Կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզ
ALS Coronal.jpg
Ամիոտրոֆիկ լատերալ սկլերոզով հիվանդի գլխի մագնիսառեզոնանսային շերտագրության պատկեր
Տեսակ հիվանդություն[1] և Designated intractable/rare diseases[2][3]
Ենթադաս motor neuron disease[1], TDP-43 Proteinopathies և neurodegeneration[4]
Բուն պատճառ C34373[1][4] և C34373[1]
Բժշկական մասնագիտություն նյարդաբանություն
OMIM 105400, 613435, 608030, 606070, 205250, 611895, 606640, 616208, 612577, 616437, 608627, 300857, 615426, 612069, 608031, 614696, 615515, 613954, 614808, 105400, 105400, 105400, 105400 և PS105400
Հիվանդությունների բազա 29148
MedlinePlus 000688
eMedicine 1170097, 791154 և 306543
MeSHID D000690 և D000690
Disease Ontology DOID:332 և DOID:332
NCI Thesaurus C34373[1][4] և C34373[1]
Անվանվել է Lou Gehrig և Jean-Martin Charcot
Amyotrophic lateral sclerosis Վիքիպահեստում

Կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզ (ԿԱՍ), նաև հայտնի է որպես շարժիչ նեյրոնների հիվանդություն և Լուի Գերինգի հիվանդություն. յուրահատուկ հիվանդություն է, որը առաջացնում է կամային շարժումները կառավարող նեյրոնների մահ[5][6][7]։ ԿԱՍ֊ը բնորոշվում է մկանային ցնցումներով, մկանների ռիգիդությամբ և պրոգրեսիվող թուլությամբ, ինչը առաջանում է մկանների չափսերի փոքրացման արդյունքում[8]: Այս ամենի պատճառով դիտվում են դժվարություններ խոսելու, կուլ տալու, շնչառության ակտերում[8]։

90֊95 %-ի դեպքերում պատճառը հայտնի չէ[6]։ Մնացած 5֊10 %-ի դեպքերում ժառանգվում է ծնողներից[9]։ Դեպքերի մոտավորապես կեսը պայմանավորված է երկու սպեցիֆիկ գեներից մեկով[6]։ Մեխանիզմը ներառում է վերին և ստորին շարժողական նեյրոնների վնասումը[8]։ Ախտորոշումը հիմնվում է տվյալ անձի գանգատների և յուրահատուկ ախտանիշների վրա[6]։

ԿԱՍ֊ի բուժումը հայտնի չէ[6]։ Ռիլուզոլ(Ռիլուտեկ) դեղամիջոցը երկարացնում է կյանքը մոտ երկուսից երեք ամսով[10]։ Թոքերի արհեստական օդափոխությունը լավացնում է կյանքի որակը և երկարացնում է կյանքի տևողությունը[11]։ Հիվանդությունն ախտահարում է բոլոր տարիքի մարդկանց, սակայն սովորաբար սկսվում է 60 տարեկանից[9]։ ՀԻվանդության սկզբից հաշված ապրելիությունը 2֊ից 4 տարի է[12]։ Մոտ 10 %-ի դեպքերում ապրելիությունը 10 տարի և ավել է[6]։ Մահվան հիմնական պատճառը շնչառական անբավարարույունն է[9]։ Մի շարք երկրներում հիվանդության հաճախականությունն անհայտ է[9]։ Եվրոպայում և ԱՄՆ֊ում ամեն տարի 100.000 մարդկանցից հիվանդանում է 2֊3 մարդ[9][13][14]։

