Համր կինո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կադր «Ապոկալիպսիսի չորս ձիավորները» 1921 թ․ կինոնկարից

Համր կինո, կինեմատոգրաֆիայի ընդունված անվանումը իր ստեղծման առաջին տասնամյակներին, երբ կինոնկարները էկրան էին բարձրանում առանց համահունչ ձայնի: Հատկապես ձայնագրման և նրա համահունչ վերաարտադրման տեխնիկապես անհնար լինելը առավել կարևոր պատճառ հանդիսացավ, որոշելու կինոնկարների գեղարվեստական յուրահատկությունը այդ ժամանակ:

Հնչեղ խոսքի բացակայությունը խթան հանդիսացավ պատկերի արտահայտչական հնարավորությունների որոնման համար: Ձայնի պակասը բերեց բարդ սյուժեն «համր» ներկայացնելու ձևեր, առաջացան տիտրերը, դերասանական խաղում առաջ եկավ յուրահատուկ մնջախաղի տեսակ:

1920-ականների սկզբին համր կինոն արդեն ուներ մի շարք արտահայտչական միջոցներ, որոնք նպաստեցին կինեմատոգրաֆիայում մի քանի զուգահեռ ուղղությունների առաջացմանը: Առավել ազդեցիկ էին գերմանական կինոէքսպրեսիոնիզմը (Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Մուրմաու, Ֆրից Լանգ, Պաուլ Լենի և ուրիշներ), ամերիկյան պատմողական դպրոցը (Դեյվիդ Գրիֆիթ, Թոմաս Ինս և ուրիշներ) և խորհրդային գեղարվեստա-վավերագրական դպրոցը (Դզիգա Վերտով):

Ստեղծման պատմությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդվարդ Մայբրիջի նկարահանած ձիավորը, 1878 թ․

1878 թվականին Էդվարդ Մայբրիջը բազմաթիվ տեսախցիկների միջոցով նկարահանեց «Օցիդենտ» մականվամբ ձիուն վազելիս: Ավելի ուշ հայտնաբերվեց ֆոտոթիթեղներով տեսախցիկ պտտվող գլանի վրա:

1884 թվականին Ջորջ Իստմենը փոխարինեց ֆոտոթիթեղները ֆոտոէմուլսիայով պատած թղթե ժապավենով:

1888 թվականին ռեժիսոր Լուի Լեպրենսը նկարահանեց պատմության մեջ առաջին ժապավենային, պատումային, 2 րոպե տևողությամբ կինոնկարը՝ «Տեսարան Ռոունդհեյ այգում»[1]: Նույն տարվա վերջում Լեպրենսը նկարահանեց «Տրանսպորտի երթևեկությունը Լիդս կամրջի վրա» կինոնկարը:

1895 թվականին Լյումիեր եղբայրները հայտնագործեցին «Շարժվող լուսանկարների» նկարահանման և պրոյեկտման կինոապարատը, որն 1895 թվականի փետրվարի 13-ին արտոնագրվեց է և ստացավ կինեմատոգրաֆ անվանումը:[2] Առաջին հրապարակային վճարովի սեանսը կայացել է 1895 թվականի դեկտեմբերի 28-ին, Փարիզի Կապուցինների բուլվարի «Գրան կաֆե» նկուղում: Ցուցադրման ժամանակ հանդիսատեսը նայեց 10 կինոնկար, ընդհանուր 20 րոպե տևողությամբ:[3]

Համր կինոյի առանձնահատկությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիտրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ազգի ծնունդը» ֆիլմի տիտրերից (ԱՄՆ, 1915)

Համր կինոյի առանձնահատկություններից մեկը տիտրեր օգտագործելն է: Դրանք բացատրում էին սյուժեն, վերարտադրում էին հերոսների ռեպլիկները և անգամ բացատրում էին էկրանի իրադարձությունները հանդիսատեսին: Տիտրերը կինոյում միանգամից չհայտնվեցին և նրանց գործառությունը ժամանակի հետ էապես փոխվեց: Դրանք օգտագործվում էին որպես մոնտաժային մասի վերնագիր, խոսքի ձայնի փոխարինող, սյուժեն բացատրող միջոց: Սկզբում կինոնկարները վաճառվում էին առանց տիտրերի, վարձույթի տերը ստանում էր միայն տեքստը, որը կարող էր ըստ իր հայեցողության տեղադրել (ըստ պահանջի նաև թարգմանել) ժապավենի վրա: Գործը հեշտացնելու համար ժապավենի վրա տեքստի սկսելու տեղը նշվում էր թեք խաչով և տեքստի համարով: 20-րդ դարի սկզբին կային հատուկ տիտրերի արհեստանոցներ, որտեղ պատրաստում էին տիտրերով ժապավենի մոնտաժային հատվածներ: Ժամանակի ընթացքում տիտրերը սկսեցին ընկալվել ոչ միայն տեխնիկական այլև որպես ֆիլմի էսթետիկական մաս: Հաճախ տիտրերը նաև գունավորվում էին:

Գեղարվեստական միջոցների զարգացման հետ, հնարավոր դառավ նկարահանել լիամետրաժ կինոնկարներ առանց տիտրերի: Դա ներհատուկ է հաստկապես գերմանական «կամերային դրամային», որի լավագույն օրինակն է Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Մուրնաուի «Վերջին մարդը» կինոնկարը:

Միմիկա և ժեստեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համր կինոյի գեղարվեստական և պատկերման հնարավորությունները շատ մեծ էին: Մշակվել էր հանդիսատեսի հետ շփման մնջախաղի հատուկ և անկրկնելի ոճ: Որոշ դերասանների շարժումների արտահայտչականությունը հազիվ թե գերազանցվի ժամանակակից ձայնային կինոյի դերասանների կողմից:

Երաժշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռեպլիկների թերթ՝ Էռնստ Լուսի «Լոնդոնը կեսգիշերից հետո» ֆիլմի համար, (հրտ․՝ Cameo Thematic Music, Inc.)

