Ջորջ Բայրոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ջորջ Բայրոն
George Byron
George Gordon Byron2.jpg
բանաստեղծ
Ծնվել է Հունվարի 22 1788
Ծննդավայր {{{2}}} Լոնդոն, Անգլիա
Մահացել է Ապրիլի 19 1824
Մահվան վայր {{{2}}}Մեսոլոնգի, Հունաստան

Ջորջ Բայրոն (անգլ.՝ George Gordon Byron, 6th Baron Byron), (հունվարի 22, 1788 - ապրիլի 19, 1824), 19-րդ դարի անգլիացի բանաստեղծ, ռոմանտիզմի ամենաերևելի ներկայացուցիչներից մեկը, Եվրոպայի մեծագույն գրողներից մեկը։ Նրա ամենաճանաչված աշխատանքների թվում է որոշ ինքնակենսագրական տարրեր պարունակող սկանդալային Դոն Ժուան պոեմը։

Բայրոնն առաջին հայագետներից է. Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում գտնվող Մխիթարյան Միաբանության վանականներից նա սովորել էր հայերեն, նրա օգնությամբ անգլերենից հայերեն և հայերենից անգլերեն են թարգմանվել մի շարք կրոնական և աշխարհիկ ձեռագրեր, ստեղծվել է անգլերեն-հայերեն բառարան։ Բայրոնի ստեղծագործությունները բարձր են գնահատել այնպիսի հայ գրողներ, ինչպիսիք են Ղևոնդ Ալիշանը, Հովհաննես Թումանյանը և այլոք։

Անուն[խմբագրել]

Գորդոն-Բայրոնը երկրորդ անձնանունն է, որը տրվել է նրան մկրտության ժամանակ և համընկնում է մոր օրիորդական ազգանվան հետ: Բայրոնի հայրը, սակայն, հավակնելով աներոջ շոտլանդական կալվածքներին, օգտագործեց «Գորդոնը» որպես ազգանվան երկրորդ մաս (Բայրոն-Գորդոն): Ինքը՝ Ջորջը այդպես էլ երկակի ազգանվամբ գրանցվեց դպրոցում: 10 տարեկան հասակում, տարեց ազգականներից մեկի մահից հետո Ջորջը դարձավ Անգլիայի պեր և ստացավ «բարոն Բայրոն» կոչումը, որից հետո էլ, ինչպես ընդունված է այդ դասի պերերի մոտ, նրա սովորական գործածական անունը դարձավ «լորդ Բայրոն»-ը, կամ ուղղակի՝ «Բայրոն»-ը: Հետագայում Բայրոնի զոքանչը պոետին կարողություն կտակեց՝ իր Նոել (Noel) ազգանունը կրելու պայմանով: Թագավորական արտոնագրով լորդ Բայրոնին թույլատրված էր բացառության կարգով Նոել ազգանունը կրել կոչումից առաջ, որը և նա անում էր՝ երբեմն ստորագրելով որպես «Նոել-Բայրոն»: Դրա համար որոշ աղբյուրներում նրա լրիվ անունը կարող է նշված լինել որպես Ջորջ Գորդոն Նոել Բայրոն, չնայած որ միաժամանակ բոլոր այդ անուններով և ազգանուններով նա երբեք չէր ստորագրում:

Բայրոնը և հայերը[խմբագրել]

1816 թվականին Բայրոնն այցելում է Վենետիկի Սուրբ Ղազար Կղզի, որտեղ նա Մխիթարեան Կարգի վանականների միջոցով ծանոթանում է Հայկական մշակույթին։ Հայր Հ. Ավգերյանի օգնությամբ սովորում է գրաբար և մասնակցում է լեզվի և պատմության վերաբերյալ բազմաթիվ դասախոսությունների։

Ծագում[խմբագրել]

Նրա նախնիները, ովքեր ծագումով Նորմանդիայից էին, Անգլիա էին եկել Վիլհելմ Նվաճողի հետ և Գասթինգի մոտ մարտից հետո պարգևատրվել էին սաքսերից բռնագրավված հարուստ կալվածքներով: Բայրոնների սկզբնական անունն էր Բուրուն: Այդ անունը հաճախ է հանդիպում միջնադարյան ասպետական տարեգրություններում: Այդ տոհմի հետնորդներից մեկը արդեն Հենրիխ II-ի օրոք, նկատողություն ստանալով, իր ազգանունը վերափոխեց Բայրոնի: Բայրոնները հատկապես առաջադիմեցին Հենրիխ VIII-ի օրոք, ով կաթոլիկական միաբանությունների լուծարման ժամանակ Բայրոնին «սըր Ջոն փոքր՝ մեծ մորուքով» (sir John the little with the Great Beard) մականունը տվեց և Նյուսթեդյան աբբայության հարուստ կալվածքներ շնորհեց Նոթինգեմյան կոմսությունում:

Նյուսթեդյան աբբայություն, ավերված տյուդորովյան աշխարհականացման ժամանակ, Բայրոնների տոհմական կալվածքները

Ելիզավետայի իշխանության օրոք Բայրոնների տոհմն ընդհատվեց, սակայն ազգանունը փոխանցվեց նրանցից մեկի ապօրինի որդուն: Հետագայում, անգլիական հեղափոխության ժամանակ, Բայրոններն աչքի ընկան Ստյուարդների դինաստիային անվերապահ նվիրվածությամբ, ինչի համար էլ Կարլ I-ը այդ տոհմի ներկայացուցչին շնորհեց պերի կոչումով բարոն Ռոչդելի տիտղոս: Այդ ազգանվան ամենահայտնի ներկայացուցիչներից էր ծովակալ Ջոն Բայրոնը, ով հայտնի էր իր անսովոր արկածներով և Խաղաղ օվկիանոսում կատարած ճանապարհորդությամբ. նրան սիրող, բայց անհաջողակ համարող նավաստիները վերջինիս անվանեցին Foulweather Jack:

Ծովակալ Բայրոնի ավագ որդին, նույնպես ծովակալ, դաժան մարդ էր, ով պախարակել էր իր անունը. նա հարբած վիճակում, պանդոկում դուելի ժամանակ սպանեց իր ազգական Չավորտին (1765). նրան բանտարկեցին Թաուերում՝ դատապարտելով ոչ դիտավորյալ սպանության համար, բայց նա պերի արտոնությունների շնորհիվ խուսափեց պատժից: Նույն այդ Վիլյամ Բայրոնի եղբայր Ջոնը ցոփ ու շվայտ կյանք էր վարում: Նավապետ Ջոն Բայրոնը (1756-1791) 1778 թվականին պսակվեց նախկին մարկիզուհի Կոմարտենի հետ, ով մահացավ 1784 թվականին՝ թողնելով դստերը՝ Ավգուստային, Ջոնին, ում խնամքը հետագայում ստանձնեցին նրա մոր ազգականները: Առաջին կնոջ մահից հետո նավապետ Բայրոնը հաշվենկատորեն կրկին ամուսնացավ էսկվայր Ջորջ Գորդոնի միակ ժառանգորդուհու՝ Եկատերինա Գորդոնի հետ: Նա սերում էր շոտլանդական Գորդոնների հայտնի տոհմից, ում երակներում հոսում էր շոտլանդական արքաների արյունը (Անաբելլա Ստյուարտի կողմից): Հենց այդ երկրորդ ամուսնությունից էլ ծնվեց ապագա պոետը:

Կենսագրություն[խմբագրել]