Հիվանդությունը նկարագրվել է 1824 թվականին Չարլզ Բելլի կողմից։ 1869 թվականին Ջին֊Մարտին Շերոթը (անգլ.՝ Jean-Martin Charcot) նկարագրել է ախտանիշների և դրանց հիմքում ընկած նյարդաբանական խնդիրների միջև եղած կապը և 1874 թվականից սկսել է օգտագործել «Ամիոտրոֆիկ լատերալ սկլերոզ» տերմինը[15]։ Այն հայտնի դարձավ 20֊րդ դարում, երբ ԱՄՆ֊ում հայտնի բեյսբոլիստ Լուի Գերիգի մոտ 1939 թվականին, իսկ 1963 թվականին հայտնի ֆիզիկոս՝ Սթիվեն Հոքինգի մոտ նույնպես ախտորոշվեց այդ հիվանդությունը[16][17]։ 2014 թվականին Սառցե դույլի մարտահրավերի (անգլ.՝ Ice Bucket Challenge) տեսանյութերը տարածվեցին ամբողջ համացանցով և բարձրացրեցին մարդկանց տեղեկացվածության մակարդակը այս հիվանդության մասին[18]։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԿԱՍ֊ը շարժողական նեյրոնների հիվանդություն է, որը հաճախ անվանում են նաև շարժական նեյրոնների հիվանդություն։ Այն իրենից ներկայացնում է նյարդաբանական խանգարումների խումբ, որոնք ախտահարում են շարժական նեյրոնները ։Այդ բջիջները կառավարում են մարմնի կամային շարժումները։ Շարժական նեյրոնների հիվանդություններն են ՝ ԿԱՍ, առաջնային կողմնային սկլերոզ, պրոգրեսիվող մկանային ատրոֆիա, պրոգրեսիվող բուլբար պարալիչ, պսևդոբուլբար պարալիչ և սպինալ մկանային ատրոֆիան[8]։

ԿԱՍ֊ը դասակարգվում է մի քանի ձևով։ Ըստ զարգանալու արագության լինում է ՝ դանդաղ և արագ պրոգրեսիվող։ Լինում է սպորադիկ և ժառանգական։ Նաև դասակագվում է ըստ նրա, թե որտեղից է սկսել հիվանդությունը[6]։ Մոտ 70 % դեպքերում ախտահարումը սկսվում է վերջույթներից։ Այս դեպքում գլխուղեղի նեյրոնները (վերին շարժական նեյրոններ) և ողնուղեղի նեյրոնները (ստորին շարժական նեյրոններ) մահանում են: 25 % դեպքերում ախտահարումը սկսվում է դեմքի, բերանի և կոկորդի մկաններից։ Այս դեպքում երկարավուն ուղեղի շարժական նեյրոնները մահանում են սկզբում։ Մոտ 5 % դեպքերում կեծվածքի մկանները ախտահարվում են սկզբում։ Բոլոր դեպքերում հիվանդությունը տարածվում է և ախտահարում մնացած մասերը[9]։

Վերջույթների ախտահարումով հիվանդներն ունեն ավելի երկար ապրելիություն, համեմատած ԿԱՍ֊ի մնացած ձևերի հետ[19]։

Ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդությունը բերում է մկանների թուլության, ատրոֆիայի և թրթռման ամբողջ մարմնով մեկ, կապված վերին և ստորին շարժիչ նեյրոնների դեգեներացիայի հետ։ Այս հիվանդությունով տառապող անձինք կորցնում են կամային շարժումներ անելու ունակությունը։ Միզապարկի, աղիքների, և աչքերի շարժման համար պատասխանատու մկանների աշխատանքը մնում է նորմալ մինչև հիվանդության վերջին փուլերը[12]։

ԿԱՍ֊ով տառապող անձանց 30֊50%֊ի մոտ առկա է ճանաչողական և վարքագծային խանգարումներ[20]։ ԿԱՍ֊ով տառապող հիվանդների մոտ կեսը ունի մեղմ արտահայտված ճանաչողական և վարքագծային խանգարումներ, իսկ 10֊15%֊ը ունի ճակատաքունքային թուլամտության նշաններ[12]։ Կրկնվող արտահայտությունները և ժեստերը, ապատիան, դրդման և արգելակման խանգարումները ԿԱՍ֊ի հաճախ հանդիպող վարքագծային ախտանիշներն են[21]։ Լեզվային խանգարումները, սոցիալական ճանաչողության դժվարությունները, վերբալ խանգարումները ամենահաճախ հանդիպող ճանաչողական ախտանիշներն են։ Մետա֊անալիզները չեն գտել կապ խանգարումների աստիճանի և հիվանդության արտահայտվածության միջև[22]։ ԿԱՍ֊ով հիվանդ մարդկանց մոտ կեսը ունեն էմոցիանալ լաբիլություն, ինչի պատճառով նրանք լաց են լինում կամ ծիծաղում են առանց պատճառի[12]։

Զգացող նյարդերը և վեգետատիվ նյարդային համակարգը չեն ախտահարվում, և հիվանդը ունենում է նորմալ լսողություն, տեսողություն, շոշափելիքի զգացողություն, հոտառություն և համի զգացողություն[6]։

