Ալցհայմերի հիվանդություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ալցհայմերի հիվանդություն
Դասակարգում և լրացուցիչ տվյալներ

Առողջ մարդու ուղեղի (ձախ) և Ալցհայմերի հիվանդությամբ տառապող մարդու ուղեղի (աջ) համեմատություն:
ՀՄԴ-10 G30, F00
ՀՄԴ-9 331.0, 290.1
OMIM 104300
Հիվանդությունների բազա 490
MedlinePlus 000760
eMedicine նեյրո/13
MeSH D000544
GeneReviews [1]

Ալցհայմերի հիվանդություն կամ Ալցհայմեր հիվանդություն (անգլ.՝ Alzheimer's disease), կենտրոնական նյարդային համակարգի դեգեներատիվ հիվանդություն է, որը մեծ մասամբ հանդես է գալիս 65 անց մարդկանց մոտ։ [1] Աշխարհում մոտ 26.6 միլիոն հիվանդներ կան, որոնք ունեն գլխուղեղի դեգեներացիա․ այդ դեպքերի ավելի քան 60%-ը Ալցհայմերի հիվանդության հետևանք է։

Ալցհայմերի հիվանդությունը նկարագրվում է որպես գլխուղեղի նյարդային բջիջների վրա ազդող արագ զարգացող, քայքայիչ խանգարում, որը հանգեցնում է հիշողության ու խոսելու հմտության կորստի և վարքի փոփոխության։

Հիվանդության պատճառը բժշկությանը դեռ անհայտ է։

Հիվանդությունը առաջին անգամ հայտնաբերել է գերմանացի հոգեբույժ Ալոիս Ալցհայմերը 1906 թվականին։[2]

Պատմություն[խմբագրել]

Հին Հունաստանի և Հռոմի բժիշկներն ու փիլիսոփաները կապում էին ծերությունը գիտակցության թուլացման հետ,[3] սակայն միայն 1901 թ. գերմանացի հոգեբան Ալոիս Ալցհեյմերը գրանցեց մի հիվանդության դեպք, որը հետագայում կոչվեց իր անունով։ Հիսունամյա Ավգուստա Դ.-ի հիվանդության վերլուծությունը նա հրապարակել է միայն 1906թ.-ին՝ հիվանդի մահից հետո։[4] Հետագա 5 տարվա ընթացքում բժշկական գրականության մեջ ի հայտ եկան ևս 11 նմանատիպ դեպքերի նկարագրություններ, ընդ որում՝ որոշ հեղինակներ արդեն կիրառում էին «Ալցհեյմերի հիվանդություն» տերմինը։[3] Էմիլ Կրեպելինը առաջինն էր, ով Ալցհեյմերի հիվանդությունը համարեց առանձին հիվանդություն։ 1910թ.-ին նա առանձնացրեց այն, որպես սենիլային դեմենցիայի (ծերունական թուլամտություն) ենթատիպ իր՝ հոգեբանության ութերորդ դասագրքում՝ տալով դրան «ենթասենիլային դեմենցիա» անվանումը։ [5]

Ալցհեյմերի հիվանդությունը 20-րդ դարում գրեթե միշտ ախտորոշում էին համեմատաբար երիտասարդ հիվանդների մոտ, որոնց մոտ առաջին ախտանիշներն հայտնվում էին 45-65 տարեկան հասակում։ Տերմինաբանությունը փոխվեց 1977 թ.-ին անցկացված Ալցհեյմերի հիվանդությանը նվիրված կոնֆերանսից հետո, որի մասնակիցները եկան այն եզրակացության, որ ենթասենիլային ու սենիլային դեմենցիաների կլինիկական և ախտաբանական դրսևորումները գրեթե համընկնում են, չնայած չի բացառվում նաև էթիոլոգիական (պատճառների) տարբերությունների առկայությունը։[6] Աստիճանաբար ախտորոշել սկսեցին անկախ տարիքից,[7] չնայած որոշ ժամանակ 65 տարեկանից բարձր անձանց հիվանդության նկարագրման համար դեռևս օգտագործվում էր «Ալցհեյմերի տիպի սենիլային դեմենիցիա» տերմինը, «պահելով» Ալցհեյմերի հիվանդության «դասական» ախտորոշումը ավելի երիտասարդների համար։ Արդյունքում «Ալցհեյմերի հիվանդություն» տերմինը ձևականորեն ընդունվեց բժշկական անվանակարգության մեջ որպես հիվանդության տարատեսակ, որն ախտորոշվում էր անկախ տարիքից՝ բնորոշ ընթացք ունեցող և տիպիկ նյարդաբանական նշաններով ուղեկցվող համապատասխան ախտանիշների առկայության դեպքում։ [8]