Բայրոնը 1804 թվականին

Աղքատությունը, որի մեջ ծնվեց Բայրոնը և որից նրան չփրկեց նույնիսկ լորդի կոչումը, նրա ապագա գործունեության ուղղության սկիզբը դրեց: Երբ նա ծնվեց (հունվարի 22, 1788, Հոլլ-Սթրիթ, Լոնդոն), հայրն արդեն մսխել էր ընտանեկան կարողությունը, իսկ մայրը Եվրոպայից վերադարձավ կարողության մնացորդներով: Լեդի Բայրոնը բնակություն հաստատեց Աբերդինում, և նրա «կաղլիկ մանչուկը», ինչպես նա ինքն էր անվանում տղային, մեկ տարով տրվեց մասնավոր դպրոց, որից հետո փոխադրվեց դասական գիմնազիա: Բայրոնի մանկական արարքների մասին շատ պատմություններ են պատմվում: Գեյ քույրերը, որոնք խնամել են փոքրիկ Բայրոնին, համարում էին, որ քնքշությամբ նրա հետ կարելի էր լեզու գտնել, բայց նրա մայրը միշտ ափերից դուրս էր գալիս տղայի անհնազանդությունից և տղայի վրա էր շպրտում ինչ պատահի: Մոր բռնկումներին նա հաճախ էր ծաղրանքներով պատասխանում, բայց մի անգամ, ինչպես ինքն է պատմում, նրանից խլեցին դանակը, որով նա ուզում էր վնասել իրեն: Գիմնազիայում նա վատ էր սովորում, և նրա համար սաղմոսներ և Աստվածաշունչ ընթերցող Մերի Գեյը նրան ավելի շատ օգուտ տվեց, քան գիմնազիայի ուսուցիչները: Երբ լրացավ Ջորջի 10 տարին, մահացավ նրա ազգակից պապիկը և տղային ժառանգաբար անցան լորդի կոչումն ու Բայրոնների տոհմական ագարակը՝ Նյուսթեդյան աբբայությունը: Տասնամյա Բայրոնն այնպես ուժգին սիրահարվեց իր զարմուհի Մերի Դաֆին, որ, լսելով նրա նշանադրության մասին, ընկավ հիստերիկ նոպաների մեջ: 1799 թվականին նա ընդունվեց բժիշկ Գլենիի դպրոց, որտեղ մնաց երկու տարի և ամբողջ ժամանակ բուժում էր իր հիվանդ ոտքը, որից հետո բավականաչափ լավացավ, որպեսզի կարողանար երկարաճիտք կոշիկ հագնել: Այդ երկու տարիներին նա շատ քիչ սովորեց, դրա փոխարեն ընթերցեց բժշկի հարուստ գրադարանը: Հերոուի դպրոց ուղևորվելուց առաջ Բայրոնը նորից սիրահարվեց մյուս զարմուհուն՝ Մարգարիտա Պարկերին:

1801 թվականին նա մեկնեց Հերոու. մեռած լեզուներն ու հնությունները նրան չէին գրավում, բայց փոխարենը նա մեծ հետաքրքրությամբ ընթերցեց բոլոր անգլիացի դասականներին և դպրոցից դուրս եկավ գիտելիքների մեծ պաշարով: Դպրոցում նա հայտնի էր ընկերների նկատմամբ ասպետական վերաբերմունքով և նրանով, որ միշտ պաշտպանում էր կրտսերներին: 1803 թվականի արձակուրդների ժամանակ նա կրկին սիրահարվեց, այս անգամ շատ ավելի լրջորեն քան նախկինում, օրիորդ Չավորտին՝ մի աղջկա, ում հորը սպանել էր «վատ լորդ Բայրոնը»: Տխուր պահերին նա հաճախ էր ցավում, որ աղջիկը մերժել էր իրեն:

Առաջին ճանապարհորդություն[խմբագրել]

1809 թվականի հունիսին Բայրոնը մեկնեց ճանապարհորդության: Եղավ Իսպանիայում, Ալբանիայում, Հունաստանում, Թուրքիայում և Փոքր Ասիայում, որտեղ լողալով անցավ Դարդանելի նեղուցով, ինչով հետագայում շատ էր հպարտանում: Կարելի է ենթադրել, որ երիտասարդ պոետը, փայլուն հաղթանակ տանելով իր գրական հակառակորդների նկատմամբ, արտասահման մեկնեց բավարարված և երջանիկ, բայց դա այդպես չէր: Բայրոնն Անգլիայից մեկնեց հոգեպես սարսափելի ընկճված վիճակում և վերադարձավ ավելի ճնշված: Շատերը նույնականացնելով նրան Չայլդ Հարոլդի հետ՝ ենթադրում էին, որ արտասահմանում, իր հերոսի նմանությամբ, նա վարել է չափազանց ցոփ ու շվայտ կյանք, բայց Բայրոնը և՛ տպագիր, և՛ բանավոր կերպով հակադարձում էր դրան՝ ընդգծելով, որ Չայլդ Հարոլդը միայն երևակայության արդյունք է: Թոմաս Մուրը հանես գալով ի պաշտպանություն Բայրոնի՝ նշում էր, որ նա չափազանց աղքատ էր հարեմ պահելու համար: Բացի այդ, Բայրոնին անհանգստացնում էին ոչ միայն ֆինանսական դժվարությունները: Ադ ժամանակաշրջանում նա կորցրեց մորը և չնայած երբեք նրա հետ հաշտ չէր եղել, սարսափելի վշտացած էր:


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