Նախնական ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԿԱՍ֊ի սկիզբը լինում է շատ մեղմ[6]։ Վաղ նշաններն են՝ մկանային թուլությունը, ատրոֆիան։ Այլ ախտանշանները ներառում են կուլ տալու և շնչառության դժվարությունները, խոսքի քթային երանգը։ Կախված նրանից, թե որ շարժիչ նեյրոնը կմահանա, կախտահարվի մարմնի համապատասխան նյարդավորվող հատվածը[23]։

Վերջությների ախտահարումից սկսվող տեսակի դեպքում հիվանդները դժվար են քայլում և վազում, կաղում են։ Վերին վերջույթների ախտահարման հետ կապված, հիվանդները դժվար են գրում, կոճակ կոճկում, բանալի պտտեցնում[23]։

Բուլբար ախտահարումից սկսվող տեսակի դեպքում սկզբնական ախտանիշներն են՝ կուլ տալու խանգարումները և շնչառության դժվարությունները, լեզուն շարժելու դժվարությունները, խոսքի խանգարումները, ձայնի քթային երանգը։ Կա նաև տեսակ, որը առաաջին հերթին ախտահարում է միջկողային մկանները, այդ դեպքում սկզբում տուժում է շնչառությունը[9]։

Ժամանակի ընթացքում հիվանդները դժվար են շարժվում, կուլ տալիս (դիսֆագիա), խոսում (դիզարթրիա)։ Վերին նեյրոնների մահի հետ կապված ախտանիշներից է մկանների ռիգիդությունը (սպաստիկություն) և հիպերռեֆլեքսիան: Բաբինսկու ռեֆլեքսը այդ նեյրոնների ախտահարման նշան է[6]։

Զարգացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ախտանշանների արտահայտվածության աստիճանը տարբերվում է։ Հիվանդությունը շարունակաբար ախտահարում է առողջ մասերը, իսկ ախտահարված մասերը ավելի են տուժում։ Շատ մարդիկ չեն կարողանում քայլել և օգտագործել իրենց վերին վերջույթը, դիտվում է դիսֆագիա, դիզարթրիա, դիսպնոե, չեն կարողանում հազալ[12]։

Զարգացման աստիճանը չափվում է հատուկ չափման միավորով, որը կոչվում է «ALS Functional Rating Scale Revised (ALSFRS-R)»[24]։

Հիվանդության զարգացումը ավելի դանդաղ է ընթանում մինչև 40 տարեկան[25][26], թեթև աստիճանի ճարպակալում ունեցող, վերին նեյրոնների ախտահարում ունեցող մարդկանց մոտ[27]։ Զարգացումը ավելի արագ է և պրոգնոզը ավելի վատ է ԿԱՍ֊ի բուլբար, շնչառական տեսակների, և ճակատաքունքային դեմենցիա ունեցող հիվանդների մոտ[27]։

Ուշ փուլեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծամելու և կուլ տալու պատճառով սնվելը դառնում է դժվար։ Մեծանում է խեղդվելու, սննդային մնացորդներով թոքերի ասպիրացիայի ռիսկը։ Ուշ փուլերում կարող է առաջանալ ասպիրացիոն թոքաբորբ։ Պարէնտերալ սնուցման կազմակերպումը շատ կարևոր է թոքբորբից խուսափելու և հիվանդի քաշը կարգավորելու համար։ Դիտվում է ստոծանու և միջկողային մկանների ֆունկցիայի խանգարում, որի պատճառով տուժում է շնչառությունը։ ԿԱՍ֊ի շնչական տեսակի դեպքում այդ մկանները տուժում են սկզբում։ ԿԱՍ֊ով հիվանդները հիմնականում մահանում են շնչառական անբավարարությունից[9]։ Կիթառահար Ջեյսոն Բեքերը ապրում է 1989 թվականից մինչ օրս, իսկ ֆիզիկոս Սթիվեն Հոքինգը ապրել է 55 տարուց ավել[28]։

Արհեստական շնչառությունը մասամբ լուծում է այդ խնդիրը և երկարացնում է կյանքի տևողությունը, բայց չի ազդում հիվանդության զարգացման վրա։ Հիվանդների մեծ մասը մահանում է ախտորոշումից 2֊4 տարի հետո[12]։ Հիվանդների կեսը մահանում է ախտանիշների ի հայտ գալուց 30 ամիս հետո, իսկ 20%֊ը ապրում են 5֊ից 10 տարի[9]։