Տարածվածություն[խմբագրել]

Ալցհայմերի հիվանդությամբ և այլ դեմենցիաներով տառապողների կյանքի տևողությունը 100000 բնակչության հաշվով՝ կարգավորված ըստ անգործունակության աստիճանի, 2004թ
     տվյալներ չկան      ≤ 50      50–70      70–90      90–110      110–130      130–150      150–170      170–190      190–210      210–230      230–250      ≥ 250
Հիվանդացություն[9]
65 տարեկանից բարձր անձանց մոտ
Տարիք Հիվանդացություն
(նոր դեպքեր)
1000 անձի հաշվարկով
65-69 3
70-74 6
75-79 9
80-84 23
85-89 40
90-   69

Համաճարակաբանական ուսումնասիրություններում օգտագործվում են երկու հիմնական ցուցանիշներ՝ հիվանդացության մակարդակը և հիվանդության տարածվածությունը։ Հիվանդացությունը ցույց է տալիս մարդ-ժամանակ միավորին բաժին ընկնող նոր դեպքերի թիվը (սովորաբար՝ մեկ տարվա ընթացքում հազար մարդու հաշվով նոր դեպքերի քանակը), իսկ հիվանդության տարածվածությունը ցույց է տալիս պոպուլյացիայում ժամանակի որոշակի պահին հիվանդությունով ախտահարվածների ընդհանուր թիվը։

Երկարատև խմբային ուսումնասիրությունները (որոնց ընթացքում սկզբնապես առողջ մարդկանց պոպուլյացիային հետևում են տարիներ շարունակ) վկայում են, որ հիվանդացության մակարդակը հազար մարդ-տարվա հաշվով կազմում է 10-15 նոր դեպք՝ թուլամտությունների բոլոր տիպերի համար և 5-8 դեպք՝ Ալցհայմերի հիվանդության համար, ինչը կազմում է տարեկան ախտորոշվող ընդհանուր դեպքերի մոտ կեսը։[9][10] Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ հիմնական ռիսկի գործոնը հանդիսանսում է տարիքը՝ 65 տարին լրանալուց հետո ամեն հինգ տարում ռիսկի ցուցանիշը կրկնապատկվում է, 65 տարեկանում 3 դեպքից աճելով հասնում է 69 դեպքի՝ 95 տարեկանում։[9][10] Գոյություն ունեն նաև սեռային տարբերություններ՝ Ալցհայմերի հիվանդությամբ ավելի հաճախ են հիվանդանում կանայք՝ հատկապես 85 տարեկանից հետո։[10][11]

Բնակչության շրջանում հիվանդության տարածվածությունը կախված է տարբեր գործոններից, այդ թվում՝ ընդհանուր հիվանդացությունից և մահացությունից։ Քանի որ հիվանդացության մակարդակը մեծանում է տարիքի հետ, անհրաժեշտ է տվյալ տարածքում մարդկանց միջին տարիքը հաշվի առնել։ ԱՄՆ-ում 2000 թվականի դրությամբ բնակչության 1,6%-ը, ինչպես ընդհանուր այնպես էլ 65-74 տարիքային խմբում, ունեցել է Ալցհայմերի հիվանդություն։ 75-84 տարիքային խմբում այդ ցուցանիշը կազմել է 19%։ Իսկ այն քաղաքացիների շրջանում, ում տարիքը գերազանցել է 84-ը՝ հիվանդության տարածումը կազմել է 42%։[12] Ավելի քիչ զարգացած երկրներում հիվանդության տարածվածությունը ավելի ցածր է։[13] ԱՀԿ-ի տվյալներով 2005 թվականին թուլամտությամբ (դեմենցիայով) տառապել է աշխարհի բնակչության 0,379%, իսկ 2015 թվականին կանխատեսումներով այն կհասնի 0,441% և 2030 թվականին բնակչության ավելի մեծ մաս՝ 0,556% կարող է լինել ախտահարված։[14][13]

