնետ Ռալֆ Միլբենկի դստերը, լորդ Ուէնթվորտի թոռնուհուն և ժառանգորդուհուն: «Փայլուն պարտիա է, - գրում էր Բայրոնը Մուրին,- չնայած ես ամուսնության առաջարկ արել եմ ոչ դրա արդյունքում»: Նրան մերժեցին, սակայն օրիորդ Միլբենկը ցանկություն հայտնեց նրա հետ նամակագրական կապի մեջ լինել: 1814 թվականի սեպտեմբերին Բայրոնը կրկնեց իր առաջարկությունը և այն ընդունվեց. 1815 թվականի հունվարին նրանք պսակադրվեցին:

Դեկտեմբերին ծնվեց Բայրոնի Ադա անունով դուստրը, իսկ հաջորդ ամիս լեդի Բայրոնը լքեց ամուսնուն Լոնդոնում և մեկնեց հոր մոտ՝ կալվածք: Ճանապարհից նա ամուսնուն քնքուշ նամակ գրեց, որն սկսվում էր «Թանկագին Դիկ» և ավարտվում էր «Քո Փոպին» բառերով: Մի քանի օրից Բայրոնը կնոջ հորից տեղեկացավ, որ նա որոշել է այլևս չվերադառնալ իր մոտ, որից հետո նաև ինքը՝ լեդի Բայրոնը, տեղեկացրեց նրան այդ մասին: Մեկ ամսից տեղի ունեցավ ձևական ամուսնալուծությունը: Բայրոնը կասկածներ ուներ, որ կինը բաժանվել է իրենից իր մոր ազդեցությամբ: Լեդի Բայրոնը ողջ պատասխանատվությունը վերցրեց իր վրա: Իր մեկնելուց առաջ նա խորհրդակցության էր հրավիրել բժիշկ Բոլիին և հարցրել նրան՝ արդյո՞ք իր ամուսինը չի խելագարվել: Բոլին նրան վստահեցրել էր, որ դա նրան միայն թվում է: Դրանից հետո նա հայտարարեց իր ազգականներին, որ ցանկանում է ամուսնալուծվել: Ամուսնալուծության պատճառների մասին լեդի Բայրոնի մայրը տեղեկացրեց դոկտոր Լեշինգթոնին, և վերջինս գրեց, որ այդ պատճառաբանություններով ամուսնալուծությունն արդարացված է, բայց դրա հետ մեկտեղ ամուսիններին խորհուրդ տվեց հաշտվել: Դրանից հետո դոկտոր Լեշինգթոնին այցելեց ինքը՝ լեդի Բայրոնը, և ներկայացրեց փաստեր, որոնցից հետո նա ևս հաշտությունն անհնարին գտավ:

Բայրոն ամուսինների ամուսնալուծության իրական պատճառներն ընդմիշտ հանելուկ մնացին, չնայած Բայրոնն ասում էր, որ «դրանք չափազանց պարզ են, դրա համար էլ չեն նկատվում»: Հասարակությունը չէր ցանկանում ամուսնալուծության պատճառն ամուսինների՝ միմյանց բնավորությամբ չհամապատասխանելը տեսնել: Լեդի Բայրոնը հրաժարվում էր հայտնել ամուսնալուծության պատճառները, ինչի հետևանքով էլ դրանք հանրության շրջանակներում վերածվեցին երևակայական ինչ որ բանի, և բոլորը միմյանց հերթ չտալով փորձում էին այդ ամուսնալուծության մեջ մեկը մյուսից սարսափելի հանցագործություններ տեսնել (շշուկներ էին պտտվում պոետի բիսեքսուալ հակումների ու նրա և քրոջ միջև արյունապիղծ կապի մասին): «Հրաժեշտ լեդի Բայրոնին» բանաստեղծության հրատարակումը, որը թողարկվեց պոետի անհամեստ բարեկամներից մեկի կողմից, նրա դեմ հանեց չարակամների մի ամբողջ ոհմակ: Բայց ոչ բոլորն էին հանդիմանում Բայրոնին: «Կուրյեր»-ի աշխատակցուհիներից մեկը տպագիր եղանակով հայտարարեց, որ եթե իր ամուսինն այդպիսի «Հրաժեշտ» գրեր իր համար, ինքն առանց վարանելու կնետվեր նրա գիրկը: 1816 թվականի ապրիլին Բայրոնը վերջնականապես հրաժեշտ տվեց Անգլիային, որտեղ հասարակական կարծիքը ի դեմս «լճացած պոետների» ուժգին գրգռված էր նրա դեմ:

Կյանքը Շվեյցարիայում և Իտալիայում[խմբագրել]

Դիոդատի վիլլան, որտեղ 1816 թվականին բնակվել են Բայրոնը, Շելլին, նրա կինը՝ Մերին և Ջ. Պոլիդորին

Արտասահման մեկնելուց առաջ Բայրոնը վաճառեց Նյուսթեդի իր կալվածքը, և դա նրան հնարավորություն տվեց դուրս գալ մշտական առանց դրամական միջոցների ճնշող վիճակից: Այժմ նա կարող էր տրվել իր համար այնքան ցանկալի միայնությանը: Արասահմանում նա բնակություն հաստատեց Ժնևի ծովափնյա Դիոդատի վիլլայում: Ամառը Բայրոնն անցկացրեց վիլլայում՝ երկու մեծագույն էքսկուրսիաներ իրականացնելով Շվեյցարիայով՝ մեկը Գոբգաուզի, մյուսը պոետ Շելլիի հետ: «Չարլդ-Հարոլդ»-ի երրորդ գլխում (մայիս-հունիս, 1816) նա նկարագրում է իր ուղևորությունը Վաթերլոյի դաշտավայրով: «Մանֆրեդ»-ը գրելու միտքը նրան այցելեց, երբ նա Ժնև վերադարձի ճանապարհին տեսավ Յունգֆրաուին:

1816 թվականի նոյեմբերին Բայրոնը տեղափոխվեց Վենետիկ, որտեղ, չարակամների պնդմամբ, վարում էր շվայտ կյանք, որը, սակայն, չխանգարեց նրան ստեղծել մեծ թվով գրական ստեղծագործութոյւններ: 1817 թվականի հունիսին պոետը գրեց «Չարլդ-Հարոլդ»-ի չորրորդ գլուխը, 1817 թվականի հոկտեմբերին «Բեպո»-ն, 1818 թվականի հուլիսին՝ «Ներբող Վենետիկին», 1818 թվականի սեպտեմբերին՝ «Դոն-Ժուան»-ի առաջին գլուխը, 1818 թվականի հոկտեմբերին՝ «Մազեպա»-ն, 1818 թվականի դեկտեմբերին՝ «Դոն-Ժուան»-ի երկրորդ գլուխը, 1819 թվականի նոյեմբերին՝ «Դոն-Ժուան»-ի 3-4 գլուխները:

1819 թվականի ապրիլին նա հանդիպեց կոմսուհի Գվիչիոլիին, և նրանք սիրահարվեցին միմյանց: Կոմսուհին ստիպված էր ամուսնու հետ մեկնել Ռավեննա, որտեղ նրա հետևից մեկնեց նաև Բայրոնը: Երկու տարի անց կոմսուհու հայրն ու եղբայրը՝ քաղաքական սկանդալներում խառնված Գամբա կոմսերը պետք է լքեին Ռավեննան այդ ժամանակ արդեն ամուսնալուծված կոմսուհի Գվիչիոլիի հետ միասին: Բայրոնը նրանց հետևից մեկնեց Պիզա, որտեղ էլ նախկինի պես բնակվում էր կոմսուհու հետ մի տանիքի տակ: Այդ ժամանակ Բայրոնը սգում էր Սպեցի նեղուցում խեղդված իր ընկեր Շելիի կորուստը: 1822 թվականի սեպտեմբերին տոսկանական կառավարությունը կարգադրեց Գամբա կոմսերին մեկնել Պիզայից, և Բայրոնը նրանց հետևելով մեկնեց Գենուա:

1816 թվականի ապրիլին Բայրոնի այցելությունը հայկական կղզի

Բայրոնը բնակվեց կոմսուհու հետ մինչև իր Հունաստան մեկնելը և այդ ժամանակ բավականին շատ էր գրում: Բայրոնի կյանքի այդ երջանիկ ժամանակաշրջանում ի հայտ եկան նրա հետևյալ ստեղծագործությունները՝ «Մորգանտե Մաջիորիի առաջին երգը»(1820), «Դանթեի մարգարեությունը» (1820) և «Ֆրանչեսկա դա Ռիմնի» թարգմանությունը (1820), «Մարինո Ֆալյերո» (1820), «Դոն -Ժուան»-ի հինգերորդ գլուխը (1820), «Սարդանապալ» (1821), «Նամակներ Բաուլսին» (1821), «Երկու Ֆոսկար» (1821), «Կաեն» (1821), «Ահեղ դատաստանի ուրվականը» (1821), «Երկինք և երկիր» (1821), «Վերներ» (1821),«Դոն- Ժուան»-ի վեցերորդ, յոթերորդ և ութերորդ գլուխները (1822 փետրվար); «Դոն-Ժուան»-ի իններորդ, տասներորդ և տասնմեկերորդ գլուխները (օգոստոս, 1822); «Բրոնզե դար» (1823), «Կղզի» (1823), «Դոն-Ժուան»-ի տասներկուերորդ և տասներեքերորդ գլուխները (1824)։

Ուղևորություն Հունաստան և մահ[խմբագրել]

Ընտանեկան հանգիստ կյանքն այնուամենայնիվ Բայրոնին չազատեց տագնապից ու տխրությունից: Նա չափազանց ժլատորեն էր օգտվում բոլոր վայելքներից և ստացած փառքից: Շուտով վրա հասավ հագեցվածությունը: Բայրոնը ենթադրեց, որ Անգլիայում իրեն մոռացել են և 1821 թվականի վերջերին բանակցություններ վարեց Մերի Շելիի հետ համատեղ անգլիական «Լիբերալ» ամսագիր հրատարակելու համար: Սակայն լույս տեսավ ամսագրի ընդամենը երեք համար: Ընդ որում, Բայրոնն իսկապես սկսեց կորցնել երբեմնի հանրահայտությունը: Այդ ժամանակ բորբոքվեց հունական ապստամբությունը: Բայրոնը Հունաստանին օգնություն ցուցաբերելու համար Անգլիայում կազմավորված ֆիլհելենների հետ երկարատև բանակցություններից հետո որոշում կայացրեց մեկնել այնտեղ: Նա անհամբերությամբ սկսեց պատրաստվել մեկնմանը: Սեփական միջոցներով գնեց անգլիական երկկայմ առագաստանավ, ռազմամաթերք, զենք և զինեց 500 զինվորների, ում հետ միասին 1823 թվականի հուլիսի 14-ին ծովով ուղևորվեց Հունաստան: Այնտեղ ոչինչ պատրաստ չէր, ավելին, շարժման առաջնորդները շատ անհաշտ էին միմյանց հետ: Այդ ընթացքում ծախսերն աճում էին, և Բայրոնը կարգադրեց վաճառել իր ամբողջ ունեցվածքը Անգլիայում, իսկ փողը տրամադրեց ապստամբական շարժման արդար գործին: Հունաստանի ազատության համար պայքարի համար զգալի նշանակություն ունեցավ Բայրոնի հունական տարանջատված ապստամբ խմբավորումների միավորման տաղանդը:

Միսոլոնգում Բայրոնը հիվանդացավ տենդով՝ շարունակելով իր ամբողջ ուժերը ներդնել երկրի ազատության համար մղվող պայքարի մեջ: 1824 թվականին հունվարի 19-ին նա գրում էր Հենքոպին՝ «Մենք պատրաստվում ենք արշավի», իսկ հունվարի 22-ին, իր ծննդյան օրը նա մտավ գնդապետ Ստենհոպի սենյակ, որտեղ ներկա էին մի քանի հյուրեր, և ուրախ ասաց. «Դուք նախատում եք ինձ, որ ես բանաստեղծություններ չեմ գրում, իսկ ես հենց նոր բանաստեղծություն եմ գրել»: Եվ Բայրոնն արտասանեց՝ «Այսօր ես դարձել եմ 36 տարեկան»: Մշտապես տկար Բայրոնին շատ էր անհանգստացնում իր դուստր Ադայի հիվանդությունը: Ստանալով նրա առողջանալու մասին բարի լուրով նամակը՝ նա ցանկացավ մեկնել զբոսանքի կոմս Գամբայի հետ: Զբոսանքի ժամանակ ուժեղ անձրև տեղաց, և Բայրոնը վերջնականապես հիվանդացավ: Նրա վերջին խոսքերը կցկտուր արտահայտություններ էին. «Քու՛յր իմ․․․ զավա՛կս․․․ դժբա՛խտ Հունաստան․․․ ես նրան տվեցի ժամանակս, կարողությունս, առողջությունս․․․ այժմ տալիս եմ նաև կյանքս»: 1824 թվականի ապրիլի 19-ին պոետը մահացավ: Բժշկները հերձում կատարեցին և նրա օրգանները տեղավորեցին զմռսման տարաներում: Թոքերը և կոկորդը որոշեցին թողնել Սուրբ Սխպիրիդոնի տաճարում, սակայն շատ չանցած այնտեղից դրանք գողացան:[4] Բայրոնի մարմինը զմռսվեց և ուղարկվեց Անգլիա, և այն տեղ հասավ 1824 թվականի հունիսին: Բայրոնը թաղվեց տոհմական դամբարանում Հանկել-Տորկարդ տաճարում՝ Նյուսթեդյան աբբայությունից ոչ հեռու, Նոթինգհեմշիրում:

Պանսեքսուալիզմ[խմբագրել]

Լորդ Բայրոնը և նրա պաժ Ռաշթոնը

Լորդ Բայրոնի ինտիմ կյանքը բազմաթիվ ասեկոսնեների առիթ է տվել նրա ժամամակակիցների շրջանում: Նա լքեց հայրենի երկիրը արյունակից քույր Ավգուստայի հետ անթույլատրելի մտերիմ հարաբերությունների մասին ասեկոսների ֆոնի վրա: Երբ 1860 թվականին ի հայտ եկավ կոմսուհի Գվիչիոլիի՝ լորդ Բայրոնի մասին գիրքը, այդ ժամանակ նրա ամուսնու հիշատակը պաշտպանելով հանդես եկավ տիկին Բիչեր-Սթոուն իր «Լեդի Բայրոնի կյանքի ճշմարիտ պատմությունը» գրքով: Այն գրվել էր իբրև թե հեղինակին գաղտնի կերպով Բայրոնի հանգուցյալ կնոջ կողմից փոխանցված Բայրոնի և իր քրոջ «հանցավոր կապի» մասին պատմության հիման վրա: Ի միջի այլոց, նման պատմվածքները լիովին համապատասխանում էին տվյալ դարաշրջանի ոգուն. օրինակ՝ դրանք Շատոբրիանի ինքնակենսագրական «Ռենե» վեպի հիմնական բովանդակությունն են կազմում:

20-րդ դարում հրատարակված Բայրոնի օրագրերը բացահայտում են նրա սեռական կյանքի պատկերը իսկապես որպես պանսեքսուալություն:[5] Այսպես, նավահանգստային փոքրիկ Ֆալմուտ քաղաքը պոետը նկարագրում է որպես «Plen. and optabil. Coit.» («բազմաթիվ և բազմատեսակ սեռական հարաբերություններ») առաջարկող «հիասքանչ վայր».[5] «Մեզ շրջապատում են Հիացինտներ և ամենահոտավետ հատկություններով այլ ծաղիկներ և ես մտադիր եմ կազմել մի գեղեցիկ փունջ, որպեսզի այն համեմատեմ այն էկզոտիկայի հետ, որ հուսով ենք հանդիպել Ասիայում: Մեկ նմուշ ես նույնիսկ վերցնելու եմ ինձ հետ»:[6] Այդ նմուշը գեղեցիկ երիտասարդ Ռոբերտ Ռաշթոնն էր, «ով Բայրոնի պաժն էր, ինչպես Հիացինտը՝ Ապոլլոնի» (Պ. Վայլ):[6] Աթենքում պոետի համար հայտնվեց նոր ֆավորիտ՝ տասնհինգամյա Նիկոլո Ժիրոն: Թուրքական բաղնիքները Բայրոնը նկարագրում էր որպես «սոդոմիայի և շարբաթի մարմարե դրախտ»:[7]

Բայրոնի մահից հետո ձեռագրերով սկսեց տարածվել «Դոն Լեոն» էրոտիկ պոեմը, որը պատմում էր լիրիկական հերոսի միասեռ կապերի մասին, որի մեջ հեշտ էր ճանաչել Բայրոնին: Հրատարակիչ Ուիլյամ Դագդեյլը շշուկներ տարածեց, որ դա Բայրոնի չհրատարակված ստեղծագործությունն է և պոեմը հրապարակելու սպառնալիքով փորձում էր դրամ շորթել նրա ազգականներից: Ժամամակակից գրականագետները այդ «ազատախոհական» ստեղծագործության իրական հեղինակ են համարում Ջորջ Քոլմեմնին:

Բայրոնի ընտանիքի ճակատագիրը[խմբագրել]

Պոետի այրին՝ լեդի Աննա Իզաբելլա Բայրոնն իր երկար կյանքի մնացած մասն անցկացրեց միայնության մեջ՝ զբաղվելով բարեգործությամբ, բացարձակապես մոռացված ողջ աշխարհի կողմից: 1860 թվականի մայիսի 16-ին մահվան լուրը միայն նրան հիշելու առիթ տվեց:

Լորդ Բայրոնի օրինական դուստրը՝ Ադան, 1835 թվականին ամուսնացավ կոմս Ուիլյամ Լավլեյսի հետ և մահացավ 1852 թվականի նոյեմբերի 27-ին, թողնելով երկու որդիներ և մեկ դուստր: Նա հայտնի է որպես մաթեմատիկոս, հաշվողական տեխնիկայի առաջին ստեղծողներից մեկը և Չարլզ Բեբիջի աշխատակցուհի: Ըստ տարածված լեգենդի՝ առաջարկել է համակարգչային ծրագրավորման մի քանի հիմնարար սկզբունքներ և համարվում է առաջին ծրագրավորողը:

Լորդ Բայրոնի ավագ թոռը՝ Նոելը, ծնվել է 1836 թվականի մայիսի 12-ին, մի կարճ ժամանակահատված ծառայել է անգլիական նավատորմում և շվայտ ու անկանոն կյանք վարելուց հետո մահացել է 1862 թվականի հոկտեմբերի 1-ին որպես լոնդոնյան նավանորոգարաններից մեկի աշխատակից: Երկրորդ թոռը՝ Ռալֆ Գորդոն Նոել Միլբենկը ծնվել է 1839 թվականի հուլիսի 2-ին: Մահից առաջ տատից Ուինթվորթ բարոնությունը ժառանգած եղբոր վախճանից հետո ստանձնել է լորդ Ուինթվորթի (Wentworth) իրավունքները:

Ստեղծագործության բնույթ և ազդեցություն[խմբագրել]

Բայրոնի պոեմներն անգլիական այլ ռոմանտիկների հետ համեմատած ավելի ինքնակենսագրական են: Նա ավելի քան սրությամբ էր ընկալում ռոմանտիկ իդեալների և իրականության վհատ անհամապատասխանությունը: Այդ գիտակցումը ոչ միշտ էր նրա մելանխոլիայի և հուսահատության պատճառ դառնում. նրա վերջին ստեղծագործություններում մարդկանց և երևույթների դիմակազերծումը ոչ մի զգացում չեն ներշնչում, բացի հեգնախառն ծաղրանքից:[1] Ի տարբերություն շատ ռոմանտիկների՝ Բայրոնը հարգանքով էր վերաբերվում անգլիական կլասիցիզմի ժառանգությանը՝ բառախաղերին և սուր սատիրային Ալեքսանդր Փոուփի շնչով: Նրա նախասիրած օկտավան նախատրամադրում էր լիրիկական շեղումների և ընթերցողի հետ խաղերի:[1]

Վիկտորյայի ժամանակաշրջանի Անգլիայում լորդ Բայրոնը գրեթե մատնվել էր մոռացության. նրա հանրաճանաչությամբ չէր կարող համեմատվել Կիտսի հետմահու հաջողության և Շելլի հետ: «Ո՞վ է այժմ կարդում Բայրոնին: Նույնիսկ Անգլիայում»:- բացականչում էր 1864 թվականին Ֆլոբերը: Եվրոպայի մայրցամաքային մասում, այդ թվում նաև Ռուսաստանում, բայրոնիզմի գագաթնակետը 1820-ական թվականներն էին, սակայն 19-րդ դարի կեսերին բայրոնյան հերոսը մանրացավ և դարձավ գերազանցապես զանգվածային և արկածային գրականության մաս:

Aquote1.png Բոլորը խոսում էին Բայրոնի մասին, և բայրոնիզմը դարձավ խելագարության ելակետ գեղեցիկ հոգիների համար: Հենց այդ ժամանակից էլ մեզ մոտ հայտնվեցին փոքրիկ մեծ մարդիկ անեծքի դրոշմը ճակատներին, հոգիներում հուսահատություն, սրտներում հիասթափություն, լցված խորը արհամարհանքով «ողորմելի ամբոխի» հանդեպ: Հերոսները հանկարծ շատ էժանագին դարձան: Ցանկացած տղա, ում ուսուցիչը դասը չիմանալու համար թողնում էր առանց ճաշի, սփոփում էր իր վիշտը իրեն հետապնդող ճակատագրի և իր խոցված բայց ոչ պարտված հոգու աննկունության մասին դարձվածներով։[8] Aquote2.png