ԿԱՍ֊ով տառապող հիվանդների մեծ մասը մահանում են քնած ժամանակ՝ շնչառության կանգի պատճառով[7]։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժառանգականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոտ 5֊10% դեպքերում հիվանդությունը ժառանգվում է ծնողներից[9]։ Ընդհանուր առմամբ առաջին կարգի հարազատնեի մոտ կա հիվանդանալու 1% հավանականություն[29][30]։

21֊րդ քրոմոսոմի սուպերօքսիդ դիսմուտազա ֆերմենտը կոդավորող գենի դեֆեկտը կապված է ԿԱՍ֊ի ընտանեկան դեպքերի 20%֊ի հետ, կամ ընդհանուր դեպքերի 2%֊ի հետ[31][32][33]։ Այս մուտացիան ժառանգվում է աուտոսոմ դոմինանտ եղանակով և ունի մուտացիայի մոտ 100 տարբեր տեսակներ։ Ամենահաճախ հանդիպողը դա մուտանտ ՍՕԴ1 գենն է։ Այն հաճախ է հանդիպում Հյուսիսային Ամերիկայում և ունի կայծակնային ընթացք։ Սկանդինավյան երկրներում հաճախ հանդիպող է D90A-SOD1 մուտացիան, և ունի ավելի բարորակ ընթացք[34]։

TDP-43, FUS, C9orf72 գեների մուտացիաների ժամանակ արտադրվում են սպիտակուցներ, որոնք ունեն պրիոնային ակտիվություն և կարող են առաջացնել ճակատաքունքային դեմենցիայով ԿԱՍ[35][36]։

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԿԱՍ֊ի առանձնահատկությունը վերին և ստորին շարժողական նեյրոնների մահն է ուղեղի կեղևում, ուղեղի ցողունում և ողնուղեղում։ Մինչև բջիջների մահը՝ նրանց մարմնում և աքսոններում հայտվում են պրոտեիններով հարուստ բջջային ներառուկներ[37]։ Այս ներառուկները հաճախ պարունակում են Ուբիքվիտին և ԿԱՍ֊ի հետ ասոցացված սպիտակուցներ[38]։ Մուտանտ ՍՕԴ1 գենը նույնպես բերում է բջջի մահի՝ ազատ ռադիկալների կուտակման պատճառով։ [39]։

Էքսայտոտոքսիկություն, կամ բջջի մահ, որը առաջանում է ներբջջային կալցիումի բարձր քանակներից։ Դա լինում է դրդիչ նյարդամիջնորդանյութերի բարձր ակտիվությունից, որը կարող է լինել ԿԱՍ֊ի մեխանիզմներից մեկը։ Այս դեպքում ողնուղեղային հեղուկում հայտնաբերվում է մեծ քանակի գլուտամատ։ Հենց այս մեխանիզմի վրա է ազդում հակա֊գլուտամինէրգիկ դեղամիջոց՝ Ռիլուզոլը[40]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՄՌՇ պատկերի վրա երևում է ուժեղացած T2 ազդանշան ներքին պատիճի հետին մասին

Չկան ԿԱՍ֊ի հստակ ախտորոշիչ թեստեր, սակայն վերին և ստորին շարժիչ նեյրոնների ախտահարման նշանները շատ համոզիչ են[6]։ Բժիշկները ուսումնասիրում են հիվանդի անամնեզը և կանոնավոր կերպով անցկացնում են նյարդաբանական հետազոտություններ, որպեսզի հսկեն մկանների ատրոֆիայի, թուլության, սպաստիկության դինամիկան[6]։ Ուսումնասիրվում են որոշ բիոմարկերներ, բայց բժշկական պրակտիկայում դա դեռ չի օգտագործվաւմ[41][42]։

Տարբերակիչ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԿԱՍ֊ի ախտանիշները կարող են նման լինել տարբեր այլ հիվանդություններ, ուստի պետք է անցկացնել որոշակի թեստեր տարբերակիչ ախտորոշման համար[6]։ Այդ թեստերից մեկը էլեկտրամկանագրությունն է (ԷՄԳ), որը հայտնաբերում է էլեկտրական ակտիվությունը մկաններում[6]։ Կան նյարդային հաղորդականության թեստեր, որոնց ցուցանիշների փոփոխությունը բնորոշ չէ ԿԱՍ֊ին[6]։ ՄՌՇ պատկերը կարող է նորմալ լինել ԿԱՍ֊ի սկզբնական շրջանում։ ՄՌՇ պատկերը թույլ է տալիս ի հայտ բերել այլ խնդիրներ, որոնք առաջացնում են նյարդաբանական խանգարումներ[6]։

