Մարսի հիդրոսֆերա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մարսի բևեռային գլխարկ

Մարսի հիդրոսֆերա, Մարս մոլորակի ջրային պաշարների ամբողջությունն է, որը բաղկացած է բևեռային գլխարկներում կենրոնացված սառույցից, մակերևույթի տակ գտնվող սառույցի շերտերից, բացի այդ, հնարավոր է, որ գոյություն ունեն լիթոսֆերայի վերին շերտերում գտնվող հեղուկ ջրի կամ աղերի լուծույթներով հագեցած ջրի ջրամբարներ: Մարսի հիդրոսֆերան անվանում են նաև կրիոլիթոսֆերա, քանի որ Մարսի վրա գերակայող ցածր ջերմաստիճանի պատճառով ջրի պաշարները գտնվում են հիմնականում պինդ վիճակում:

Ջրի որոնումը Մարսի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ ցուցանիշներով Մարսը չափազանց նման է Երկրին, ինչ ստիպում էր XIX դարի և XX դարասկզբի գիտնականներին ենթադրել, որ այնտեղ կա կյանք և կա հեղուկ ջուր: Մոլորակի մասին տվյալների աճի հետ մեկտեղ մարդիկ հորինեցին Մարսի մթնոլորտի ուսումնասիրման նոր մեթոդներ: Մթնոլորտի սպեկտրոսկոպիկ ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվեց, որ այնտեղ ջրի պարունակությունը չնչին է:

Աստղագիտական դիտարկումներին և սպեկտրոսկոպիկ չափումներին փոխարինման եկան Մարսի ուղղակի հետազոտությունները տիեզերական սարքերով: Սկզբում հետազոտողների ուշադրության կենտրոնում էին գտնվում Մարսի բևեռային գլխարկները, քանի որ ենթադրվում էր, որ նրանք ինչպես և Անտարկտիդան և Գրենլանդիան Երկրի վրա ծածկված են ջրի սառույցով: Սակայն հետագայում պարզվեց, որ հիմնականում Մարսի բևեռային գլխարկները բաղկացած են ածխաթթու գազի սառույցից: Ժամանակակից սարքավորումներով հետազոտությունների ընթացքում, միայն 2000 թվականին[1] հաստատվեց, որ բացի ածխաթթու գազից մարսյան բևեռային գլխարկների սառույցների զանգվածում կա նաև հսկայական քանակությամբ ջրային սառույց[2]:

Ջրի պաշարների ծավալը Մարսի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այսպիսին կարող էր լինել Մարսը եթե նրա վրա լիներ օվկիանոս

Ներկայումս արժանահավատորեն հաստատված ջրի ծավալները կենտրոնացված են Մարսի վրա այսպես կոչված կրիոլիթոսֆերայում՝ հավերժական սառցույթի մերձմակերևույթային շերտում, տասնյակ և հարյուրավոր մետր խորությամբ: Կան ենթադրություններ, որ բևեռային գլխարկների տակ կան բավականին մեծ լճեր հեղուկ և աղի ջրով: Ենթադրելով հավաքված գիտական տվյալներից, այս պահին գոյություն ունեցող ջրի պաշարները (սառույցի տեսքով) Մարսի ամբողջ կրիոլիթոսֆերայում, ենթադրաբար կազմում են 7,7×1022 գրամ (77 միլիոն կմ³)[3]:

Նույն ժամանակ, չորացման գործընթացը Մարսի վրա բերում է հավերժական սառցակալման շերտի ներքևի սահմանի կրճատմանը մի քանի հարյուր մետրով: Եթե Մարսի կրիոլիթոսֆերայի ամբողջ ծավալից հանենք չոր և հալած ապարների ծավալը, ապա Մարսի վրա գտնվող հավերժական սառույցներում կենտրոնացած ջրի քանակները կարելի է գնահատել մոտ 5,4×1022 գրամ (54 միլիոն կմ³): Այս քանակը շատ անգամ գերազանցում է ջրի քանակը բևեռային գլխարկներում գտնվող քանակներին (~2×1021 գրամ), և ամենայն հավանականությամբ, իրենից ներկայացնում է ընդհանուր ջրի պաշարների հիմնական մասը, որը անջատվել է Մարսի ամբողջ երկրաբանական պատմության ընթացքում: Մաթեմատիկական հաշվարկները ցույց են տալիս, որ այսօր կրիոլիթոսֆերայում գտնվող ջրի հավասարաչափ բաշխման դեպքում Մարսի մակերևույթի վրա, կառաջանա հսկայական օվկիանոս, մի քանի հարյուր մետր ընդհանուր խորությամբ: Կա նաև ենթադրություն, որ Մարսի կրիոլիթոսֆերայի տակ գոյություն ունի շերտ ստորերկրյա աղի ջրերով, որոնց քանակի մասին առայժմ հնարավոր չէ ինչ-որ բան ասել, ենթադրվում է, որ նրանք կարող են հսկայական լինել[3]:

Մարսի ջրային պաշարների գնահատման համար մեծ նշանակություն ունի վերջերս հայտնաբերած հսկայական ջրային սառույցի պաշարները Հարավային բևեռային գլխարկի տակ: Ավելի վաղ համարում էին, որ Մարսի հարավային բևեռը հիմնականում ներկայացված է ածխաթթու գազի սառույցի պաշարներով, սակայն պարզվեց, որ նրա տակ ընկած սառույցի պաշարները այնքան մեծ են, որ դրանց հալելու դեպքում, թույլ կտան ծածկել ամբողջ Մարսի մակերևույթը 11 մետրանոց ջրի շերտով: Ամերիկացի գիտնականների նախնական գնահատականով, Մարսի Հարավային բևեռում եղած ջրի պաշարները համեմատելի են Հյուսիսային բևեռային գլխարկում առկա ջրի պաշարների հետ, և սառույցների հաստությունը այստեղ հասնում է 3,7 կմ-ի:

Մարսի կլիմայի վրա ազդեցությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարսը ինչպես և Երկիրը ունի երկար զարգացման պատմություն, և այդ ժամանակաշրջաններից որոշները հետաքրքրում են գիտնականներին իրենց խիստ տարբերություններով այսօրվա Մարսի կլիմատիկ իրավիճակից: Մասնավորապես, մարդկանց չափազանց հետաքրքրում է մոլորակի վրա հսկայական օվկիանոսների, խիտ մթնոլորտի և բարձր ջերմաստիճանների գոյություն ունենալու փաստը: Մարսի վրա անցյալում ծովերի գոյություն ունենալու փաստը ապացուցվել է Spirit և Opportunity սարքերի միջոցով 2003 - 2004 թվականներին[4]: Մարսի պատմության այս ժամանակահատվածների ուսումնասիրությունը թույլ կտա շատ նոր բաներ իմանալ ոչ միայն Մարսի, այլ նաև այլ մոլորակների և նրանց զարգացման մասին: Մարսի երկրաբանական պատմության մեջ մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում երկու ժամանակաշրջան` Հեսպերիական և Ամազոնիական դարաշրջանները[5]:

Հեսպերիական դարաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեսպերիական դարաշրջանում (3,5 - 2,5 միլիարդ տարի առաջ) Մարսը հասել էր իր էվոլյուցիայի գագաթնակետին և ուներ մշտական հիդրոսֆերա[6]: Մոլորակի հյուսիսային հարթավայրը այդ ժամանակաշրջանում ծածկում էր աղի օվկիանոս մինչև 15-17 միլիոն կմ³ ծավալով և 0,7 - 1 կմ խորությամբ (համեմատության համար` Երկրի Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսը ունի 18,07 միլիոն կմ³ ավալ): Առանձին ժամանակահատվածներում այս օվկիանոսը բաժանվում էր երկուսի: Մի օվկիանոսը, շրջանաձև, զբաղեցնում էր Ուտոպիա հարվածային ծագման ավազանը, մյուսը` անկանոն ձևի, Մարսի Հյուսիսային բևեռի շրջանը: Ցածր և չափավոր լայնություններում կային շատ լճեր և գետեր, Հարավային սարահարթում` սառցադաշտեր: Մարսը ուներ չափազանց խիտ մթնոլորտ, նման նրան ինչ-որ այդ ժամանակ ուներ Երկիրը, մակերևույթի մոտ ջերմաստիճանը հասնում էր 50 °C և ճնշումը ավելին քան 1 մթն.: Շատ հնարավոր է, որ Հեսպերիական ժամանակաշրջանում Մարսի վրա գոյություն է ունեցել կենսոլորտ: Ամերիկյան գիտնականների խմբի կողմից մարսյան ծագման երեք երկնաքարերում` АLН 84001, Նակլա և Շերգոտի, գտնվել են ձևավորումներ, որոնք նման են 4 միլիարդից մինչև 165 միլիոն տարի առաջվա միկրոօրգանիզմների քարացած մնացորդներին:

Ամազոնիական դարաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամազոնիական դարաշրջանում (մոտ 2,5 - 1 միլիարդ տարի առաջ) Մարսի կլիման սկսեց աղետալի ձևով փոխվել: տեղի էին ունենում հզոր, սակայն ժամանակի հետ հանդարտվող, տեկտոնիկ և հրաբխային երևույթներ, որոնց արդյունքում առաջացան Արեգակնային համակարգում ամենախոշոր մարսյան հրաբուխները (Օլիմպոս, Արսիա և այլն), մի քանի անգամ լրջորեն փոփոխվել էին հիդրոսֆերայի և մթնոլորտի բնութագրերը, հայտնվում և անհետանում էր Հյուսիսային օվկիանոսը: Աղետալի ջրհեղեղները, որոնք կապված էին կրիոսֆերայի հալման հետ, բերեցին հսկայական կիրճերի ձևավորմանը` Արեսի հարթավայր Մարսի հարավային բարձրավանդակներից հոսում էր ջրի հոսք, որը ավելի առատ էր քան Ամազոնը: Միլիարդ տարի առաջ ակտիվ գործընթացները Մարսի լիտոսֆերայում, ջրոլորտում և մթնոլորտում դադարեցին, և այն ընդունեց ժամանակակից տեսքը: Մարսի կլիմայի համընդհանուր աղետալի փոփոխությունների պատճառը համարում են ուղեծրի մեծ էքսցենտրիսիտետը և պտույտի առանցքի անկայունությունը, որոնք առաջացնում են մոլորակի վրա ընկնող արեգակնային էներգիայի հոսքի հսկայական, մինչև 45 %, տատանումներ, Մարսի ընդերքից եկող թույլ ջերմությունը, որի պատճառն է մոլորակի փոքր չափերը, և մթնոլորտի չափազանց նոսրությունը, պայմանավորված մթնոլորտից գազերի արտահոսքի բարձր մակարդակով:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]