Բայրոնը և հայերը[խմբագրել]

1816 թվականին Բայրոնն այցելում է Վենետիկի Սուրբ Ղազար Կղզի, որտեղ նա Մխիթարեան Կարգի վանականների միջոցով ծանոթանում է Հայկական մշակույթին։ Հայր Հ. Ավգերյանի օգնությամբ սովորում է գրաբար և մասնակցում է լեզվի և պատմության վերաբերյալ բազմաթիվ դասախոսությունների։ Բայրոնը նրա հետ հրատարակել է «Քերականութիւն անգղիական և հայերէն» (1817), «Քերականութիւն հայերէն և անգղիական» (1819) դասագրքերը, որոնք կազմելիս նմուշներ է զետեղել հայ հին և միջնադարյան գրականությունից, օգնել «Բառարան անգղիերէն և հայերէն» (1821) գրքի ստեղծմանը և գրել իր նշանավոր «առաջաբանը», ուր բարձրացրել է հայ ժողովրդին թուրքական փաշաների և պարսկական սատրապների բռնակալությունից ազատագրելու խնդիրը։

Հայերենից անգլերենի է թարգմանել երկու Թուղթ՝ Ա․ Պողոսի և Կորնթացոց միջև (1817), երկու գլուխ Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն»-ից և հատվածներ Ներսես Լամբրոնացու «Ճարտասանություն»-ից։ Ծանոթացել է Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանությանը, անգլերեն թարգմանել այն մասերը, որ պակասել են Աստվածաշնչի անգլիական թարգմանության մեջ։ Բայրոնի հետաքրքրությունն այդ ուղղությամբ այնքան մեծ է եղել, որ ցանկացել է «Կայեն»-ի համար օգտագործել առասպելի հայկական օրինակը։ Նա իր հեղինակավոր ազդեցությամբ զարկ է տվել հայագիտության տարածմանը և զարգացմանը։ 1823 թվականին Բայրոնը մեկնել է Հունաստան, մասնակցել Թուրքիայի դեմ կազմակերպվող ապստամբությանը, ստանձնել ապստամբ գնդերից մեկի հրամանատարությունը։ 1824 թվականի ապրիլին հիվանդացել է տենդախտով և մահացել։ Խոր քնարականությունը, գաղափարական համարձակությունը, կերպարների արտահայտչականությունը Բայրոնին դարձրել են 19-րդ դարի Եվրոպայի սիրված բանաստեղծներից մեկը։ 19-րդ դարի գրական-բանաստեղծական ուղղությունը դառնում է բայրոնիզմը, որը, որպես իշխող, ներգործող ուժ, իր ոլորտի մեջ է առնում Արևմուտքի և Արևելքի տարբեր լեզուներով գրող բազմաթիվ բանաստեղծների (ռուսներից՝ Ա․ Պուշկին, Մ․ Լերմոնտով, հայերից՝ Ղ․ Ալիշան, Ս․ Շահազիզ, Հ․ Թումանյան, Ռ․ Որբերյան և ուրիշներ)։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 Կաղապար:Britannica-link
  2. Речь, произнесенная в Палате лордов 27 февраля 1812 года во время обсуждения билля против разрушителей станков / Пер. О. Холмской. // Байрон Дж. Г. Собр. соч. в четырёх томах. М.: Правда. 1981. Т. 2. С. 129.
  3. K. N. Cameron, The young Shelley, p. 162
  4. Эдна О’Брайен Влюблённый Байрон. М.: Текст, 2012. С. 207.
  5. 5,0 5,1 Jonathan David Gross. Byron: The Erotic Liberal. Rowman & Littlefield, 2001. ISBN 9780742511620. Page 131.
  6. 6,0 6,1 Журнальный зал | Иностранная литература, 1998 N2 | Петр Вайль — Босфорское время
  7. Lord Byron: Selected Letters and Journals. Harvard University Press, 1982. ISBN 9780674539150. Page 213.
  8. Lib.ru/Классика: Белинский Виссарион Григорьевич. Русская литература в 1845 году

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