Հիմնվելով հիվանդի մոտ առկա ախտանիշների և հետազոտության արդյունքների վրա, բժիշկը պետք է նաև կատարի արյան և մեզի քննություն, որպեսզի ժխտվի այլ հիվանդությունների առկայությունը[6]։ Օրինակ՝ եթե բժիշկը կասկածում է, որ հիվանդի մոտ առկա է միոպաթիա, ուրեմն պետք է կատարի մկանի բիոպսիա[6]։

ՄԻԱՎ, Մարդու T-լիմֆոցիտային վիրուսը, Լայմի հիվանդությունը[43], սիֆիլիսը[44] կարող են դրսևորվել ԿԱՍ֊ի նման ախտանիշներով։

ԿԱՍ֊ը հիմնականում ճշգրիտ ախտորոծվում է։ Սխալ ախտորոշում լինում է 10%֊ից քիչ դեպքերում[45][46]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղորայքային բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռիլուզոլը երկարացնում է ԿԱՍ֊ով հիվանդների կյանքը 2֊3 ամսով[10][47]։ Ռիլուզոլը չի վերականգնում ախտահարված նեյրոնները[48], բայց իջեցնում է նեյրոնների ակտիվությունը՝ ազդելով Na+ իոնների մուտքի վրա դեպի բջիջ, այդպիսով խաթարում է շարժիչ նեյրոնները դրդող քիմիական նյութերի դուրսբերումը[49]։ Ռիլուզոլի առաջարկվող օրական դոզան 50մգ է, օրական 2 անգամ այն մարդկանց համար, ովքեր ավելի քան 10 տարի է ունեն ԿԱՍ[5]։

Կողմնակի էֆֆեկտներից է թուլության զգացողությունը մկաննեում, բայց դա դեղամիջոցի նորմալ ազդեցությունն է[49]։ Հետազոտություննեը ցույց են տվել, որ դեղամիջոցի երկար օգտագործումը չի բերում տոլերանտության և չի բերում նեյրոնների ակտիվության բարձրացման, ինչը դարձնում է Ռիլուզոլը արդյունավետ դեղամիջոց երկարատև օգտագործման համար[50]։

2015 թվականին Ճապոնիայում հաստատվեց Էդարավոն դեղամիջոցը՝ ԿԱՍ֊ով 137 հիվանդների վրա կատարված փորձարկումից հետո[51]։

Արհեստական շնչառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շնչառական անբավարարությունը մահվան ամենահաճախ դիտվող պատճառն է ԿԱՍ֊ով հիվանդների մոտ, և երկրորդ բնորոշ ախտանիշն է մկանային թուլությունից հետո[5]։ Երբ որ շնչառական մկանները թուլանում են, դիտվում է հևոց, թուլություն, առավոտյան գլխացավ, դեպրեսիա[5]։ Արհեստական շնչառությունը օգտագործվում է հիմնական շնչառությանը օժանդակելու նպատակով։ Երբեմն օգտագործվում է հատուկ խողովակ, որը անցկացնում են քթից կամ բերանից մինչև շնչափող։ Որոշ դեպքերում կատարում են շնչափողահատում և տեղադրում են խողովակ։Արհեստական շնչառությունը չի ազդում ԿԱՍ֊ի զարգացման վրա, բայց երկարացնում է կյանքի տևողությունը։

Թերապիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԿԱՍ֊ով հիվանդ տղամարդը ցույց է տալիս տառերը գլխին ամրացված լազերի միջոցով։

Սնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիետոլոգները պետք է սովորեցնեն ԿԱՍ֊ով հիվանդներին և իրենց խնամակալներին, թե ինչ սնունդ պետք է օգտագործի հիվանդը։ Սնունդը պետք է ապահովի համապատասխան քանակի կալորիաներ։ Ցույց է տրված, որ վիտամին Е պարունակող սննդամթերքի օգտագործումը կարող է դանդաղեցնել ԿԱՍ֊ի ընթացքը[5]։ Պետք է խուսափել այս սննդատեսակներից, որոնք դժվար է կուլ տալ։ Երբ հիվանդները այլևս չեն կարողանում սնվել, կատարվում է միջմաշկային էնդոսկոպիկ գաստրոտոմիա և անցկացնում է խողովակ դեպի ստամոքս[5]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհի մեծ մասում հիվանդության հանդիպման հաճախականությունը անհայտ է[9]։ Եվրոպայում հիվանդությունը հանդիպում է 100.000֊ից 2.6֊ի մոտ[14]։ ԱՄՆ֊ում ամեն տարի ախտորոշվում է 5.600 հիվանդ։