20-րդ դարի սկզբին կինոցուցադրումները ամբողջովին անձայն չէին՝ սովորաբար ցուցադրությունը ուղեկցվում էր դաշնամուրի նվագակցությամբ: Կինոյի դաշնակահարը կոչվում էր տապյոր (ֆր.՝ tapeur): Բազմաթիվ մեղեդիներ նրան երգացանկից կատարվում են մինչ այժմ:

«Գոմոն» կինոստուդիայում 1902 թվականից սկսած ձայնավոր կինո ստանալու փորձեր էին կատարվում: Ձայնի և նկարի համաժամացման խնդիրը լուծվում էր կինոպրոեկտորը և ֆոնոգրաֆը, իսկ հետո գրամոֆոնը մեկ առանցքի վրա միացնելով:[4]: Այս հարցում առաջընթաց կար անգլիացիների մոտ, բայց ստեղծված ապարատների բարդությունը սահմանափակում էր նրանց պրակտիկ օգտագործումը:[4].

Կինոցուցադրումները սկսեցին ուղեկցվել ձայնով միայն 1920-ական թվականներին, երբ ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում և ԽՍՀՄ-ում ստեղծվեցին ձայնային ֆիլմերի լայն օգտագործման համակարգեր: Կինովարձույթ մտած առաջին կինոնկարը «Ջազի երգիչն» էր (անգլ.՝ The Jazz Singer, 1927), բայց համր կինոյի արտադրությունը դեռ մեկ տարի շարունակվում էր և ձայնավոր կինոն սկսեցել գերակայել միայն 1929 թվականին: Առաջին ձայնավոր հայկական կինոնկարը Համո Բեկնազարյանի Պեպոն էր:

Aquote1.png Համր կինոն կինեմատոգրաֆիաի ամենամաքուր տեսակն է: Նրան իհարկե չի հերիքում մարդկային ձայնը և աղմուկը: Բայց նրանց ավելացումը չի քավում այն անդառնալի հետևանքները, որոնք առաջացրեց: Եթե առաջ միայն ձայնը չկար, ապա նրա հայտնվելով մենք զրկվեցինք մաքուր կինեմատոգրաֆիաի բոլոր նվաճումներից: Aquote2.png


Երանգավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երանգավորման էֆեկտը «Կոտրված բողբոջներ» ֆիլմում

Քանի որ բացակայում էր գույնը, հաճախ սև-սպիատակ ժապավենները թաթախվում էին տարբեր ներկերի մեջ կամ ժապավենի էմուլսիայի տարբեր աղեր էին ընտրում և տարբեր երանգներ ստանում: Գույնի ֆիլտրման արդյունքում իրական սպիտակը փոխվում էր այլ գույնով: Դրանով ստանում էին զանազան տրամադրություններ, օրվա տարբեր ժամերի լուսավորության պատրանք: Կապույտը ենթադրում էր գիշերային լուսավորություն, դեղինն ու ագաթագույնը ցերեկվա, կարմիրը կարծեցյալ կրակն էր, կանաչով խորհրդավոր տեսարաններն էին ներկումերանգավորում:

Հաճախ նեկում էին ձեռքով, ամեն մի կադրի վրա կոնկրետ առարկան կամ պատկերը որոշակի գույնով: Օրինակ՝ «Պոտյոմկին» զրահանավը» (ԽՍՀՄ, 1925) կինոնկարում Սերգեյ Էյզենշտեյնը ձեռքով կարմիր է ներկել փողփողացող դրոշը:

Հայկական համր կինոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կադր «Նամուս» կինոնկարից

Հայաստանում առաջին կինոնկարահանումներն արվել են 1907–1914 թվականներին: Փաստագրական բազմաթիվ կինոնկարահանումներ են կատարվել Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914–1918) ժամանակ՝ Կովկասյան ռազմաճակատում: Կինոնյութեր ստեղծվել են նաև 1918–1920 թվականներին: Հայկական կինոյի սկզբնավորումը նշանավորվել է «Խորհրդային Հայաստան» (1924) վավերագրական և Համո Բեկնազարյանի «Նամուս» (1925) գեղարվեստական ֆիլմերով: Հայկական կինոյի համր շրջանում (1924–1935) ստեղծվել են «Զարե» (1926), «Շոր և Շորշոր» (1926), «Կիկոս» (1931), «Գիքոր» (1934) և այլ կինոնկարներ:[6]

Համր կինոյի հայտնի ֆիլմերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կադր «Պոտյոմկին» զրահանավը» կինոնկարից (1925 թ․)
Կադր «Կինոապարատով մարդը» ֆիլմից (1896 թ․)

Համր կինոյի վարպետները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չարլի Չապլինը «Փոքրիկ թափառաշրջիկ Չառլիի» դերում


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]