Մարիետա Շահինյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox auteur.png
Մարիետա Շահինյան

Մարիետա Շահինյան.jpg

Ծնվել է 1888 թ., ապրիլի 2 (1888-04-02)
Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն, Մոսկվա
Մահացել է մարտի 20, 1982 (93 տարեկան)
Մոսկվա, ԽՍՀՄ
Մասնագիտություն Գրող, հասարակական գործիչ
Կրթություն Մոսկվա
Ստեղծագործական շրջան 1909-1982

Մարիետա Շահինյան Սերգեյի (1888 թ., ապրիլի 2, Մոսկվա - 1982 թ., մարտի 20, Մոսկվա), ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1946թ.), ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1950 թ.), ԽՍՀՄ ԳՄ անդամ (1934 թ.)։

Ծնվել է Մոսկվայում, մոլդովահայ Սերգեյ Շահինյանի (բժշկագիտության դոկտոր) ընտանիքում։ Մայրը՝ Փեփրոնե Խլիտչիևան, եղել է նորնախիջևանցի։ Կրթությունն ստացել է Մոսկվայում՝ Գերյեի կանանց բարձրագույն դասընթացում, ավարտել պատմա-փիլիսոփայական բաժինը (1913 թ.)։ 19 տարեկան հասակից գրել է բանաստեղծություններ, որոնք տպագրվել են ռուսական մամուլում։ 1909 թ. լույս է ընծայել չափածո երկերի առաջին ժողովածուն՝ «Առաջին հանդիպումներ» խորագրով, իսկ 1913 թ.` «Orientalia» ժողովածուն։ 1914 թ. մեկնել է Գերմանիա` Հայդելբերգում մագիստրոսական աստիճան ստանալու, սակայն վրա հասնելով առաջին համաշխարհային պատերազմը, վերադարձել է Ռուսաստան: 1916 թ. լույս է ընծայել «Իր ճակատագիրը» վեպը, որն ամբողջացված վերահրատարակվել է 1923 թ.։

1922 թ. գործուղվել է Հայաստան, գրել է «Սովետական Հայաստան» (1923 թ.) գիրքը։ 1922 թ. տպագրել է «Փոփոխություն» վեպը, ապա՝ «Բարձր դասի տիկնոջ արկածները»։ 1923-25 թթ. մաս-մաս հրատարակել է «Մես-Մենդ» արկածային եռահատոր վեպը՝ Ջիմ Դոլլար ծածկանունով։ Այդ վեպը 1926թ. վերածվել է ֆիլմի, նրա վերջին մասն ավարտել 1935 թ.։ «Մես-Մենդն» ունեցել է մեծ հաջողություն, թարգմանվել մի քանի լեզուներով, այդ թվում հայերեն (Երևան, 1971 թ.)։ 1927 թ. ուսումնասիրել է Ձորագէսի շինարարությունը, 1931 թ. հրատարակել է «Հիդրոցենտրալ» վեպը, որի հայերեն թարգմանությունը լույս է տեսել հաջորդ տարի։

1988 թ. խորդրդային նամականիշ

Երիտասարդ գրողը խանդավառությամբ դիմավորեց Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը։ Այդ և հետագա տարիների դեպքերի ու իրադարձությունների մասին են պատմում նրա «Փոփոխություն» վիպակը և այդ շրջանում գրված մի քանի այլ գրքեր։ Դեռևս 1930-ականների կեսերից ձեռնարկել է եռամաս մի վեպ-ժամանակագրության ստեղծմանը, նվիրված Լենինին։ Առաջին հատորը՝ «Ուլյանովների ընտանիքը», տպագրվել է 1937թ., նոր խմբագրությամբ կրկին հրատարակվել 1957թ. (հայերենը՝ 1961թ.), երկրորդ հատորը՝ «Առաջին համառուսականը», լույս է տեսել 1965թ. (հայերեն՝ 1970-ին), ապա տպագրել է «Պատմության հարցատոմսը» վեպի էսքիզը (1970թ.) և «Չորս դաս Լենինից» (1970թ.), (հայերենը՝ 1976թ.)։ Նրա բազմահատոր այս ստեղծագործությունը 1972-ին արժանացել է Լենինյան մրցանակի։ Մյուս երկերից հիշատակության արժանի են՝ «Մեռյալներից հարություն առածը» (1964թ.), նվիրված չեխ կոմպոզիտոր Իոսիֆ Միսլևիչիկի կյանքին։ Այդ գրքի համար Չեխոսլովակիայի կառավարության կողմից պարգևատրվել է ոսկե մեդալով։ Նրա «Ճանապարհորդություն Խորհրդային Հայաստան» գիրքը (1950թ.) արժանացել է պետական մրցանակի, թարգմանվել մի քանի լեզուներով (հայերեն՝ 1952թ.)։ Այդ բնույթի գրքերից են՝ «Հնգամյակի ուղիներով», «Արտասահմանյան նամականի» (1964թ.) և այլն։

Աշխատակցել է «Պրիազովսկիյ կռայ» (1907–1918թթ.) և «Կավկազսկոե սլովո» (1915–1917) թերթերին։ «Իզվեստիա» (1920–1922թթ.) և «Պրավդա» (1923–1948թթ.) թերթերի սեփական թղթակից։ Դասավանդել է Դոնի Ռոստովի կոնսերվատորիայում (1916–1919թթ.) և Լենինգրադի արվեստի պատմության ինստիտուտում (1923–1924թթ.)։ Գրականագիտական աշխատություններից են՝ «Տարաս Շևչենկո» (հանդիսանում է նրա դոկտորական ատենախոսությունը), «Նիզամի Գյանջևի», «Գյոթե» և այլն։ Վերջինս նույնպես թարգմանվել է շատ լեզուներով և բարձր գնահատվել Գերմանիայում։ Մենագրական աշխատություներ է տպագրել Միքայել Նալբանդյանի, Խաչատուր Աբովյանի, Շիրվանզադեի և այլ հայ գրողների մասին։ Տարբեր լեզուներից ռուսերեն է թարգմանել գեղարվեստական ստեղծագործություններ։ Հայերենից՝ նմուշներ Հովհաննես Թումանյանի, Հովհաննես Հովհաննիսյանի, Ալեքսանդր Ծատուրյանի, Սմբատ Շահազիզի երկերից, ադրբեջաներենից՝ Նիզամի Գյանջևիի որոշ ստեղծագործություններ, անգլերենից՝ Ու. Քոլինզից և այլն։ 1980 թ. լույս է տեսել նրա «Մարդը և ժամանակը» հուշագրությունը։

Պարգևատրվել է Լենինի 2, Հոկտեմբերյան հեղափոխության դրոշի 3, Ժողովուրդների բարեկամության և այլ շքանշաններով։ Մ.Շահինյանի անվամբ է կոչվում Տիեզերքի թիվ 2144 մոլորակը։

Աղբյուրներ[խմբագրել]