ԿԱՍ֊ը դասակարգվում է որպես հազվագյուտ հիվանդություն։ ԿԱՍ֊ի հաճախականությունը կովկասյան ժողովուրդնորի մոտ՝ 1.2֊4.0֊է 100.000 մարդու հաշվարկով[52]։ Հիվանդությունը ախտահարում է բոլոր ռասաների և էթնիիկական խմբերի ներկայացուցիչներին։ Ախտահարվում են բոլոր տարիքի մարդիկ, բայց սովորաբար սկսվում է 58֊ից 63 տարեկանների մոտ սպորադիկ դեպքերում, և 47֊ից 52 տարեկանների մոտ ընտանեկան դեպքերում[9][20]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Супероксиддисмутаза-1 — фермент, связанный с частью случаев заболевания.
  • Спинальная мышечная атрофия

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  2. http://www.nanbyou.or.jp/entry/52
  3. http://www.mhlw.go.jp/english/wp/wp-hw10/dl/02e.pdf
  4. 4,0 4,1 4,2 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29 — 2018-06-29 — 2018.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 «A comprehensive review of amyotrophic lateral sclerosis»։ Surgical Neurology International 6: 171։ 2015-11-16։ PMC 4653353։ PMID 26629397։ doi:10.4103/2152-7806.169561 
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 «Amyotrophic Lateral Sclerosis (ALS) Fact Sheet»։ National Institute of Neurological Disorders and Stroke։ 19 September 2014։ Արխիվացված օրիգինալից 5 January 2017-ին։ Վերցված է 2 January 2015 
  7. 7,0 7,1 «Motor neurone disease»։ NHS Choices։ Արխիվացված օրիգինալից 29 December 2014-ին։ Վերցված է 2 January 2015 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 «Motor Neuron Diseases Fact Sheet»։ National Institute of Neurological Disorders and Stroke։ Արխիվացված օրիգինալից 13 April 2014-ին։ Վերցված է 7 November 2010 
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 «Amyotrophic lateral sclerosis»։ Lancet 377 (9769): 942–55։ March 2011։ PMID 21296405։ doi:10.1016/s0140-6736(10)61156-7  հրապարակում բաց հնարավորություն
  10. 10,0 10,1 «Riluzole for amyotrophic lateral sclerosis (ALS)/motor neuron disease (MND)»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 3 (3): CD001447։ March 2012։ PMID 22419278։ doi:10.1002/14651858.CD001447.pub3 
  11. «Diagnosis and management of motor neurone disease»։ BMJ 336 (7645): 658–62։ March 2008։ PMC 2270983։ PMID 18356234։ doi:10.1136/bmj.39493.511759.be 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 «Supportive and symptomatic management of amyotrophic lateral sclerosis»։ Nature Reviews. Neurology 12 (9): 526–38։ September 2016։ PMID 27514291։ doi:10.1038/nrneurol.2016.111 
  13. «Epidemiology of Sporadic ALS»։ Արխիվացված օրիգինալից 3 January 2015-ին։ Վերցված է 2 January 2015 
  14. 14,0 14,1 «The changing picture of amyotrophic lateral sclerosis: lessons from European registers»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 88 (7): 557–563։ July 2017։ PMID 28285264։ doi:10.1136/jnnp-2016-314495 
  15. «How amyotrophic lateral sclerosis got its name: the clinical-pathologic genius of Jean-Martin Charcot»։ Archives of Neurology 58 (3): 512–5։ March 2001։ PMID 11255459։ doi:10.1001/archneur.58.3.512 
  16. Kelly Evelyn B. (2013)։ Encyclopedia of human genetics and disease։ Santa Barbara, Calif.: Greenwood։ էջեր 79–80։ ISBN 978-0-313-38713-5։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  17. Youngson David B. Jacoby, Robert M. (2004)։ Encyclopedia of family health (3rd ed.)։ Tarrytown, NY: Marshall Cavendish։ էջ 1256։ ISBN 978-0-7614-7486-9։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  18. «The Ice Bucket Challenge: The public sector should get ready to promptly promote the sustained development of a system of medical care for and research into rare diseases»։ Intractable & Rare Diseases Research 3 (3): 94–6։ August 2014։ PMC 4214244։ PMID 25364651։ doi:10.5582/irdr.2014.01015 
