Նորման Էռնեստ Բորլոուգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Նորման Էռնեստ Բորլոուգ
անգլ.՝ Norman E. Borlaug
Norman Borlaug.jpg
Ծնվել էմարտի 25, 1914(1914-03-25)[1][2][3][…]
Cresco, Այովա, ԱՄՆ
Մահացել էսեպտեմբերի 12, 2009(2009-09-12)[4][1][5][…] (95 տարեկան)
Դալաս, Տեխաս, ԱՄՆ
բնական մահով
ՔաղաքացիությունFlag of the United States.svg ԱՄՆ և Flag of Brazil.svg Բրազիլիա
Դավանանքլյութերականություն
Մասնագիտությունկենսաբան, համալսարանի պրոֆեսոր, ագարակապան, գենետիկ և գյուղատնտես
Հաստատություն(ներ)Այովայի համալսարան
Գործունեության ոլորտԱգրոնոմիա
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն, Նորվեգիայի գիտությունների ակադեմիա, ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա[6], Chinese Academy of Engineering?, Լեհական գիտությունների ակադեմիա[7], Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Royal Academy of Engineering of Spain?, Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա, Էդինբուրգի թագավորական ընկերություն, Հնդկաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա, Բրազիլիայի գիտությունների ակադեմիա և Գիտությունների համաշխարհային ակադեմիա[8]
Ալմա մատերՄինեսոտայի համալսարան
Գիտական աստիճանդոկտորի աստիճան[9]
Տիրապետում է լեզուներինիսպաներեն
ՊարգևներԽաղաղության Նոբելյան մրցանակ[10][11] Գիտական ավանդի համար ազգային շքանշանի Մեծ խաչ Ազատության նախագահական շքանշան Borlaug CAST Communication Award? Ազգային գիտական մեդալ ԱՄՆ Կոնգրեսի ոսկե մեդալ Padma Vibhushan in science & engineering? AAAS Philip Hauge Abelson Prize? Public Welfare Medal Կատալոնիայի պոլիտեխնիկական համալսարանի պատվավոր դոկտոր Բանգլադեշի գիտությունների ակադեմիայի անդամ Պակիստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամ Էդինբուրգի թագավորական միության անդամ Գրանադայի համալսարանի պատվավոր դոկտոր[12] Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամ և Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամ
Norman Borlaug Վիքիպահեստում

Նորման Էռնեստ Բորլոուգ (անգլ.՝ Norman Ernest Borlaug, մարտի 25, 1914(1914-03-25)[1][2][3][…], Cresco, Այովա, ԱՄՆ - սեպտեմբերի 12, 2009(2009-09-12)[4][1][5][…], Դալաս, Տեխաս, ԱՄՆ), ամերիկացի գյուղատնտես և սելեկցիոներ, որ հայտնի է որպես «Կանաչ հեղափոխության հայր»: 1970 թվականին արժանացել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի, պարգևատրվել է նաև Ազատության նախագահական մեդալով (1977), Գիտության ազգային մեդալով (2004) և Կոնգրեսի ոսկե մեդալով (2006):

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նորման Բորլոուգը 1854 թվականին ԱՄՆ ներգաղթած նորվեգացիների ժառանգ է: Եղել է ֆերմերներ Հենրի (1889-1971) և Կլարա (1888-1972) Բորլոուգների ընտանիքի չորս երեխաներից ավագը: Ունեցել է երեք կրտսեր քույր՝ Պալմա Լիլիանը (1916-2004), Շարլոտան (ծնվ. 1919), Հելենը (1921-1921): Յոթ տարեկանից մինչև տասնութ տարեկանն աշխատել է ընտանեկան ֆերմայում՝ Կրեսկո փոքրիկ քաղաքի մոտակայքում:

1933 թվականին Բորլոուգն ընդունվել է Մինեսոտայի համալսարան: Ուսման ընթացքում ստիպված է եղել լրացուցիչ գումար վաստակել: Օրինակ, 1935 թվականին նա աշխատել է Շրջակա միջավայրի պահպանության քաղաքացիական կորպուսում: Բակալավրի աստիճան ստանալուց հետո՝ 1935-1938 թվականներին, որպես անտառապահ աշխատել է Մասաչուսեթսում և Այդահոում: 1937 թվականին Բորլոուգն ամուսնացել է Մարգարետ Գ. Գիբսոնի հետ: Համալսարանի դասախոս Էլվին Չարլզ Ստակմենի շնորհիվ հետաքրքրվել է ֆիտոպաթոլոգիայով և 1942 թվականին պաշտպանել է իր թեզը՝ կտավատի սնկային հիվանդությունների վերաբերյալ:

1942 թվականից մինչև 1944 թվականը Բորլոուգը աշխատել է որպես մանրէաբան DuPont քիմիական ընկերությունում Ուիլմինգթոնում (Դելավեր), որտեղ զբաղվել է հետազոտություններով՝ գյուղատնտեսության համար ֆունգիցիդների և մանրէասպանների արտադրության ոլորտում: Պյորլ-Խարբորի վրա հարձակումից հետո Բորլոուգը փորձել է զինվորական ծառայության մտնել, սակայն նրա թեկնածությունը մերժվել է: Նրա լաբորատորիան սկսել է կատարել ռազմական պատվերներ:

Կանաչ հեղափոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1940 թվականին Մեքսիկայում իշխանության գլուխ է անցել նախագահ Մանուել Ավիլա Կամաչոն, որի կառավարությանն անհանգստացնում էր անբերքատվությունը երկրում: Մեքսիկացիները օգնության համար դիմել են Ռոքֆելլերի ֆոնդին: 1944 թվականին ֆոնդը Մեքսիկա է ուղարկել գյուղատնտեսների մի խումբ՝ Ջորջ Հարրարի գլխավորությամբ, որի կազմում էր նաև Բորլոուգը՝ որպես ֆիտոպաթոլոգ և գենետիկ: Մեքսիկայում գիտնականը մնացել է տասներկու տարի՝ զբաղվելով ցորենի նոր բարձրաբերք սորտերի սելեկցիայով մի երկրի համար, որն այդ ժամանակ հիմնականում ցորեն էր գնում արտերկրում: Բորլոուգը խաչասերել է տեղական սորտերը Ճապոնիայից բերված գաճաճ սորտերի հետ՝ ստանալով ցորենի բարձր արդյունավետությամբ բազմաթիվ սորտեր (այդ թվում՝ կարճ ցողունով), որոնք դիմացկուն էին գետնամածմանը: 1951-1956 թվականներին Մեքսիկան ամբողջությամբ իրեն ապահովել է ցորենով և սկսել է այն արտահանել․ 15 տարվա ընթացքում երկրում հացահատիկի բերքատվությունն աճել է 3 անգամ:

Մեքսիկական փորձով հետաքրքրվել են այլ երկրներում: 1959 թվականին Բորլոուգն այցելել է Պակիստան, 1963 թվականին՝ Հնդկաստան: Հնդկաստան են ուղարկվել Բորլոուգի ստեղծած բարձրաբերք սորտերի սերմեր՝ Սոնորա 64, Լերմա Ռոխո: Արդյունքում, 1965 և 1970 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում հացահատիկի բերքատվությունն այդ երկրներում կրկնապատկվել է:

Նոր սորտերն օգտագործվել են Լատինական Ամերիկայում, Մերձավոր Արևելքում և աֆրիկյան երկրներում: Ֆիլիպիններում բրնձի Միջազգային հետազոտական ինստիտուտի հետազոտողները, հետևելով Բորլոուգի օրինակին, մշակել են բրնձի կիսագաճաճ սորտ: 1965 թվականին Բորլոուգը ղեկավարել է ցորենի բարելավման Միջազգային ծրագիրը, որը մաս է կազմել Ցորենի և եգիպտացորենի բարելավման Միջազգային կենտրոնի (Centro Internacional de Mejoramiento de Maíz y Trigo, կամ CIMMYT):