Այս եզրակացության են գալիս նաև այլ աշխատանքների հեղինակներ։ Եվս մեկ հետազոտություն խոսում է այն մասին, որ 2006 թվականին աշխարհում հիվանդության տարածվածությունը կազմել է 0,40% (միջակայքը՝ 0,17%-0,89%, ընդհանուր քանակը՝ 26,6 մլն - 11,4-59,4 մլն միջակայքով) և կանխատեսվում է, որ մասնաբաժնի ցուցանիշը կեռապատկվի, իսկ 2050 թվականին հիվանդների բացարձակ քանակը կքառապատկվի։[15]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Waldemar G. Recommendations for the diagnosis and management of Alzheimer's disease and other disorders associated with dementia: EFNS guideline. Eur J Neurol. 2007;14(1):e1–26. doi:10.1111/j.1468-1331.2006.01605.x. PMID 17222085.
  2. Brookmeyer R., Gray S., Kawas C.. Projections of Alzheimer's disease in the United States and the public health impact of delaying disease onset. American Journal of Public Health. 1998;88(9):1337–42. doi:10.2105/AJPH.88.9.1337. PMID 9736873.
  3. 3,0 3,1 Berchtold NC, Cotman CW (1998). «Evolution in the conceptualization of dementia and Alzheimer's disease: Greco-Roman period to the 1960s». Neurobiol. Aging 19 (3): 173–89. PMID 9661992. 
  4. Auguste D.:
    • Alzheimer Alois (1907). «Über eine eigenartige Erkrankung der Hirnrinde [About a peculiar disease of the cerebral cortex]». Allgemeine Zeitschrift fur Psychiatrie und Psychisch-Gerichtlich Medizin 64 (1–2): 146–148. 
    • Alzheimer Alois (1987). «About a peculiar disease of the cerebral cortex. By Alois Alzheimer, 1907 (Translated by L. Jarvik and H. Greenson)». Alzheimer Dis Assoc Disord 1 (1): 3–8. PMID 3331112. 
    • Maurer Ulrike, Maurer Konrad (2003)։ Alzheimer: the life of a physician and the career of a disease։ New York: Columbia University Press, 270։ ISBN 0-231-11896-1։ 
  5. Kraepelin Emil, Diefendorf A. Ross (translated by) (2007-01-17)։ Clinical Psychiatry: A Textbook For Students And Physicians (Reprint)։ Kessinger Publishing, 568։ ISBN 1-4325-0833-4։ 
  6. Katzman Robert, Terry Robert D, Bick Katherine L (editors) (1978)։ Alzheimer's disease: senile dementia and related disorders։ New York: Raven Press, 595։ ISBN 0-89004-225-X։ 
  7. Boller F, Forbes MM (June 1998). «History of dementia and dementia in history: an overview». J. Neurol. Sci. 158 (2): 125–33. PMID 9702682. 
  8. Amaducci LA, Rocca WA, Schoenberg BS (November 1986). «Origin of the distinction between Alzheimer's disease and senile dementia: how history can clarify nosology». Neurology 36 (11): 1497–9. PMID 3531918. 
  9. 9,0 9,1 9,2 Bermejo-Pareja F, Benito-León J, Vega S, Medrano MJ, Román GC (January 2008). «Incidence and subtypes of dementia in three elderly populations of central Spain». J. Neurol. Sci. 264 (1–2): 63–72. doi:10.1016/j.jns.2007.07.021. PMID 17727890. 
  10. 10,0 10,1 10,2 Di Carlo A, Baldereschi M, Amaducci L, et al (January 2002). «Incidence of dementia, Alzheimer's disease, and vascular dementia in Italy. The ILSA Study». J Am Geriatr Soc 50 (1): 41–8. PMID 12028245. 
  11. Andersen K, Launer LJ, Dewey ME, et al (December 1999). «Gender differences in the incidence of AD and vascular dementia: The EURODEM Studies. EURODEM Incidence Research Group». Neurology 53 (9): 1992–7. PMID 10599770. 
  12. 2000 U.S. estimates:
  13. 13,0 13,1 Ferri CP, Prince M, Brayne C, et al (December 2005). «Global prevalence of dementia: a Delphi consensus study» (PDF). Lancet 366 (9503): 2112–7. doi:10.1016/S0140-6736(05)67889-0. PMID 16360788. արխիվացված օրիգինալից 2006-10-29-ին. http://web.archive.org/web/20061029105839/http://www.sbgg.org.br/profissional/artigos/pdf/demencia_mundo.pdf։ Վերցված է 2008-06-13. 
  14. World Health Organization (2006)։ Neurological Disorders: Public Health Challenges։ Switzerland: World Health Organization, 204–207։ ISBN 978-92-4-156336-9։ 
  15. 2006 prevalence estimate:

Օգտակար հղումներ[խմբագրել]