  19. «Amyotrophic Lateral Sclerosis Regional Variants (Brachial Amyotrophic Diplegia, Leg Amyotrophic Diplegia, and Isolated Bulbar Amyotrophic Lateral Sclerosis)»։ Neurologic Clinics 33 (4): 775–85։ November 2015։ PMC 4629514։ PMID 26515621։ doi:10.1016/j.ncl.2015.07.003 
  20. 20,0 20,1 «What causes amyotrophic lateral sclerosis?»։ F1000Research 6: 371։ 2017։ PMC 5373425 ։ PMID 28408982։ doi:10.12688/f1000research.10476.1 
  21. «A systematic review of behavioural changes in motor neuron disease»։ Amyotrophic Lateral Sclerosis 13 (6): 493–501։ October 2012։ PMID 22424127։ doi:10.3109/17482968.2012.656652 
  22. «The cognitive profile of ALS: a systematic review and meta-analysis update»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 87 (6): 611–9։ June 2016։ PMID 26283685։ doi:10.1136/jnnp-2015-310734 
  23. 23,0 23,1 «Motor neurone disease – Symptoms» (Page last reviewed: Jan 15, 2015)։ NHS Choices։ Արխիվացված օրիգինալից 19 September 2016-ին։ Վերցված է 18 September 2016 
  24. «ALSFRS-R»։ Amyotrophic Lateral Sclerosis and Other Motor Neuron Disorders։ 5 Suppl 1: 90–3։ September 2004։ PMID 15512883։ doi:10.1080/17434470410019906 
  25. «Natural history of young-adult amyotrophic lateral sclerosis»։ Neurology 71 (12): 876–81։ September 2008։ PMID 18596241։ doi:10.1212/01.wnl.0000312378.94737.45 
  26. «Body mass index, not dyslipidemia, is an independent predictor of survival in amyotrophic lateral sclerosis»։ Muscle & Nerve 44 (1): 20–4։ July 2011։ PMC 4441750։ PMID 21607987։ doi:10.1002/mus.22114։ lay summaryMassachusetts General Hospital (May 11, 2011) 
  27. 27,0 27,1 «Phenotypic heterogeneity of amyotrophic lateral sclerosis: a population based study»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 82 (7): 740–6։ July 2011։ PMID 21402743։ doi:10.1136/jnnp.2010.235952 
  28. «Stephen Hawking serves as role model for ALS patients»։ CNN։ 2009-04-20։ Արխիվացված օրիգինալից 15 August 2016-ին 
  29. «The heritability of amyotrophic lateral sclerosis in a clinically ascertained United States research registry»։ PLOS One 6 (11): e27985։ 2011։ Bibcode:2011PLoSO...627985W։ PMC 3222666։ PMID 22132186։ doi:10.1371/journal.pone.0027985 
  30. Sontheimer Harald (2015)։ Diseases of the Nervous System։ Academic Press։ էջ 170։ ISBN 978-0-12-800403-6։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին։ Վերցված է 2015-05-02 
  31. «Preventing familial ALS: a clinical trial may be feasible but is an efficacy trial warranted?»։ Journal of the Neurological Sciences 251 (1-2): 1–2։ December 2006։ PMID 17070848։ doi:10.1016/j.jns.2006.07.009 
  32. «Recent advances in amyotrophic lateral sclerosis»։ Current Opinion in Neurology 13 (4): 397–405։ August 2000։ PMID 10970056։ doi:10.1097/00019052-200008000-00006 
  33. «Severe familial ALS with a novel exon 4 mutation (L106F) in the SOD1 gene»։ Journal of the Neurological Sciences 293 (1-2): 112–5։ June 2010։ PMID 20385392։ doi:10.1016/j.jns.2010.03.009 
  34. «Autosomal recessive adult-onset amyotrophic lateral sclerosis associated with homozygosity for Asp90Ala CuZn-superoxide dismutase mutation. A clinical and genealogical study of 36 patients»։ Brain։ 119 ( Pt 4) (4): 1153–72։ August 1996։ PMID 8813280։ doi:10.1093/brain/119.4.1153 
  35. Bräuer S, Zimyanin V, Hermann A (April 2018)։ «Prion-like properties of disease-relevant proteins in amyotrophic lateral sclerosis.»։ Journal of neural transmission 125 (4): 591–613։ PMID 29417336։ doi:10.1007/s00702-018-1851-y 