Ճանաչում և հետագա կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բորլոուգի գործունեությունը համաշխարհային ճանաչում է ստացել: 1968 թվականի մարտի 8-ին ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության նախկին տնօրեն ՈՒիլյամ Գաուդը գյուղատնտեսության ոլորտում տեղի ունեցող իրադարձություններն անվանել է «Կանաչ հեղափոխություն»՝ հակադրելով դրանք «կարմիր հեղափոխությանը» Ռուսաստանում և «սպիտակ հեղափոխությանը» Իրանում[13]: 1970 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Նորման Բորլոուգին շնորհվել է խաղաղության Նոբելյան մրցանակ՝ «Պարենային խնդրի լուծման գործում ներդրում ունենալու և, մասնավորապես, Կանաչ հեղափոխություն իրականացնելու համար» ձևակերպմամբ: Նոբելյան դասախոսության մեջ գիտնականը շեշտել է, որ «Կանաչ հեղափոխությունը ժամանակավոր հաջողություն էր սովի ու զրկանքների դեմ պայքարում. այն մարդկանց շունչ քաշելու հնարավորություն տվեց» (The green revolution has won a temporary success in man’s war against hunger and deprivation; it has given man a breathing space)[14]:

1970-ական թվականներին Բորլոուգի աշխատանքի որոշ ասպեկտներ քննադատության են ենթարկվել էկոլոգների կողմից: Մասնավորապես, բացասական են գնահատվել քիմիական այնպիսի պարարտանյութերի և թունաքիմիկատների օգտագործումը, ինչպիսին է ԴԴՏ:

1979 թվականին Բորլոուգը հեռացել է ցորենի բարելավման Միջազգային ծրագրի տնօրենի պաշտոնից, թեև մինչև կյանքի վերջը մնացել է CIMMYT-ի գիտական խորհրդատուն: 1984 թվականից նա դասավանդել է Տեխասի «Էյ ընդ էմ» համալսարանում: 1986 թվականին Բորլոուգը հիմնադրել է Համաշխարհային պարենային մրցանակը: Նույն թվականին նա դարձել է Սասակավա Համաֆրիկյան ասոցիացիայի նախագահ և Արևադարձային Աֆրիկայի երկրների Գյուղատնտեսական ծրագիր-2000-ի ղեկավար: 2000-2001 թվականներին կարճ ժամանակ գործել է Բորլոուգի հիմնած Ինտերնետհամալսարանը՝ գյուղատնտեսության և պարենի արտադրության ոլորտում աշխատող մարդկանց համար:

Հեղինակել է մի շարք գրքեր, ինչպես նաև ավելի քան 70 գիտական և հանրամատչելի հոդվածներ:

1992 թվականին Բորլոուգն ստորագրել է «Նախազգուշացում մարդկությանը» ուղերձը[15]:

Տարբեր երկրների բազմաթիվ ազգային ակադեմիաների անդամ է, այդ թվում՝ ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի, ինչպես նաև Համամիութենական գյուղատնտեսական գիտությունների Լենինի անվան ակադեմիայի (ՀամԳԳԱ Վ. Ի. Լենինի անվան) (1972) և Լոնդոնի թագավորական ընկերության (1987) օտարերկրյա անդամ:

2006 թվականին պարգևատրվել է ԱՄՆ բարձրագույն պարգևով՝ Կոնգրեսի ոսկե մեդալով: Այդպիսով, նա դարձել է այն յոթ մարդկանցից մեկն աշխարհում, որ ստացել են Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ, Կոնգրեսի ոսկե մեդալ և Ազատության նախագահական մեդալ: Նա պարգևատրվել է նաև Պադմա Վիբհուշան (2006) մրցանակով՝ Հնդկաստանում սովի դեմ պայքարում իր ներդրման համար: Նրա պարգևների շարքում են՝ Vannevar Bush Award (2000) և Public Welfare Medal (2002):

Ամերիկայում Բորլոուգը հայտնի է որպես «Մարդ, ով փրկեց միլիարդավոր կյանքեր» (անգլ.՝ the man who saved a billion lives):

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]