Օլիմպոս (Մարս)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Կոորդինատները` 18° հս․ լ. 134° ամ. ե. / 18° հս․. լ. 134° ավ. ե. / 18; 134

Օլիմպոս
լատ.՝ Olympus Mons
Mars-volcano-eruptions-could-have-brought-water 55587 600x450.jpg
Օլիմպոս հրաբուխը
Տեսակ Q429088?
Երկիր Մարս
Տեղադրություն Մարսմոլորակ
Ձևավորում некорректная дата (юлианский не используется после 1918-01-26)[1]
Բարձրություն (ԲԾՄ) 21 200 մ
Մակերես 300 000[2][3] կմ²
Հարաբերական բարձրություն 22,5 մ
Հայտնաբերող Q203801?
Երկնային մարմին Մարս
Անվանված է Օլիմպոս
##Օլիմպոս (Մարս) (Մարս)
RedMountain.svg
Commons-logo.svg Պատկերներ Վիքիպահեստում
Լուսանկարը` «Վիկինգ-1»

Օլիմպոս լեռ (լատ.՝ Olympus Mons)[4] [5][6], հանգած հրաբուխ Մարսի վրա, գտնվում է Թարսիս նահանգում, Արեգակնային համակարգի ամենաբարձր հայտնի լեռն է: Անվանվել է Հունական Օլիմպոս լեռան անվամբ, որի վրա, համաձայն առասպելների ապրում էին օլիմպացի աստվածները:

Մինչ տիեզերական սարքերով հետազոտությունները (որոնց արդյունքում պարզվեց, որ Օլիմպոսը լեռ է) այս վայրը հայտնի էր աստղագետներին որպես Nix Olympica («Օլիմպոսի ձյուն», քանի որ այն ուներ բարձր ալբեդո): Այն ժամանակ ևս կասկածներ կային որ Օլիմպոսը լեռ է[7]:

Օլիմպոսը համարյա երեք անգամ ավելի բարձր է քան Էվերեստը Երկրի վրա: Այն ամենաերիտասարդն է Մարսի հրաբուխներից, ձևավորվել է Ամազոնիական դարաշրջանում:

Նկարագիրը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուսանկարը կատարվել է Mars Global Surveyor կայանից 900 կմ բարձրությունից

Օլիմպոսի բարձրությունը կազմում է 26,2 կմ իր հիմքի նկատմամբ[6][8], ինչը ավելին քան երկու անգամ բարձր է Մաունա-Կեաից, որը հանդիսանում է հրաբխային ծագման ամենամեծ կառույցը Երկրի վրա (բարձրությունը հիմքից մոտ 10 կմ): Օլիմպոսի հիմքի լայնությունը տարածվում է 540 կմ և ունի զառիվեր ստորոտներ, որոնք տեղերում հասնում են 7 կմ բարձրության: Այսպիսի հսկայական զառիթափերի առաջացման պատճառները դեռ համոզիչ բացատրություն չեն սացել, սակայն շատերը հակված են մտածել, որ հրաբուխի հիմքի մասում ապարները լվացվել են հնում գոյություն ունեցող մարսյան օվկիանոսի կողմից:

Օլիմպոս լեռան հրաբխային կալդերայի երկարությունը կազմում է 85 կմ, լայնությունը` 60 կմ: Կալդերայի խերությունը հասնում է 3 կմ, շնորհիվ վեց իրաի հետ հատվող հրաբխային խառնարանների առկայության: Համեմատության համար, Երկրի խոշորագույն հրաբուխ Մաունա Լոայի մոտ, որը գտնվում է Հավայան կղզիներում, խառնարանի տրամագիծը կազմում է 6,5 կմ:

Կալդերան և հրաբխային խառնարանները

Լեռան գագաթի մոտ մթնոլորտային ճնշումը կազմում է ընդամենը 2 % այն ճնշումից, որը բնորոշ է մարսյան միջին բարձրության համար (համեմատության համար, Երկրի Էվերեստի գագաթին գրանցված ցուցանիշը կազմում է ծովի մակերևույթի ճնշումի ընդամենը 25 %):

Օլիմպոսը գրավում է այնքան մեծ տարածք, որ այն հնարավոր չէ ամբողջությամբ տեսնել մոլորակի մակերևույթից (հեռավորությունը, որը անհրաժեշտ է հրաբուխը դիտելու համար այնքան մեծ է, որ այն կծածկվի հորիզոնի ետևում): Այդ պատճառով, Օլիմպոսի ամբողջական պատկերը կարելի է տեսնել միայն օդից կամ ուղեծրից: Համապատասխանաբար, եթե կանգնել հրաբուխի գագաթին, ապա նրա ստորոտը կանցնի հորիզոնից:

Օլիմպոսը հանգած հրաբուխ է, որը գոյացել է լավայի հոսանքների շնորհիվ, որոնք ժայթքել են ընդերքից և քարացել: Այն հանգամանքը, որ հրաբուխի լայնությունը երեք անգամ գերազանցում է նրա բարձրությունը, խոսում է այն մասին, որ ժայթքումը երկար ժամանակ է տեղի ունեցել:

«Mars Express» սարքից կատարված լուսանկարների վերլուծությունը ցույց տվեց, որ հրաբուխի լանջերին ամենանոր լավայի հոսքերը ունեն ենթադրաբար 2 միլիոն տարվա տարիք: Այսպիսով, չի կարելի բացառել, որ հրաբուխը նորից կսկսի ժայթքել:

Օլիմպոսի հսկայական չափերը խոսում են այն մասին որ, ամենայն հավանականությամբ, Մարսը չունի տեկտոնիկ սալեր ինչպես Երկիրը: Քանի որ սալերի շարժը թույլ չէր տա հրաբուխին այսքան երկար գոյատևել:

Շրջապատը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օլիմպոս լեռը գտնվում է Թարսիս նահանգում, որտեղ տեղակայված են մի շարք այլ հրաբուխներ, այդ թվում` Արսիա լեռը, Սիրամարգի լեռը և Ասկրիաուս լեռը, որոնք նույնպես ունեն հսկայական չափեր, չնայած զիջում են Օլիմպոսին: Այս երեք հրաբուխները գտնվում են Թարսիսի լեռներում, իսկ Օլիմպոսը գտնվում է Թարսիսի իջվածքի հատակին, որի խորությունն է մոտ 2 կմ:

Հրաբուխը շրջապատող տարածքը շատ տեղերում ծածկված է ոչ մեծ լեռնաշղթաներով և սարերով: Այս լեռնային համակարգը անվանում են Օլիմպոսի պսակ: Պսակը տարածվում է մինչև 1000 կմ հեռավորության վրա հսկայական «թերթիկների» տեսքով: Պսակի ծագումը մտնում է Մարսի գաղտնիքների ցանկի մեջ: Նրա առաջացման վարկածներից մեկը կապում է Պսակի առաջացումը Օլիմպոսի ստորոտների փլուզման հետ, ըստ մեկ այլ վարկածի, այն կապված է սառցադաշտերի գործունեության հետ, ևս մի վարկածի համաձայն, դա հին լավային հոսքեի մնացորդներն են, որոնք հետագայում ենթարկվել են քանդման և էրոզիաի:

Պսակի տարբեր մասերի խոշորացված լուսանկարների վրա, տեսանելի են բազմաթիվ զուգահեռ գծեր` յարդանգներ (տես. լուսանկարը): Հավանավաչ, նրանց ուղղվածությունը ցույց է տալիս այս տեղանքում փչող քամիների ուղղությունը: Յարդանգները սովորաբար առաջանում են մակերևույթի այն հատվածներում, որը հեշտությամբ է ենթարկվում էրոզիայի, օրինակ` հրաբխային մոխրից կազմված ապարների դեպքում:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ստուգված է հոկտեմբերի 24-ին 2015:
  2. 2,0 2,1 (untranslated title)
  3. 3,0 3,1 — С. 132.
  4. Գ. Ա. Բուրբա (1981). Մարսի ռելիեֆի մասերի անվանումները. Մոսկվա: Նաուկա. էջեր 85. 
  5. 1:20 000 000 մասշտաբի Մարսի քարտեզ, ռուսերեն անվանումներով, կազմված է МИИГАиК 1982 թվականին
  6. 6,0 6,1 Ժ. Ֆ. Ռոդիոնովա, Յու. Ա. Իլյուխինա «Մարսի ռելիեֆի նոր քարտեզը»
  7. Պատրկ Մուր, 1977, Մարսի ուղեցույց, Լոնդոն (ՄԲ), Քաթեվորթ պրեսս, էջ` 96
  8. Ջ. Բ. Պլեսցիա (2004). Մարսյան հրաբուխների մորֆոմետրիկ առանձնահատկությւոնները: Գեոֆիզիկական հետազոտությունների ամսագիր, 109(E03003):

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]