  36. Lau DHW, Hartopp N, Welsh NJ, Mueller S, Glennon EB, Mórotz GM, Annibali A, Gomez-Suaga P, Stoica R, Paillusson S, Miller CCJ (28 February 2018)։ «Disruption of ER-mitochondria signalling in fronto-temporal dementia and related amyotrophic lateral sclerosis.»։ Cell death & disease 9 (3): 327։ PMC 5832427 ։ PMID 29491392։ doi:10.1038/s41419-017-0022-7 
  37. «Mutations in UBQLN2 cause dominant X-linked juvenile and adult-onset ALS and ALS/dementia»։ Nature 477 (7363): 211–5։ August 2011։ Bibcode:2011Natur.477..211D։ PMC 3169705։ PMID 21857683։ doi:10.1038/nature10353 
  38. «FUS-immunoreactive inclusions are a common feature in sporadic and non-SOD1 familial amyotrophic lateral sclerosis»։ Annals of Neurology 67 (6): 739–48։ June 2010։ PMC 4376270։ PMID 20517935։ doi:10.1002/ana.22051 
  39. «Current hypotheses for the underlying biology of amyotrophic lateral sclerosis»։ Annals of Neurology։ 65 Suppl 1 (S1): S3–9։ January 2009։ PMID 19191304։ doi:10.1002/ana.21543 
  40. «Glutamate transporters and the excitotoxic path to motor neuron degeneration in amyotrophic lateral sclerosis»։ Antioxidants & Redox Signaling 11 (7): 1587–602։ July 2009։ PMC 2842587։ PMID 19413484։ doi:10.1089/ars.2009.2444 
  41. «Neurofilaments as Biomarkers for Amyotrophic Lateral Sclerosis: A Systematic Review and Meta-Analysis»։ PLOS One 11 (10): e0164625։ 2016։ Bibcode:2016PLoSO..1164625X։ PMC 5061412 ։ PMID 27732645։ doi:10.1371/journal.pone.0164625 
  42. «Fluid-Based Biomarkers for Amyotrophic Lateral Sclerosis»։ Neurotherapeutics 14 (1): 119–134։ January 2017։ PMC 5233638 ։ PMID 27933485։ doi:10.1007/s13311-016-0503-x 
  43. «[ALS-like sequelae in chronic neuroborreliosis]»։ Wiener Medizinische Wochenschrift 145 (7-8): 186–8։ 1995։ PMID 7610670 
  44. «[Amyotrophic lateral sclerosis syndrome of syphilitic origin. 5 cases]»։ Revue Neurologique 146 (1): 41–4։ 1990։ PMID 2408129 
  45. «Amyotrophic lateral sclerosis: A review»։ BCMJ 44 (7): 362–366։ 2002։ Արխիվացված օրիգինալից 21 June 2013-ին 
  46. «Avoiding false positive diagnoses of motor neuron disease: lessons from the Scottish Motor Neuron Disease Register»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 60 (2): 147–51։ February 1996։ PMC 1073793։ PMID 8708642։ doi:10.1136/jnnp.60.2.147 
  47. «Strategies for clinical approach to neurodegeneration in Amyotrophic lateral sclerosis»։ Archives Italiennes De Biologie 149 (1): 151–67։ March 2011։ PMID 21412722։ doi:10.4449/aib.v149i1.1267 
  48. «What is amyotrophic lateral sclerosis»։ Clinical Pharmacist 6 (7)։ 2014։ Արխիվացված օրիգինալից 7 October 2014-ին 
  49. 49,0 49,1 «A review of the neural mechanisms of action and clinical efficiency of riluzole in treating amyotrophic lateral sclerosis: what have we learned in the last decade?»։ CNS Neuroscience & Therapeutics 17 (1): 4–31։ February 2011։ PMID 20236142։ doi:10.1111/j.1755-5949.2009.00116.x 
  50. «Effect of prolonged riluzole exposure on cultured motoneurons in a mouse model of ALS»։ Journal of Neurophysiology 107 (1): 484–92։ January 2012։ PMC 3349692։ PMID 22013234։ doi:10.1152/jn.00714.2011 
  51. «Associations between co-medications and survival in ALS-a cohort study from Austria»։ Journal of Neurology 262 (7): 1698–705։ July 2015։ PMID 25957641։ doi:10.1007/s00415-015-7767-7 
  52. «Amyotrophic lateral sclerosis: pathophysiology, diagnosis and management»։ CNS Drugs 25 (1): 1–15։ January 2011։ PMID 21128691։ doi:10.2165/11586000-000000000-00000